Brood: voor sommigen nog altijd vaste prik tijdens ontbijt en lunch, voor anderen iets waar ze het liefst zo ver mogelijk vandaan blijven. Brood eten zou samenhangen met het ontwikkelen van obesitas en diabetes mellitus type 2. Dat zijn nogal een beschuldigingen. Klopt het namelijk wel? Is het beter om geen brood te eten als je wilt afvallen? Je leest ons oordeel in dit artikel!

Wat is brood?

Brood zal de meeste van ons in diverse soorten en maten bekend zijn, maar gezien de meeste misverstanden voortkomen uit aannames, toch een korte beschrijving. Brood is een bekend graanproduct dat in Nederland dagelijks terugkeert in het voedingspatroon van miljoenen mensen. Het broodje kaas, of pindakaas, of hagelslag behoren tot de ontbijt- en lunchklassiekers van meerdere generaties, maar vergeet ook oudhollandse streetfood-iconen als een broodje kroket, haring en balgehakt niet.

De oneindigheid der dingen waarmee brood belegd kan worden in combinatie met een groots gebruikersgemak maken het een breed inzetbaar product voor verschillende maaltijden op de dag. Gemiddeld worden er in Nederland dagelijks drie tot vier broodjes gegeten door volwassenen. Volgens het Nederlands Bakkerij Centrum is volkorenbrood het meest populair [1].

Waar bestaat brood uit?

Een veelzijdig product dus, dat brood. Daar komt nog bij dat er ongekend veel verschillende soorten en uitvoeringen bestaan. Zeg zelf: een snee volkorenbrood of tijger-wit is niet te vergelijken met een Franse Baguette, Italiaanse Ciabatta of Turks brood. Waarvan wordt al dat verschillende brood gemaakt?

Aan de basis van brood ligt de tarwekorrel. Een zaadje waaruit een nieuwe plant kan ontkiemen. De voedingsstoffen vind je met name terug in de buitenste laag van de korrel. We noemen dit deel de zemel [2]. In de zemel heb je de meelkern en de kiem. Soms worden die er deels uitgezeefd (dit is het geval bij het meel waar bruinbrood mee gebakken wordt). Als het geheel intact blijft spreek je van volkorenmeel waar je onder andere volkorenbrood van kunt bakken.

Het kan ook dat alle zemelen en kiemen uit de tarwekorrel gehaald worden. Je houdt dan alleen de meelkern (ook wel bloem genoemd) over. Bloem vormt de basis van wat wij witbrood noemen. Omdat de meeste voedingsstoffen zich in de zemel bevinden, volgt logischerwijs de conclusie dat volkorenbrood meer nuttige voedingsstoffen bevat [2]. Volkoren is dan ook wettelijk vastgelegd als beschermde naam door de Voedsel en Waren Autoriteit. Daarin staat duidelijk beschreven aan welke eisen brood moet voldoen voor het de naam volkoren kan krijgen [3].

Met meel (of bloem) zijn we er nog niet. Brood bevat andere ingrediënten die zorgen voor de smaak en structuur. Eén daarvan is gist. Een eencellige schimmel die gebruikt wordt om het brood te laten rijzen. Gist zet koolhydraten om in koolzuurgas waardoor het deeg luchtiger wordt. Zogenaamde ‘verbetermiddelen’ zorgen ervoor dat het brood meer geavanceerde producteigenschappen krijgt. Het wordt bijvoorbeeld nog luchtiger of kan er langer houdbaar door blijven. Soms versnellen ze het rijs van het deeg.

Verbetermiddelen hebben vaak een e-nummer en klinken kunstmatig maar hoeven niet per definitie van chemische oorsprong te zijn. Natuurlijk komt dat ook voor. Een veelvoorkomende gedachte is dat alle producten of toevoegingen die hun oorsprong in de natuur vinden ‘goed’ voor je zijn, in tegenstellingen tot allerlei chemische e-nummers. In werkelijkheid staat ‘natuurlijk’ niet altijd gelijk aan ‘goed voor de mens’. Er zijn zat stoffen die voorkomen in de natuur en in hoge dosering dodelijk voor ons zijn. Daar tegenover staat dat er zat e-nummers volledig ontleed zijn op het gebied van veiligheid voor hun aanwezigheid in onze voedingsmiddelen is goed gekeurd.

Wat zijn de voedingswaarden van brood?

Hoofdzakelijk bestaat brood dus uit granen, en toevoegingen en daarbij nog uit relatief veel zout. 114 milligram per snee gemiddeld. De laatste tijd wordt er wel gekeken naar het reduceren van het zoutgehalte in brood. Brood bevat koolhydraten, vetten en eiwitten. Alle drie de macronutriënten in één product dus. De micro’s in brood bestaan uit vitamine B1,2,3,6&11, ijzer, kalium, natrium, zink, magnesium en jodium.

Een snee volkorenbrood van 35 gram bevat gemiddeld 80 kcal, 14 gram koolhydraten, 3,3 gram eiwitten, 1 gram vet en 2,5 gram vezels. Let op: dit zijn de voedingswaarden van een gemiddelde snee volkorenbrood. Gezien het immense aanbod aan verschillende broodsoorten kunnen de voedingswaarden sterk uiteenlopen.

Klopt het dat je afvalt als je geen brood meer eet?

Brood heeft inmiddels een prominente plaats bemachtigd in het rijtje van voedingsmiddelen met het imago van ‘dikmaker’. We kunnen hier kort over zijn: brood is een voedingsmiddel en voedingsmiddelen bevatten calorieën. Aankomen gebeurt op het moment dat er voor langere tijd een positieve energiebalans bestaat. Dat betekent dat je meer calorieën eet dan je gebruikt. Alles dat je dagelijks eet levert een bijdrage aan je totaal aantal calorieën. Zoals je net las bevat de gemiddelde volkorenboterham 80 calorieën per stuk.

De voedingswaarden tussen twee sneden verschillend brood kunnen wisselen, maar in het voorbeeld hieronder gebruiken we de eerder beschreven volkorenboterham.

Brood als dikmaker?

Stel dat iemand elke dag ontbijt met twee broodjes pindakaas en luncht met vier broodjes belegd met 60 gram kipfilet. Diegene hoort en ziet overal lovende verhalen van mensen die (enorm) zijn afgevallen nadat ze stopten met brood (en/of alle graanproducten) eten. ”Als het iedereen zoveel succes oplevert moet het wel werken.” Is de gedachte van waaruit besloten wordt om brood nu ook te laten staan. Het ontbijt bestaat voortaan uit vier maiswafels met kipfilet, de lunch uit 400 gram magere vanille kwark met wisselend fruit. En verrek: inderdaad! Er treedt gewichtsverlies op.

Komt het wel door het brood?

Klopt het dus dat stoppen met brood eten ervoor zorgt dat je kunt afvallen? Dat is niet de conclusie die volgt. Een negatieve energiebalans zorgt ervoor dat je afvalt. Die ontstaat als je minder calorieën binnenkrijgt dan je gebruikt. Het fictieve en naamloze personage uit het voorbeeld hierboven kreeg via de broodmaaltijden dagelijks zo’n 754 calorieën binnen:

  • 2 X 15 Gram pindakaas: 200 kcal
  • 6 X 35 gram volkorenbrood: 480 kcal
  • 4 X 15 gram kipfilet: 74 kcal

De wijziging van brood naar maïswafels en kwark met fruit reduceert het aantal calorieën tot 450:

  • 4 X maïswafel: 104 kcal
  • 4 X 15 gram kipfilet: 74 kcal
  • 1 X 400 gram magere vanille kwark: 172 kcal
  • Fruit: gemiddeld 100 kcal per stuk

Zoals je ziet scheelt het skippen van het brood inderdaad 304 calorieën op dagelijkse basis. Als dat voldoende is om een calorietekort mee te creëren val je inderdaad af. Het is alleen niet terecht om dat aan brood te wijten, het komt door het calorietekort dat ontstaat.

Stel dat er namelijk dit gebeurt:

  • 2 X 15 gram fruitspread: 32 kcal
  • 4 X 35 gram volkorenbrood: 480 kcal
  • 1 X 200 gram vanille kwark: 86 kcal

We komen nu uit op 156 calorieën minder dan bij het oorspronkelijke dagmenu, terwijl er nog altijd brood gegeten wordt. Wat we met deze vele getallen duidelijk proberen te maken is dat afvallen of aankomen wordt beïnvloed door het totaal van wat je eet. Niet alleen brood levert calorieën. Dat geldt ook voor het beleg dat je erop doet. Door daar (af en toe) in te wisselen kan je de hoeveelheid calorieën die je binnenkrijgt via een ‘broodmaaltijd’ beïnvloeden.

Mensen die beweren dat ze zijn afgevallen door geen brood meer te eten liegen of overdrijven meestal heus niet. De oorzaak zit ‘m alleen niet in het brood, maar in een vermindering van de totale dagelijkse calorie-inname die nu veroorzaakt wordt door brood te skippen, maar ook op andere manieren bereikt kan worden.

Wil je afvallen en eet je graag brood? Dat kan prima samengaan. Dat brood een dikmaker zou zijn is een hardnekkig misverstand, gestoeld op een verkeerde conclusie.

Is volkorenbrood beter dan witbrood?

Dat is, nogmaals, wel de conclusie die volgt uit het gegeven dat in volkorenbrood de volledige tarwekorrel wordt gebruikt waardoor de meeste voedingsstoffen aanwezig blijven. Mogelijk heb je vroeger zelf tijdens keiharde onderhandelingen met je ouders over de inhoud van je lunchtrommel ook herhaaldelijk aan het kortste eind getrokken omdat zij met argumenten strooiden over dat volkorenbrood (met kaas of vleeswaren) nu eenmaal gezonder en voedzamer voor je waren dan witbrood (met nutella).

Of ze wel echt gelijk hadden bekijken we hieronder aan de hand van bevindingen uit de wetenschap. De uitkomsten van een aantal epidemiologische studies (enquêtes) suggereert dat volkorenbrood in het voordeel is [4] [5]. Dit voordeel wordt geassocieerd met meer voedingsvezels [6]. Helaas kennen de onderzoeken punten van kritiek die afdoen aan de bruikbaarheid van de bevindingen. Zo hanteerden verschillende studies een andere definitie van ‘volkoren consumptie’[7]. Het enige onderzoek waarvan de definitie wel is goedgekeurd door de Food & Drug Administration vond juist geen duidelijke associatie tussen de consumptie van volkorenbrood en gezondheidsvoordelen [8].

Onduidelijk is of de vermeende relatie die toch regelmatig ook wel gezien wordt in onderzoeken tussen de keuze voor volkoren en gezondheid, te wijten is aan volkorengraanproducten of dat deze mensen er over het algemeen een leefstijl op na houden en keuzes maken die hun gezondheid ondersteunt. Interventie-onderzoek naar de eventuele voordelen van volkorengranen in de preventie van hart- en vaatziekten vond deze niet aantoonbaar [9]. Qua verzadiging tijdens/na het eten lijken volkorenproducten het iets beter te doen dan geraffineerde tarweproducten [10] [11] [12]. Ook dit wordt toegeschreven aan het hogere vezelgehalte [13]. Dit hogere gevoel van verzadiging is daarbij een mogelijke verklaring van de associatie tussen volkorenconsumptie en een lager lichaamsgewicht die in diverse andere studies bestaat [14] [15].

De bewering dat volkorenbrood meer nuttige voedingsstoffen bevat dan witbrood klopt. Kijkend naar het vezelgehalte bevat de volkoren variant dubbel zoveel.

De tijden zijn wel een beetje veranderd. Naast het bestaande witbrood is er inmiddels ook verrijkt witbrood op de markt. Dat wil zeggen dat er extra nutriënten zijn toegevoegd waardoor het verschil met de voedingswaarden van volkorenbrood kleiner wordt. De voorkeur echter, blijft uitgaan naar natuurlijke vezels.

Bestaat er een broodsoort die je het best kunt eten als je wilt afvallen?

De voedingsstoffen uit de graankorrel van volkorenbrood blijven het best behouden. Betekent dit dat je elke andere broodsoort het best links kan laten liggen? Dat hangt weer eens volledig van de context af. Wat is je huidige caloriebudget? Als dat relatief laag is omdat je momenteel een calorietekort hanteert, is het handig om voor producten te kiezen die relatief weinig calorieën tegenover veel nuttige voedingsstoffen bevatten.

Officieel ook brood, maar met de dubbele hoeveelheid calorieën van een snee volkorenbrood. Ook levert volkorenbrood je meer nuttige nutriënten. Heb je wel ruimte in je caloriebudget en krijg je alle voedingsstoffen die je nodig hebt dagelijks in de juiste hoeveelheden binnen? Dan biedt dat ook ruimte om brood naar wens te kiezen zoals een keer een kaas-uienbroodje of een croissantje.

Zuurdesem in plaats van gist

In plaats van gist die vaak wordt toegevoegd om het brood te laten rijzen kan je ook voor zuurdesem kiezen. Dit ontstaat door de fermentatie van bloem waarin suikers worden omgezet naar zuren. Dat heeft uiteraa...

Alternatieven voor brood

Zoals gezegd is één van de problemen met brood dat het vooral vult, maar weinig voedingsstoffen bevat. We gaan het dus vervangen door producten met méér voedingsstoffen. Brood vervangen door een paar rijstwafels, daar schiet je in voedingsstoffen niks mee op. Je Tarweverslaving vervangen door een Spelt-gewoonte, ook niet (en voor Rogge geldt hetzelfde, ja).

Goed. Je gaat dus je voedingsstoffen aanvullen. Mijn belangrijkste tip: geef jezelf de tijd. Je kunt echt niet van vandaag op morgen ineens compleet anders gaan eten. Leer wennen aan het voorbereiden, het invriezen, het boodschappen doen. Leer wennen aan het idee dat je iets anders eet dan brood. Ontdek welke recepten voor jou makkelijk, snel en lekker zijn. Tot slot: eet genoeg.

Een salade van komkommer en tomaat met een scheutje olijfolie gaat niet vullen, daar red je het niet op tot het avondeten. Groene smoothies zijn ontzettend populair, maar wel echt een beetje koud op je nuchtere maag en wederom vaak niet zo voedzaam. Zorg dat er voldoende vetten en eiwitten in je maaltijd zitten - die zorgen voor langdurige, stabiele verzadiging. En ik heb niks tegen koolhydraten, zolang ze maar uit de juiste bron komen (lang leve de zoete bataat).

Ik heb er al wel vaker over geschreven: ga eerst eens bij jezelf na of je eigenlijk wel wilt ontbijten. En zo ja, waarom zou je dat dan niet doen met iets anders dan brood, yoghurt of muesli? Your fridge is the limit, niemand zegt dat je niet mag ontbijten met soep als je dat lekker vindt.

  • Soep. Ja, jawel.
  • Overnight oats. Megahip, maar vaak niet goed uitgevoerd.

Hoe moet het dan wel? Heel simpel: zet echte havermout (geen instant) in wat water, rauwe melk of yoghurt (of zo'n plantaardige 'melk', als je er maar één hebt zonder suiker en niet steeds dezelfde neemt). Doe er een lepeltje rogge in (als je daar tegen kunt, tenminste!) tegen het fytinezuur en vul het aan met handenvol lekkers: zonnebloempitten, hazelnoten, fruit, kokosrasp, bedenk het maar. Laat het een nachtje staan. De volgende dag kun je het zo eten of even opwarmen. Beetje honing en kaneel erin - en het belangrijkste: vergeet het vet niet! Je bent lang niet de enige die het niet redt op een bakje havermout alleen. Voeg er een (halve) eetlepel kokosolie of roomboter aan toe, en dan wordt het al een stuk voedzamer.

  • Eieren. Natuurlijk.

Eieren zijn geniaal: opgebakken met wat biologisch spek, omgetoverd tot een Egg McNuffig of tot een omelet danwel mini-quiche.

  • Pannenkoeken.

Jawel, dat zijn ook granen. Dus niet zomaar die pannenkoeken die je oma bakte. Belangrijkste adviezen: neem andere granen dan tarwe, week ze gedurende een nacht en eet het niet elke dag. Bewaar het als 'gemaksvoedsel'. En niet met stroop natuurlijk hè; gewoon met groenten, of kaas, of een tikkeltje honing. Pannenkoeken zelf bevatten niet zo boeiend veel voedingsstoffen, dus je moet het van de vulling hebben.

  • Groenten.
  • Fruit.
  • Fytinezuurvrije bosbesmuffins. Of welke andere muffins dan ook.

Lijnzaadcrackers - ja. Maar dan wel met enige opmerkingen. Lijnzaad bevat veel onverzadigde vetten. In een warme omgeving kunnen die oxideren (zeg maar roesten). Ze nemen een zuurstofmolecuul op en da's niet gezond. Dus eet ze gerust (bij voorkeur gemaakt in een voedseldroger en niet in de oven), maar wel met mate. En drink er genoeg water bij, want lijnzaad is een bulk-laxans. Met andere woorden: het trekt water aan en dan moet je ervan poepen.

  • Fruit(shakes).

Alleen als je er niet de koude rillingen van krijgt EN als je ze niet gebruikt omdat je eigenlijk geen honger hebt en er toch wat in wilt proppen.

Ingewikkeld? Helemaal niet. Als je deze dingen eens in de zoveel tijd maakt en je vriezer gebruikt om ze te bewaren, is het niet sneller of langzamer dan brood. Al mijn erbij geplaatste mitsen en maren komen ook maar op één ding neer: trap niet in de valkuil van 'altijd hetzelfde'. Heb je iets gevonden dat bevalt, prima - maar wissel dat af met andere dingen die óók bevallen.

Dan de lunch. Dat die uit brood zou moeten bestaan, zit vooral in je hoofd. Een goede salade, groentenschotel, maaltijdsoep - daar kan echt geen boterham tegenop. Bovendien, als je al lekker wat groenten hebt gegeten bij de lunch, hoef je niet verplicht 200 gram doodgekookte spruitjes bij het avondeten. Nu mag ik hopen dat je dat toch al niet deed, spruitjes tot snot koken, maar je snapt mijn punt.

Verder: broodloos eten zonder vriezer is een uitdaging, dus heb je ergens een plekje over, zet er dan één neer. Die lelijke vaas van je tante kan best per ongeluk kapot vallen, en voilá: ruimte voor een vriezer. Restje eten van gisteravond. Of, als ik me echt avontuurlijk voel, van een paar weken terug (wat ik dan natuurlijk in de vriezer heb bewaard - ik hoef niet dood).

Nu moet ik erbij zeggen dat wij bijna nooit aardappelen-groenten-vlees eten. Ik heb een voorkeur voor variatie binnen mijn gerecht (tevens geen problemen met voorgesneden groenten), dus het liefst ovenschotels, roerbakgebeuren, dat soort dingen. En dan dus niet een halve kilo spaghetti met twee lepeltjes tomatensaus en een verdwaalde champignon. Pasta kun je prima vervangen door bonen, of desnoods door gewoon een béétje pasta en verder vooral groenten en een goede kwaliteit tomatensaus.

Wil je heel graag iets met de Heilige Hollandse Drie-eenheid, vervang dan je aardappelen door (oranje) zoete bataat.

  • Maaltijdsalade.

Dat is dus niet een zakje voorgesneden ijsbergsla met een halve tomaat. En ook niet over zo'n vieze bak pastasalade-met-mierzoete-dressing van de appie. Ik heb het over feesten van linzen, bonen, gekaramelliseerde zoete bataat, bietjes, noten, rijst, vis, gebakken stukjes biologische kip, paprika, appel... nou ja, als het maar veel is. Rijkgevuld. Mét voldoende vetten en eiwitten. En ijskoud hoeft ook niet - lauwwarm is in dit seizoen veel lekkerder. Dat doe je door een aantal ingrediënten (bio spekjes, paprika, champignonnetjes) op te bakken en vlak voor het opdienen te mengen met de rest van je salade. Ingewikkeld? Welnee. Je kunt sla (zelfs voorgesneden) prima bewaren in een glazen pot in de koelkast. Dat is trouwens ook een perfecte manier om je maaltijdsalade mee te nemen naar je werk, kijk maar op Pinterest. En veel andere ingrediënten kun je - apart van elkaar - invriezen of in de koelkast bewaren.

  • Avocado met ei.

Wat een geniale combi (gelezen in de reacties op het vorige blog). Gezonde vetten, eiwitten, lekker snel klaar en nog makkelijk mee te nemen ook. Wat wil je nog meer?

  • De Fantastische Vier: pompoen, aardpeer, zoete bataat, pastinaak.

Ze zijn in hun eentje of als combi geweldig als basis voor zo ongeveer alles. Even koken, en je kunt ze al dan niet gepureerd ombouwen tot soepen, sauzen (daar plaats ik nog wel eens een receptje voor), salades, puree, taarten...

  • Quiche & omelet.

De tijd van 1 ei per week is voorbij. Een paar eieren per dag is geen probleem (al zou ik ook daarbij weer zeggen: niet iedere dag). Gebakken of gekookt zijn ze al lekker, maar het voordeel van quiches en omeletjes is dat je er moeiteloos groenten doorheen kunt gooien.

  • Ovenschotels.

Met of zonder vlees, bonen, kaas... en als basis natuurlijk groenten. En nee, je hebt daar geen ingewikkelde recepten bij nodig. Snijd de groenten. Vet een ovenschaal in. Bak groenten en vlees even op in de pan en gooi het in de ovenschaal. Voeg knoflook, kruiden en eventueel kaas toe en zet het in de oven tot het gaar is. Meestal ook koud nog behoorlijk geniaal. Ovenschotels zijn meer werk dan boterhammen - maar je hoeft ze maar één keer te maken om voor de hele week kant-en-klare porties lunch te hebben.

Tot slot nog een aantal tips voor als je lunch meeneemt naar je werk. Overstappen op de mega-cup-a-soup of de gaarkeuken-pasta van de kantine is immers geen optie.

  • Voorbereiding.

Natuurlijk kost een quiche of groenteschotel meer tijd dan een boterham. Dus je moet dat niet 's ochtends nog willen maken. Bereid dingen in het weekend of tijdens het klaarmaken van het avondeten. Zet ze in de vriezer, ontdooi ze de avond van tevoren en neem ze 's ochtends al dan niet opgewarmd mee. Kook een doos eieren en neem er iedere dag eentje mee als snack of onderdeel van je lunch, en snijd in één keer een krop sla die je droog bijna een week bewaart in een glazen pot in de koelkast.

  • Investeer in meeneemmateriaal.

Een goede, lekvrije lunchtrommel is onontbeerlijk. Ik zou kiezen voor een systeem waarbij je ook dingen kunt warmhouden. Een thermoslunchtrommel dus. Ze bestaan. Je warmt 's ochtends een zakje eerder ingevroren soep op, giet die kokend heet in je lunchtrommel en kunt om 12.00 warm lunchen.

  • Doe slim boodschappen.

Als je een druk leven hebt, en je haalt brood in huis - dan is de kans groot dat je 's ochtends uit gewoonte of uit luiigheid toch weer een bammetje staat te smeren.

Als er nu nog iemand klaagt dat er geen andere dingen zijn om te eten, ga ik gillen.

Ervaringen met minder koolhydraten eten

Ik wil vanaf morgen ook op de koolhydraten gaan letten. iemand lekkere koolhydraat arme recepten? hoe weet je welke verhoudingen te moet nemen qua eiwitten en vetten? En hoe meet je dat? mag je ook optimel kwark met vruchten? het boek heet 'Nooit meer diëten' van Sandra Bekkari.

  • Ontbijt : Griekse yoghurt met fruit/noten, havermout, granola, ...
  • Middag : Slaatje (Veel groenten, met zonnebloempitten en mozerella/fèta/geitenkaas) met soep. Of 2 sneden speltbrood met soep.

Na 19u probeer ik niks meer te eten. Als ik toch iets eet is het een stuk fruit, stukje pure chocolade, wat noten, ... Ik drink veel water en thee.

Ik beperk mijn koolhydraten nu een jaar. Mijn brood vervang ik vaak door met kaas ei en een groente (boerenkool, rucula, spinazie) een soort van wrap te maken. Ik eet veel salade (wel met noten, pitten en zaden.. ) ipv pasta gourgette. Ik voel me er heerlijk bij! Ik ben wel heel geleidelijk afgevallen, maar dat kwam ook doordat ik vanwege rugproblemen niet tot nauwelijks bewegen kon.

Samenvatting

Of je wel of geen brood eet is dus helemaal aan jou en hangt af van jouw persoonlijke voorkeuren. Je hoeft het echter niet te skippen omdat je denkt dat het ‘slecht’ en ‘ongezond’ voor je is. Het kan natuurlijk wel dat je een tarwe-allergie of glutenintolerantie hebt waardoor je beter geen brood kunt eten. Daarnaast kan je klachten ervaren na het eten van gluten houdende producten zoals brood, dit is het geval bij glutensensitiviteit. Kwalijk is echter wanneer het nocebo effect optreedt en iemand denkt gevoelig te zijn voor gluten en daardoor ook daadwerkelijk klachten ervaart. Dit kan dan optreden door de gedachte alleen, en niet door een daadwerkelijke allergie of intolerantie.

labels: #Brood

Zie ook: