In Den Haag worden veel groengebieden op een speciale manier benoemd. Waar groen in andere grote steden vaak als park wordt aangeduid, kent men in Den Haag ‘Bosjes’. De meeste Bosjes liggen in de gordel van grote groengebieden die Den Haag rijk is. Ze hebben over het algemeen hun oorsprong te danken aan rijke stedelingen die vanaf de zeventiende eeuw, vlak buiten de stad landgoederen stichtten op de droge zandgronden langs de kust.

De Oorsprong van de Bosjes

Over het algemeen verkozen de rijke heren de oude strandwallen om hun buitens op aan te leggen. Voorwaarde was dat het huis hoog en droog op een zandbult stond, maar dat vlak in de buurt ook weiland aanwezig was om het vee van de pachtboeren te laten grazen. Gelukkig voor hen werden de strandwallen afgewisseld door strandvlaktes waarop door de eeuwen heen veenvorming was ontstaan. Reeds in de Middeleeuwen werd het veenmoeras ontwaterd en was daardoor geschikt voor akkerbouw en veeteelt.

Een uitzondering op de regel vormen de Bosjes van Poot die op de overgang van strandwal en jonge duinen liggen in het verlengde van het Westduinpark. Die laatste naam zorgt voor verwarring, want dit park is gewoon jong duingebied, ooit ontstaan uit de Wildernisse ten zuiden van het dorp Scheveningen.

De Rol van Thymon van Veen en Houtrust

In een deel van dit toen nog wilde duingebied lag omstreeks 1650 de boerderij van Thymon van Veen. Thymon liet zijn koeien grazen op de veenweide van het Segbrouck en woonde zelf in de duinvoet van de jonge duinen. Hij had echter veel last van stuivend zand dat de westenwind uit de toen nog kale duinen aanvoerde. Om zijn boerderij te beschermen plantte hij bomen aan de zeezijde van het erf. Op de gedetailleerde kaart van Cruquis uit 1712 zien we dat dit terrein omgeven is door wallen met eikenhakhout. Van Boetzelaer verandert de hoeve gedeeltelijk in een buitenplaats, maar behoudt de wallen met eikenhakhout en breidt die zelfs uit in de richting van De Beeck in het Segbrouck. Op dat moment worden de eerste contouren van de Bosjes van Poot gelegd. Het duurt echter nog twee eeuwen voor die naam op de kaart zichtbaar wordt. Allereerst gaat het landgoed Houtrust heten.

De naamgeving uit die tijd was duidelijk. Houtrust is een rustpunt in het hout. Nog niet te verwarren met bos, want dit hout werd geëxploiteerd als eikenhakhout. Elke tien jaar werden de stammetjes gezaagd. Het schors leverde eek op, een looistof voor de leerlooierijen, het kernhout werd gebruikt als brandhout. Te midden van de hakhoutplantage stond het huis, waaromheen de moestuin en boomgaard. Die contouren zijn nu nog steeds terug te vinden in het landschap.

Twee eeuwen lang wisselt Houtrust verschillende keren van eigenaar, landbouwgrond. De kadastrale kaart uit 1811 vermeldt precies op welke percelen er rogge werd verbouwd en waar het weiland was.

Koninklijk Bezit en Gemeentelijk Beheer

Na de Franse overheersing komt er verandering in het bezit van dit deel van de duinen. De prins van Oranje, de latere koning Willem II laat in 1833 zijn oog vallen op deze omgeving. Hij koopt een groot deel van de Westduinen inclusief het landgoed Houtrust. Ook Segbrouck tot en met landgoed Sorghvliet wordt koninklijk bezit.

Het duingebied rondom Houtrust blijft echter net gespaard voor afgraving. Wel wordt er een groter oppervlak aangeplant met naaldbos om de verstuiving van het duin tegen te gaan. Toen de gemeente Den Haag in 1907 het beheer van deze duinomgeving overnam, kreeg Jacob Poot een baan als boswachter over de Bosjes die inmiddels volgroeid waren. Buitenplaats Houtrust was toen al afgetakeld en volledig opgenomen in het achterliggende duinbos.

Omdat het bos inmiddels voor publiek toegankelijk was en er ook een uitspanning floreerde, werd de naam van de boswachter in de volksmond gebruikt als aanduiding voor deze vrijetijdsbestemming.

Duindorp en de Bosjes van Pex Vandaag

Duindorp werd in de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw gebouwd als vervanging voor de verkrotte wijken van Scheveningen Dorp. Het is nu een stadswijk die midden in het duin ligt. De Bosjes van Pex worden nu intensief gebruikt door omwonenden die er hun hond uitlaten.

Boerderij Daal en Berg en de Familie Pex

Voor mij ligt een foto van een echtpaar dat hun vijftigjarig huwelijksfeest viert. De foto is meer dan honderd jaar geleden genomen. Toch is de afbeelding scherp. We zien het gouden echtpaar te midden van familieleden, kinderen en hun partners. Wat deze foto belangrijk maakt, is dat niet alleen precies bekend is wanneer zij is genomen, namelijk 1 mei 1911, maar ook waar zij is genomen, namelijk voor de boerderij ‘Daal en Berg’. We weten dit want het zijn Johannes Jacobus Wilhelmus Pex en Susanna Hendrika van der Hoeven. Zij trouwden op 1 mei 1861 en gingen op ‘Daal en Berg’ wonen.

Boerderij Daal en Berg was een boerderij die lag in een duinvallei vlakbij de Haagse beek. Tot 1923 was dit Loosduins grondgebied. Er lagen daar nog twee boerderijen, Berg en Dal en De Wildhoeve. De familie Pex woonde van oudsher op Daal en Berg en leefde van landbouw en veeteelt. De boerderij, waarvan we een deel op de achtergrond zien, is niet de oorspronkelijke hoeve.

In mei 1903 tijdens een heftige onweersbui sloeg, door de schoorsteen, de bliksem in om in de vorm van een vuurbal door het benedenhuis naar de stal te razen; onderweg alles in brand stekende. De rook werd in Den Haag waargenomen en de brandweer werd gealarmeerd. Deze ging met de stoomspuit op weg… om niet verder te komen dan de Beeklaan. Daar begon een zandweg en hierop kon, zelfs met behulp van extra paarden, de stoomspuit niet vooruitkomen. Onverrichter zaken keerde men terug naar de brandweerkazerne. De Loosduinse brandweer lukte het wel de plaats des onheils te bereiken. De gehele boerderij was door de brand vernield. Gelukkig was de hoeve tegen brand verzekerd en kon herbouwd worden.

Maar het nieuwe Daal en Berg zal men tegenwoordig tevergeefs zoeken. Want veertig jaar later - tijdens de Tweede Wereldoorlog - is de boerderij definitief afgebroken voor de aanleg van de Atlantik-wall.

Rond 1900 was dit gebied in de duinen een geliefde plek voor manifestaties en feestelijke bijeenkomsten van Haagse verenigingen. Zo vierde de Christe-lijke Kinder-Oranjebond hier rond 1910 haar jaarfeesten ter gelegen-heid van de verjaardagen van de koninginnen (koningin Wilhelmina en koningin Emma). Vanaf de Veenkade vertrok, onder het zingen van vaderlandse liederen, een met oranje versierde stoet van 400 kinderen naar de Zwarteweg. Daar stonden vier trams met aanhangwagens gereed om ze naar de remise aan de Laan van Meerdervoort te brengen. Vandaar volgde een wandeling van ruim een kwartier naar het feestterrein. Hier werden verschillende spelen georganiseerd, was er een poppenkastvoorstelling en werden versnaperingen uitgedeeld. Moe maar voldaan keerden de kinderen ’s avonds met extra trams huiswaarts.

Jeugd, geheelonthouders of wandelaars; iedereen die eind negentiende eeuw - vanuit Den Haag - dit duingebied bereikte, kwam als eerste boerderij Daal en Berg tegen. En iedereen kende ook de bewoner, boer Pex, en zo raakte dit duingebied beter bekend als de Bosjes van Pex.

De naam Pex is al een paar keer gevallen. Het is een opvallende naam die vooral voorkomt in Limburg en in de omgeving van Den Haag. De familie Pex stamt voor zover ik kan nagaan uit Vlaanderen. In 1671 trouwt te Geel in Belgisch Luxemburg Gerardus Pex met Helena Teggers. Ze krijgen twee kinderen. In de loop van de achttiende eeuw vestigen hun nakomelingen zich in Limburg en rond 1800 verhuizen er Pexen naar Rotterdam en Amsterdam.

Het geslacht Pex hield zich in Loosduinen vooral bezig met landbouw en veeteelt. Daar wordt op 5 augustus 1831 Johannes Pex geboren. Johannes wordt veeboer. Hij heeft dertig koeien. Hun melk wordt uitgevent in Den Haag. Op 1 mei 1861 trouwt hij met Susanna Henderica van der Hoeven; een tuinders dochter. Het echtpaar krijgt elf kinderen, waarvan er drie op jeugdige leeftijd overlijden. Johannes en Susanna bereiken een hoge leeftijd. Susanna overlijdt op 8 december 1921 op 83-jarige leeftijd en Johannes overlijdt, 91 jaar oud, op 15 december 1922. Een voor die tijd respectabele leeftijd.

Geboren in de tijd van postkoets en trekschuit maakte Johannes de opkomst mee van trein, auto en radio!

De naam Pex komen we nog steeds tegen in Den Haag. De kinderen en (achter)kleinkinderen bleven in Den Haag en omgeving wonen. Ze werden melkventer, caféhouder, onderwijzer of priester. Zoals pastoor Ben Pex die in 2006 werd benoemd tot pastoor van de Heilige Familiekerk aan de Kamperfoeliestraat. Bij zijn intrede schreef hij in het kerkblad: “Ik vind het leuk pastoor te zijn in een parochie waar mijn opa heeft gewoond en gewerkt in wat nu heet de bosjes van Pex”.

Tennispark Berg en Dal

Tennispark Berg en Dal werd, zo schrijft 'tennishistoricus' Theo Bollerman in zijn boek Gravel en Gras, vlak voor Pasen in 1929 officieel in gebruik genomen. Zo blijkt Tennispark Berg en Dal zich te bevinden op het terrein van de voormalige boerderij 'Berg en Dal'. Deze boerderij was, evenals de voormalige boerderij 'Daal en Berg' aan de Daal en Bergselaan, gedurende lange tijd in bezit van de familie Diert van Melissant. 'Daal en Berg' werd verpacht aan de heer J.J.W. Pex (1831-1921), naamgever van de Bosjes van Pex, en 'Berg en Dal' aan boer Rimmelzwaan.

In de Franse tijd (eind achttiende eeuw) werd in een houten uitbouwtje aan de kopse zijde van 'Berg en Dal', naast de huidige galerie, een lid van de familie Diert van Melissant doodgeschoten nadat hij op Franse stropers had geschoten.

De boerderij Daal en Berg, gelegen in de Bosjes van Pex ter hoogte van de kruising Daal en Bergselaan en de Zonnebloemstraat, brandde in 1903 gedeeltelijk af, maar is uiteindelijk pas later, vermoedelijk rond 1930, afgebroken. Rond deze tijd verliet ook boer Rimmelzwaan met zijn omvangrijke gezin boerderij 'Berg en Dal', vooral omdat de gemeente ook aan de westelijke kant van Den Haag tennisaccommodaties wilde inrichten.

Hierbij is een stalgebouw van de boerderij afgebroken dat zich tussen de huidige baan 8 (laatste smashcourt-baan) en baan 9 (de eerste gravelbaan) bevond. De boerderij van boer Rimmelzwaan is in deze periode waarschijnlijk ook veranderd in een 'theeschenkerij'.

De Bosjes van Pex tijdens de Tweede Wereldoorlog

In de Tweede Wereldoorlog hebben de Bosjes van Pex en de directe omgeving zwaar te lijden gehad door de aanleg van de anti-tankgracht door de Duitsers: veel huizen aan de Daal en Bergselaan aan de kant van de Sportlaan worden afgebroken. De gehele Bosjes van Pex worden kaalgeslagen, behalve de voormalige boerderij 'Berg en Dal' en de bomen eromheen. Hier wordt dan ook tijdens de oorlog 'gewoon' doorgespeeld, al was het halen van ballen levensgevaarlijk vanwege de aanwezigheid van mijnen in de anti-tankgracht.

Stichting Paardrijden voor Gehandicapten

Stichting Paardrijden voor Gehandicapten is niet van vandaag of gisteren, eigenlijk veel meer van eergisteren. Het begon allemaal met mevrouw De Mol van Otterloo, al vanaf het prille begin bij de Stichting betrokken. Zijzelf was vóór 1965 als fysiotherapeute in Engeland werkzaam, waar zij in aanraking kwam met paardrijden voor gehandicapten. Het begin was bescheiden. Er was geen eigen accommodatie, geen ruimte, geen pony’s, maar wel veel gedrevenheid, ideeën en doorzettingsvermogen. Ook de Koninklijke Stallen stonden heel positief tegenover het idee ‘paardrijden voor gehandicapten’ en boden hulp waar dat maar nodig was. Het enthousiasme groeide, net zoals het aantal aanmeldingen. Redder in de nood was Stichting Miniatuurstad Madurodam, die in 1967 de manege schonk; de gemeente gaf vervolgens toestemming tot de bouw hiervan op een terrein in de Bosjes van Pex.

Pex in de Bosjes van Pex

Het is een bekend restaurant op een al even bekende plek. Pex in de Bosjes van Pex bestaat dit jaar 10 jaar. Vanaf de allereerste dag in 2014, vertelt eigenaar Mascha van Weelde, heeft Pex een eigen gezicht. De ongedwongen sfeer is daar een belangrijk onderdeel van. Mascha: “Blijkbaar hebben we de goede knop ingedrukt, want de mensen voelen zich hier meteen thuis. Geen stijve boel, maar een gezellige plek om met je familie of je bedrijf een hapje te gaan eten. Of te vergaderen, want Pex heeft de beschikking over een flinke zaal waar plek is voor groepen tot max. 250 personen. Logisch dat in de afgelopen jaren veel Haagse bedrijven de weg naar het Haagse Pex hebben gevonden. Mascha: ”We hebben hier wel feesten gehad voor 750 personen. Het restaurant kent een lange geschiedenis. Mascha die samen met zijn vrouw (en ca. 40 medewerkers) Pex runt, namen het restaurant over van het Pannenkoekenrestaurant Genieten die weer het stokje over had genomen van restaurant Wildhoef dat na meer dan 50 jaar de deuren sloot. Mascha: “We hebben alleen de muren laten staan en een ruime veranda aangebouwd. Het was wat je noemt een metamorfose. Bijna een traditie is het inmiddels dat bedrijven hun kers-tborrel of feest in Pex houden.

Sportvereniging ALO

Vereniging 4: ALO Den Haag. 4. A.L.O. Oprichting: 1 februari 1906, voorganger was E.H.O.C. Feb. 1906 tot 1909: Land van boer Boonstoppel aan het einde van de huidige Beeklaan, bij de sluizen in het verversingskanaal. 1909-1939: Houtrust, opening was op 21 september 1910. [te bereiken van station H.IJ.S.M. met stoomtram tot halte Houtrust, van S.S. met lijn 7 tot halte Kranenburgweg] 1936 sept. ALO zou van Houtrust weg moeten, maar mag blijven. HBS deelt het veld. ALO speelt vanaf 19 sept 1937 op eigen terrein op Houtrust. Op 21 september 1939 moet ALO van Houtrust vertrekken vanwege het spergebied, de komt van een algemeen paarden depot en de uitbreiding van HBS. Op 1 juni 1939 lijkt in de Doeltreffer te staan dat ALO speelt aan de Gaslaan Op 2 oktober 1939: Duindal, een theetuin, ook wel het land van Greup op de Waalsdorpervlakte. 1945-1947: Houtrust, terug op de oude plek, maar het houten clubhuis was verdwenen in houtkachels. Reden van vertrek was de aanleg van tennisvelden. Ook werd het veld vernield door een landbouwtentoonstelling in september 1947. 1949-1954: Meer en Bosch. De opening van het veld en de clubtent was op 25 februari 1949. De reden van vertrek was de aanleg van huizen. 1957/1958: in de Bosjes van Pex aan de Evert Wijtemaweg, Daal en Bergselaan (bij Pioenweg) de E. 1954-heden: Bosjes van Pex, Evert Wytemaweg. Op 24 april 1960 werd een houten kleedtent in gebruik genomen. Op 15 december 1973 was de opening van het clubhuis. Deze is later meerdere keren verbouwd.

labels:

Zie ook: