Bij maaltijden horen vaak vaste taalformules, en al jong leren we dat het netjes is om een maaltijd samen te beginnen. In veel gezinnen is er een ritueel waarbij men de handen vouwt voor een gebed of elkaars hand vasthoudt. Soms klinkt er een lied, een spreuk of een wens. In protestants-christelijke gezinnen begonnen en eindigden maaltijden vaak met een gebed.

Als vader Aloïs bidt, bidt hij steeds: “Here zegen deze spijze, amen.” Een eenvoudig gebed dat zelfs een kind kan leren. Het is slechts één korte vraag, waarmee je wilt dat God het eten een goede werking laat hebben in je leven, bijvoorbeeld om buikpijn te voorkomen. Gods zegen is dat heel het leven onder zijn vriendelijke zorg staat.

De Betekenis van Zegenen en Danken

God zegenen is eigenlijk een vorm van dankzegging. Het gebed voor het eten heeft een uitgesproken betekenis. We erkennen ermee dat we, ondanks alle menselijke kennis en inspanningen, alleen eten hebben omdat God de natuur zo heeft ingericht dat er voldoende voedsel voortgebracht wordt. We aanvaarden onze maaltijd als een goede gave van God.

Zoals we degene die de maaltijd bereidt danken voor het heerlijke eten, danken we ook degene die het ons geeft: we aanvaarden onze maaltijd als een goede gave van God. Zou het niet mooi zijn, als het er ook toe zou leiden, dat we ons inspannen om te streven naar een eerlijke verdeling van dat voedsel, zodat niemand tekort hoeft te komen?

In sommige teksten is ook sprake van een zegengebed, maar volgens Joodse traditie wordt niet het eten gezegend, maar de Schepper. Het is dus een dankgebed. Vandaar dat de Bijbel in de ene tekst het zegengebed noemt, terwijl een andere tekst over dezelfde gebeurtenis spreekt over het dankgebed.

Verschillende Tradities en Gebruiken

In Nederland wordt er traditioneel bij elke maaltijd twee keer gebeden: voor de maaltijd om een zegen te vragen en na de maaltijd om te danken voor het eten, vaak gecombineerd met het lezen van een bijbelgedeelte. Velen gebruiken hiervoor een standaard- of formuliergebed.

Er is echter een grote verscheidenheid in hoe het avondmaal gevierd wordt in de Protestantse kerken. Wie een avondmaalsviering in een Lutherse of oecumenisch georiënteerde gemeente meemaakt, zal merken dat zo’n viering heel anders verloopt dan in gemeenten die zich rekenen tot de Calvinistische traditie.

Het tafelgebed geeft uitdrukking aan een van de kernhandelingen van de Maaltijd van de Heer: het danken. Er bestaan twee typen tafelgebeden: het zegengebed (beracha-type) en het dankgebed (anaphora-type). Het oudste type is het zegengebed, het zogenaamde beracha-type. Dit type gaat rechtstreeks terug op de joodse maaltijdzegen.

Het Joodse Zegengebed

Het zegengebed is een centraal element in de Joodse maaltijdliturgie. Er werd voor, tijdens en na de maaltijd gebeden. De gebeden werden uitgesproken door de huisvader of de gastheer in samenspraak met de aanwezige tafelgenoten. In de eerste strofe wordt God gezegend om het voedsel dat Hij geeft. De tweede strofe is een dankzegging om het land, de Thora en het verbond, en de derde strofe is een gebed om ontferming over het volk Israël en de stad Jeruzalem, opdat deze spoedig weer hersteld zullen worden.

De eerste christenen hebben gebeden zoals de joden dat deden. Een van de oudste christelijke tafelgebeden die ons zijn overgeleverd, vinden we in een document dat mogelijk stamt uit het eind van de eerste eeuw of het begin van de tweede eeuw van onze jaartelling: de Didachè ofwel Het Onderwijs van de Twaalf Apostelen. Het is geschreven door een onbekende auteur in Syrië (mogelijk Antiochië) en werd in 1873 ontdekt in de bibliotheek van het klooster van het Heilig Graf in Constantinopel.

Wanneer is een Dankgebed Overbodig?

Moeten we God zegenen of bedanken voor alledaagse maaltijden? Er zijn verschillende meningen over de noodzaak van een dankgebed na de maaltijd. Sommigen vinden het overbodig, terwijl anderen het zien als een moment om God te bedanken voor andere dingen waar je Hem dankbaar voor bent.

Het is goed dat de maaltijd wordt gemarkeerd door de gebeden; de maaltijd wordt omlijst door de gebeden, want de maaltijd is iets bijzonders, ook al ervaren wij dat bijv. door de drukte in het gezin soms heel anders. Want de maaltijd mag gevierd worden in het licht van Gods goedheid. In een tijd waarin zeker het ontbijt onder druk staat door haast en alle ontbijtvervangende drankjes, vergeten we maar al te snel dat wij de maaltijd uiteindelijk uit Gods hand ontvangen.

De Praktijk van het Bidden

Het is goed om de betekenis van de gebeden voor ogen te houden. In de Joodse traditie wordt niet het brood gezegend, maar God, de gever van alles. Het is belangrijk om te waken voor de gedachte dat het voedsel in zichzelf niet goed of onvolkomen zou zijn.

De gebeden zetten de maaltijd in een ander licht, als teken van Gods genade in Christus. Bovendien, omdat onze voedselvoorziening lang niet meer zo kwetsbaar is als vroeger of in andere landen, is het idee ingeslopen, dat wij het voedsel produceren.

Eten 'door Geloof'

God wil dat we 'eten door geloof'. Dit betekent erkennen dat we afhankelijk van God zijn voor ons eten en drinken, en het als een geschenk van Hem ontvangen. Paulus legt uit dat als we ons voedsel van God ontvangen met een dankgebed, het iets heiligs wordt, door God bedoeld om ons goed te doen.

Als we het principe van geloof zo toepassen op het eten, krijgt dit hele terrein van ons leven een nieuwe betekenis. Nu begrijpen we wat Paulus bedoelde toen hij de gelovigen in Korinthe aanspoorde: Of u dus eet of drinkt of iets anders doet, doe alles tot eer van God. (1 Korinthiërs 10:31)

Door geloof krijgen zelfs onze dagelijkse maaltijden het karakter van iets heiligs waaraan we deel hebben tot eer van God. Dit was één van de meest directe en zichtbare effecten in het leven van de eerste christenen, toen de Heilige Geest op de pinksterdag over hen werd uitgestort.

labels:

Zie ook: