De stijlfiguur die als zeugma bekend is geworden, heeft altijd al reacties opgeroepen. Een bekend voorbeeld is de zin "Hier zet men koffie en over".

Wat is een zeugma?

Zeugma is een Grieks woord dat 'juk' of 'verbinding' betekent. Het slaat op de verbinding van een woord (zoals 'zetten') met twee andere (zoals 'koffie' en 'over').

De constructie van een zeugma

In "Hier zet men koffie en over" betekent 'zetten' in 'koffiezetten' iets anders dan in 'overzetten'. In de zin ‘Hier zet men koffie en (zet men) over’ zitten eigenlijk twee werkwoorden: koffiezetten en overzetten. De grap is dat 'zet men' in combinatie met koffie 'bereidt, maakt' betekent, en in combinatie met 'over' iets heel anders: 'varen, brengen'. Zetten wordt dus verbonden met twee woorden, maar heeft met deze woorden een verschillende betekenisrelatie.

Het effect van een zeugma

Een zeugma heeft een verrassend en vaak een komisch effect. De lezer wordt even op het verkeerde been gezet. Dat komt doordat de samentrekking op zichzelf klopt: het samengetrokken deel heeft de juiste vorm en je kunt het ook op dezelfde positie in de zin invullen. Daardoor gaat de lezer ervan uit dat ook de betekenis overeen zal komen. Dat wordt hier nu juist voor de grap wél gedaan.

Voorbeelden van zeugma's

Er zijn talloze voorbeelden van zeugma's te vinden in de taal. Hieronder een aantal voorbeelden:

  • Ik nam een besluit en zij de benen.
  • Hij liep eerst achter en later spitsroeden.
  • Ik haalde koffie en alle namen door elkaar.
  • Zij viel op en hij door de mand.
  • Houd je geest fit en je mond dicht.
  • Laat iedereen vrij, maar niemand vallen.
  • Voer eendjes, geen oorlog.
  • Ze kregen mij niet klein maar wel op hun donder.
  • Ze lagen achter en vooral ook dwars.
  • Hij stelde me voor en meteen ook aansprakelijk voor de hitte.

Zeugma: stijlfout of stijlfiguur?

De meningen zijn verdeeld over de vraag of zeugma's pure stijlfouten zijn of juist een subtiele stijlfiguur die een tekst iets extra's kan geven mits ze op de juiste plaats worden ingepast. De algemene teneur van wat over zeugma's wordt gelezen neigt naar de eerste optie, maar de persoonlijke voorkeur gaat vaak naar het tweede.

Andere vormen van afwijkend taalgebruik

Naast zeugma's zijn er nog andere vormen van afwijkend taalgebruik:

  • Contaminatie: Twee woorden of uitdrukkingen met eenzelfde betekenis kunnen door elkaar zijn gehaald.
  • Barbarismen: Woorden of uitdrukkingen die letterlijk uit een andere taal zijn vertaald naar het Nederlands.
  • Neologismen: Nieuwe woorden, die door veelvuldig gebruik in het dagelijks taalgebruik zijn opgenomen.
  • Archaïsmen: Verouderde woorden of uitdrukkingen, die een tekst een oubollige uitstraling kunnen geven.
  • Dubbelzinnigheid (ambiguïteit): Ontstaat als je een woord of zin op twee manieren kunt lezen.

Veel schrijvers, journalisten met name, maken veel gebruik van deze stijlfiguren. De taal zit vol woorden met een figuurlijke betekenis. Overmatig gebruik van uitdrukkingen kan het leesplezier bedreven.

labels:

Zie ook: