Een dieet volgen vanwege chronische nierschade betekent niet dat je niet lekker kunt eten. Met de juiste tips en recepten kun je gevarieerd en smakelijk blijven eten, rekening houdend met de specifieke dieetbeperkingen.

Algemene Informatie over Voeding bij een Nierziekte

Uw nieren werken minder goed door een nierziekte. Daarom moet u zich houden aan een ‘dieet’. Een dieet zijn adviezen over wat u beter wel of juist niet kunt eten. De diëtisten van HMC zijn gespecialiseerd in eten en drinken als u een nierziekte heeft. We geven u steeds advies wat past bij de fase van uw ziekte. Met onze dieetadviezen proberen wij de conditie van uw lichaam zo goed mogelijk te houden.

Eiwit

Eiwit zit in ons eten en drinken. Het is de bouwstof voor het lichaam. Elke dag ‘slijten’ we een beetje. Daarom hebben we elke dag eiwit nodig om het lichaam op te bouwen. Het lichaam kan geen voorraad van eiwit aanleggen. Maar door eiwit komen er ook afvalstoffen in ons lichaam. Uw lichaam raakt deze afvalstoffen niet goed kwijt doordat uw nieren niet goed werken. U krijgt daardoor klachten als jeuk, moe zijn en misselijk zijn. Daarom is het belangrijk dat u niet te veel eiwit binnenkrijgt. Hieronder staat een overzicht van eten en drinken met veel en weinig eiwit.

Natrium (Zout)

U heeft het advies gekregen om minder zout te gebruiken. In zout zit namelijk natrium. Natrium trekt vocht aan. Hoe meer natrium (zout) er in uw lichaam zit, hoe meer vocht het lichaam zal vasthouden. Door minder zout te eten, raakt u juist vocht kwijt. Doe daarom geen zout in uw eten. In de tabel hieronder ziet u waar veel zout in zit. Daarvan mag u zo weinig mogelijk eten. In de tabel staat ook waar weinig zout in zit.

Als de nieren niet goed werken, blijft er te veel natrium achter in het lichaam. Eet niet meer dan 6 gram zout per dag. Dit is 2,4 gram natrium. De meeste mensen krijgen meer binnen. 80% van het zout dat we binnenkrijgen zit namelijk in bewerkte producten zoals brood, kaas, vleeswaren, soepen en snacks. 20% van het zout wordt zelf toegevoegd bij het koken en aan tafel. Ingemaakte producten zoals kappertjes, augurken, olijven, zilveruitjes, zuurkool, ansjovis etc. Gebruik geen of weinig kaas. Kijk eens op smakelijketenzonderzout.nl.

Kalium

Kalium helpt om uw zenuwstelsel en uw spieren goed te laten werken. Ook zorgt kalium ervoor dat u niet te veel en niet te weinig vocht in uw lichaam heeft. Omdat uw nieren niet goed werken, plast u kalium misschien niet goed uit. Hierdoor kan er te veel kalium in uw lichaam blijven. Zit er te veel kalium in uw bloed? Dan mag u zo weinig mogelijk eten en drinken nemen waarin veel kalium zit. U kunt zien aan uw bloeduitslagen of er te veel kalium zit in uw bloed.

Kalium lost op in water. Na het koken van groente en aardappelen in water zit er minder kalium in. U kunt het kookvocht van groente en aardappelen beter niet gebruiken voor het maken van een saus.

Fosfaat

Fosfaat maakt samen met kalk uw botten steviger. Als uw nieren niet goed werken, kan het zijn dat u te weinig fosfaat uit plast. Daardoor kunt u jeuk krijgen. In eten met veel eiwit zit ook veel fosfaat. Door minder eiwit te eten, krijgt u dus ook minder fosfaat binnen. Maar omdat eiwit een bouwstof is voor uw lichaam, blijft het belangrijk om genoeg eiwit te eten. U krijgt daarom medicijnen om fosfaat kwijt te raken. Deze medicijnen heten fosfaatbinders. Neem deze medicijnen in bij maaltijden en tussendoortjes waarin veel eiwit zit.

Vocht

Normaal gesproken mag u 1500-2000 ml per dag drinken. U raakt door genoeg te drinken veel afvalstoffen kwijt via uw plas. Het kan zijn dat u van uw arts een vochtbeperking heeft gekregen. U mag dan minder drinken. Er zijn verschillende redenen waarom uw arts u een vochtbeperking geeft. Bijvoorbeeld omdat u hartklachten heeft of omdat u weinig plast. Daardoor kan er te veel vocht achterblijven in uw lichaam. Hierdoor kunt u bijvoorbeeld opgezwollen enkels en handen krijgen.

Kooktips voor Nierpatiënten

Deze tips kunnen daarbij helpen.

  • Een tip voor alle gerechten: kook met kruiden en specerijen. Kruiden en specerijen geven kleur, geur en smaak aan de gerechten. Je kunt zout dan makkelijker weglaten.

Soep

Soep uit een pak, zak of blik bevat veel zout. Heb je een zoutbeperking maar eet je graag soep? Je kunt zelf prima een heerlijke zoutarme of zoutloze soep maken. In soep zit vaak ook veel groente. Maak zelf zoutarme bouillon. Dan hoef je helemaal geen zout te gebruiken. Maak bijvoorbeeld een bouillon van runderpoulet en/of een schenkel met been. Laat een kruidenbuiltje meetrekken in de bouillon voor de smaak. Je kunt ook een bosje verse kruiden laten meetrekken met de bouillon. Dit heet een bouquet garni. De basis bestaat uit een 3 takjes peterselie, een klein takje tijm en een laurierblad. Je kunt er allerlei kruiden aan toevoegen, zoals salie, dragon, bonenkruid, kervel, rozemarijn of basilicum. Kijk wat bij het gerecht past.

Soep kun je binden met een roux: dit is een mengsel van gelijke delen gesmolten boter en bloem. Laat de boter smelten in een steelpan en voeg al roerende de bloem toe. Laat de roux, onder af en toe roeren, 2 minuten garen op heel laag vuur. Voeg de helft van de vloeistof voor de soep toe en roer het geheel glad. Voeg daarna de andere helft toe en breng aan de kook.

Maak de soep een dag van tevoren. Gebruik een zoutarm of natriumarm bouillonblokje. Maak je soep uit een pakje? Voeg dan de dubbele hoeveelheid water toe. Bij bouillon van een tablet of poeder kun je dit ook doen. Aan soep uit een zak of blik kun je extra water toevoegen.

Soep en een kaliumbeperking

Groenten bevatten veel kalium. Heb je een kaliumbeperking en wil je toch groentesoep eten? Maak geen soep van groentenat, dat over is na het koken van groente (bijvoorbeeld aspergevocht).

Soep en een vochtbeperking

Een gemiddelde warme maaltijd bevat ongeveer 400 ml vocht. Neem je in plaats van een maaltijd 400 ml soep, dan hoef je daarvoor geen vocht te laten staan. 400 ml is ongeveer gelijk aan 2 bekers soep.

Vlees, Vis en Gevogelte

Vlees, vis en gevogelte zijn vaak al bewerkt als ze verkocht worden. De producten zijn bijvoorbeeld gemarineerd, gekruid, gerookt of gepaneerd. Dat betekent dat er ook zout op zit. Kies liever voor onbewerkte producten en kruid de producten zelf. Kruiden van vlees, vis en gevogelte kan met kruidenmengsels en marinades zonder zout. Of gebruik een andere manier van bereiden. Denk aan grillen, stoven, stomen, in folie in de oven garen of roerbakken.

Van nature zit er weinig zout in vlees, vis en gevogelte. In kant-en-klaar vlees, kant-en-klare vis en kant-en-klaar gevogelte zit meestal wel veel zout.

Aardappelen, Rijst, Pasta, Granen en Zaden

Aardappelen, rijst en pasta vormen de basis van de warme maaltijd. Ook couscous, bulgur en quinoa worden steeds vaker gegeten bij de warme maaltijd. Wissel deze voedingsmiddelen af.

Aardappelen

Aardappelen zijn een bron van energie, vezels, vitaminen en mineralen. Ze bevatten veel kalium. Houd daar rekening mee als je een kaliumbeperking hebt. Gebakken aardappelen krijgen meer smaak door rozemarijn en salie mee te bakken.

In aardappelen zit veel kalium. In stamppot en patat zit veel kalium. Neem hier niet te veel van. Hoeveel patat en stamppot u kunt eten, hangt af van uw de uitslagen van uw bloedonderzoek.

Rijst

Rijst bevat minder kalium dan aardappelen. Er zijn verschillende soorten rijst. Zilvervliesrijst bevat veel vezels en is de meest gezonde keuze. Zilvervliesrijst bevat wel meer kalium dan de witte variant. Als je zelf geen zout toevoegt, bevat rijst geen zout. In de supermarkt zijn pakken rijst met toevoeging te koop, zoals risotto met paddenstoelen, gele rijst en paëlla rijst. Bij het koken van witte rijst kun je een kruidenbuiltje mee laten trekken. Witte rijst krijgt een mooie gele kleur als je een theelepel gemalen kurkuma (geelwortel) toevoegt aan het kookwater.

In rijst, macaroni, spaghetti en andere pasta’s zit bijna geen kalium.

Pasta

Pasta is een verzamelnaam voor deegwaren van tarwemeel. Bijvoorbeeld macaroni of spaghetti. Pasta bevat weinig kalium. In de supermarkt vind je kant-en-klare sauzen, mixen voor pasta en pastagerechten. Deze bevatten allemaal veel zout. Ga liever zelf aan de slag in de keuken. Als je extra saus kookt, kun je een deel invriezen. Handig voor de dagen dat je weinig tijd hebt om te koken. Gepelde tomaten of tomatenblokjes in blik zijn ook zonder zout te koop. Deze kun je als basis gebruiken. Bij het koken van de pasta kun je een kruidenbuiltje mee laten trekken. Maak de pasta extra smakelijk door er fijngesneden tuinkruiden aan toe te voegen.

Noedels

Noedels zijn de Aziatische variant van pasta. Noedels zijn gemaakt van maïsmeel, tarwe, boekweit of mungbonen (taugé), aardappelmeel of rijstebloem. Gebruik geen instant noedels of instant noedelsoep. In de Aziatische keuken wordt veel sojasaus gebruikt. In sojasaus zit veel zout. Er zijn ook zoutarme (natirumarme) varianten te koop. In de Aziatische keuken wordt ve-tsin (ook wel: Chinees zout, mononatriumglutamaam of E621) als smaakversterker gebruikt. Hierin zit natrium (een onderdeel van keukenzout). In de supermarkt vind je kant-en-klare sauzen, mixen en boemboes. Deze bevatten allemaal zout.

Couscous

Couscous is een graanproduct dat veel in de Noord-Afrikaanse keuken wordt gebruikt. Het is gemaakt van tarwemeel en water. Couscous is rijk aan energie, vitaminen en mineralen. In couscous zit meer kalium dan in rijst en pasta. Bij het koken van de couscous kun je een kruidenbuiltje mee laten trekken.

Bulgur

Bulgur is een graanproduct dat wordt gemaakt van verschillende soorten tarwe. Bulgur heeft een licht nootachtige smaak. In bulgur zit meer kalium dan in rijst en pasta. Toch is het een goed alternatief voor aardappelen, die nog meer kalium bevatten. Bij het koken van de bulgur kun je een kruidenbuiltje mee laten trekken. Bak een fijngesnipperd uitje, een halve theelepel pittig paprikapoeder en een halve theelepel kerriepoeder.

Quinoa

Quinoa zijn de zaden van de quinoaplant. Ze lijken op graankorrels en je kunt ze gebruiken als vervanger van rijst of couscous. Bij het koken van de quinoa kun je een kruidenbuiltje mee laten trekken.

Vegetarisch Eten

Wil je minder vlees of helemaal geen vlees meer eten? Er zijn genoeg mogelijkheden om vlees te vervangen door andere producten. Je kunt vlees vervangen door onder andere ei, kaas, soja (tofu en tempé), noten en peulvruchten. In de supermarkt zijn kant-en-klare vleesvervangers te koop. Maar deze bevatten vaak veel zout. De hoeveelheid eiwit, ijzer en vitamine B kan sterk wisselen. Wissel daarom af tussen de verschillende producten.

Ei

3 eieren bevatten evenveel eiwit als 100 gram vlees. Eieren kun je koken, bakken als spiegelei, roerei, omelet en op verschillende manieren verwerken in gerechten. Het Voedingscentrum raadt aan om niet meer dan 3 eieren per week te eten.

Noten

Noten bevatten ijzer. Noten bevatten ook veel vet (vooral het gezonde onverzadigde vet) en calorieën, en geen vitamine B12. Gebruik noten niet te vaak als vleesvervanger. Reken circa 40 gram per persoon. Noten bevatten ook veel kalium en fosfaat. Pinda’s zijn geen noten, maar peulvruchten. Ze bevatten iets minder ijzer dan noten.

Peulvruchten

Met een portie peulvruchten vervang je zowel aardappelen als vlees. Peulvruchten zijn rijk aan eiwitten, vitamine B, voedingsvezels, ijzer en andere mineralen. Peulvruchten uit blik of pot bevatten soms zout. Controleer dit op het etiket. Er zit geen zout in gedroogde peulvruchten. Deze moeten eerst geweekt en gekookt worden.

Let op: in peulvruchten zoals bruine bonen en kapucijners zit veel kalium. Neem die maar af en toe.

Soja

Sojabonen zijn een goede vleesvervanger, omdat er ijzer en vitamine B1 in zit. Tofu (ook wel: tahoe) en tempé zijn sojaproducten. Ze bevatten geen zout.

Tahin, Hummus, Falafel

Deze producten kun je gebruiken als broodbeleg. Tahin is een pasta van sesamzaad en hummus is een pasta van gemalen kikkererwten. Falafel is gemaakt van gestampte kikkererwten of tuinbonen. Het wordt gefrituurd en geserveerd op een pitabroodje. Aan de kant-en-klare producten is zout toegevoegd. Je kunt ze ook zelf maken.

Kant-en-klare Vleesvervangers

In de supermarkt vind je vleesvervangers in de vorm van gehakt, blokjes, worstjes, burgers, schijven en schnitzels. Deze producten zijn meestal gebaseerd op soja, tarwe of verse zuivel. Vaak is er veel zout toegevoegd. Soms is ook ijzer en vitamine B12 toegevoegd. Producten op basis van bieten en pompoen en dergelijke bevatten geen eiwit en zijn daarom geen vleesvervangers. Kijk op de verpakking voor meer informatie.

Quorn

Quorn-producten zijn gemaakt van een plantaardig eiwit, dat verwant is aan paddenstoelen. Deze producten bevatten veel eiwit, maar weinig ijzer. Ook zit er geen vitamine B12 in. Aan deze producten is zout toegevoegd.

Kaas

60 gram kaas bevat ongeveer evenveel eiwit als 100 gram vlees. Toch is kaas geen volwaardige vleesvervanger, want het bevat bijna geen ijzer. Kaas bevat veel verzadigd vet en zout, en is rijk aan fosfaat. Kies het liefst voor kaas met minder zout en minder vet. Overigens zijn de meeste kazen niet vegetarisch: er zit stremsel uit de maag van een kalf in.

Groenten

Groenten bevatten veel belangrijke voedingsstoffen. Groenten bevatten veel kalium. Heb je een kaliumbeperking? Bij wokken, grillen, roosteren en roerbakken gaat er bijna geen kalium verloren. Toch kun je best voor deze bereidingswijzen kiezen. Bekijk per groentesoort hoe je dit heerlijk op smaak kunt brengen zonder zout toe te voegen.

U kunt verse en diepvriesgroente eten of groente zonder zout uit een pot.

Voorbeelden van Bereidingen (voor 2 personen)

We gaan uit van 2 personen. De toevoegingen bevatten per persoon maximaal 0,1 g zout, 1 g eiwit, 20 mg fosfaat en 50 mg kalium. De groenten bevatten zelf ook kalium.

  • Algemeen: Kook de groenten en laat ze goed uitlekken. Voeg een klontje boter (of wat vloeibare margarine) en versgemalen nootmuskaat toe.
  • Á la crème: Kook de groenten en laat ze goed uitlekken.
  • Witlof: Kook de witlof en laat dit goed uitlekken. Voeg verse dille, versgemalen nootmuskaat of peterselie toe. Bak de witlof in vloeibare margarine met tijm in 5 tot 10 minuten gaar.
  • Kool: Roerbak de kool in 2 eetlepels olijfolie op hoog vuur. Laat 2 eetlepels kokos licht kleuren in een koekenpan met antiaanbaklaag. Schep regelmatig om. Smoor de kool in een eetlepel eigen margarine en eigen vocht. Eventueel kun je de kool ook koken, laat dan wel goed uitlekken. Voeg 1 theelepel karwijzaadjes of knoflookpoeder toe.
  • Rode kool: Kook de rode kool gaar met 3 kruidnagels, 2 laurierblaadjes, 4 jeneverbessen, 2 eetlepels azijn, 1 theelepel kaneel en 1 eetlepel stroop in circa 45 minuten. Voeg de laatste 10 minuten en in stukjes gesneden appel toe en/of 1 eetlepel gewelde rozijnen.
  • Sperziebonen: Kook de groenten en laat ze goed uitlekken. Voeg fijngehakte peterselie en 1 theelepel suiker of een anijsblokje toe.
  • Spinazie: Rooster 1 eetlepel pijnboompitten in een koekenpan met antiaanbaklaag. Laat ze lichtbruin kleuren.
  • Champignons: Laat 2 eetlepels kokos licht kleuren in een koekenpan met antiaanbaklaag. Schep regelmatig om. Strooi de geroosterde kokos over de groenten.
  • Paprika: Verhit 1 gesnipperde ui en 1 teentje knoflook gedurende 2 minuten in olie. Voeg een paar stukjes rode peper toe en fruit dit even mee.
  • Courgette: Smoor de groenten en laat ze goed uitlekken. Voeg 1 eetlepel pesto en 1 gesnipperde en gebakken ui toe. Pesto uit een potje bevat veel zout.
  • Geroosterde Groenten: Roerbak de groenten en laat ze goed uitlekken. Bestrooi de groenten met versgemalen peper, rozemarijn en tijm en sprenkel er olie over. Leg er 2 gehalveerde tenen knoflook tussen. Rooster de groenten in de oven op 225 ℃ in 25 tot 30 minuten gaar. Schep regelmatig om.

Sauzen zonder Zout

Kant-en-klare sauzen bevatten veel zout. Laat verse kruiden meetrekken. Bijvoorbeeld een takje lavas, selderij of peterselie. Van stoofvlees krijg je lekkere jus. Als je hier meer van maakt, heb je wat achter de hand. Vul een zakje of doos voor ijsblokjes met de jus en vries het in.

Warme Sauzen

Warme sauzen zijn vaak op basis van een roux. Een roux is een mengsel van gelijke delen gesmolten boter en bloem. Je kunt saus maken door de roux te mengen met melk of zoutarme bouillon. De saus met melk heet witte saus of bechamelsaus. De saus met bouillon wordt veloutésaus genoemd.

Koude Sauzen

Koude sauzen zijn meestal op basis van mayonaise. Je kunt de saus minder vet maken door er enkele eetlepels zure room of yoghurt doorheen te roeren. Of gebruik halvanaise of fritessaus.

Slasaus en Dressing

Een eetlepel kant-en-klare slasaus of dressing uit een fles bevat gemiddeld 0,25 gram zout.

Pizza

Kant-en-klare pizza bevat veel zout. Het is beter om zelf pizza te maken, met minder zout. Dat is niet moeilijk, en over het algemeen is de pizza ook lekkerder. Voor de pizzabodem en de saus gebruik je de basisrecepten. Kies verschillende groenten, zoals prei, champignons, paprika, courgette of broccoli. Gebruik verschillende soorten kaas. Gebruik verschillende soorten vlees, vleeswaren of kip. Er zit veel zout in salami, ontbijtspek, bacon en rauwe ham. Gebruik verschillende soorten vis. Er zit veel zout in gerookte zalm en ansjovis. Kies liever voor verse zalm of andere verse vissoorten. Gebruik verschillende soorten tuinkruiden. Een typisch zuidelijke smaak krijg je met verse oregano, basilicum, salie en maggikruid (lavas). Pas op met olijven.

Barbecue, Fondue en Gourmet

Tijdens de zomerdagen is barbecueën erg populair. In de winter en tijdens de feestdagen gaan we vaak voor fondue en gourmet. Als nierpatiënt kun je hier prima van meegenieten. Snijd het vlees in blokjes en rijg aan een spies met stukjes groenten, zoals paprika, ui en champignons.

Groenten op de Barbecue

Vet een stuk aluminiumfolie royaal in met boter of olie. Leg er gesneden groenten op, zoals wortel, ui, prei, paprika, courgette en bloemkool. Giet er een eetlepel water of wijn op en vouw de folie dicht.

Speciale Voedingsmiddelen

Met de lijst hieronder kunt u ondanks uw dieet toch nog veel verschillende dingen eten. U eet dan in plaats van het voedingsmiddel op de lijst een ander voedingsmiddel. Gevarieerd eten is belangrijk.

  • fricandeau, kalfsgehakt, kalkoenfilet, kipfilet, kalkoen- en kiprollade, lever, leverpastei, leverworst, paté, rosbief, smeerleverworst, tong, tongenworst.
  • Ongezouten soep kunt u maken van de ongezouten bouillon hierboven. U kunt de soep binden met bijvoorbeeld vermicelli, rijst en bloem. Als vulling kunt u enkele stukjes vlees, vis of groente nemen.
  • Ongezouten saus kunt u maken van ongezouten gebonden bouillon.

Dranken

  • In koffie zit veel kalium.
  • Neem geen mineraalwater van de merken Appolinaris en Vichy. Hierin zit veel natrium.
  • In vruchtensap zit veel kalium. Neem niet meer vruchtensap dan in uw persoonlijk dieetadvies staat.
  • In frisdrank kan fosfaat zitten. In cola zit veel fosfaat door toevoeging van het E-nummer fosforzuur (E338). Het maakt niet uit welke soort cola (light/zero/met suiker) of welk merk u neemt. Ook in Taksi en Rivella zit fosfaat.

Overige Tips

  • In fruit zit veel kalium. Neem niet meer fruit dan in uw persoonlijk dieetadvies staat.
  • In biscuits en koekjes zitten niet zoveel eiwit, zout en kalium. Zoete tussendoortjes mag u normaal gesproken nemen.

Boekentip: "Eten met Plezier"

Er is een kookboek dat al 40 jaar verkocht en vooral ook door diëtisten uitgedeeld wordt: het boek “Eten met plezier”. Dit dieetboek voor nierpatiënten maakt iedereen met een nierziekte wegwijs in het lastige dieet van eiwit-, natrium-, kalium-, fosfaat- en/of vochtbeperkingen. Dit najaar verscheen de geheel herziene uitgave. Net als elke eerdere druk van dit boek is het met de tijd meegegaan en sluit het aan bij de nieuwste dieetinzichten. De auteurs, diëtisten Anke Spijker en Trijntje Kok begeleiden zelf nierpatiënten op de poli nierziekten en de dialyseafdeling. Ze houden vast ook van koken, want ze laten met de recepten zien dat koken ook voor dit dieet lekker kan zijn. Eten met plezier staat namelijk vol recepten, die uiteraard zijn voorzien van de voedingswaarden. De meeste recepten zijn gelijk aan die in de vorige drukken maar er zijn ook nieuwe recepten met bijvoorbeeld couscous en quinoa. Ook staan er nu meer vegetarische recepten in het boek. De vele variatietips, voedingsadviezen van de auteurs, de analysetabel en de bijgevoegde kruidenwijzer vullen de recepten aan.

Eten met plezier is een project van de Nierstichting Nederland in samenwerking met de Nierpatiënten Verenging Nederlands en Diëtisten Nierziekten Nederland.

Heeft u na het lezen van deze informatie nog vragen? U kunt van maandag tot en met vrijdag van 08.00 tot 16.30 uur bellen met een diëtist van het ziekenhuis.

labels: #Recept

Zie ook: