Aardappelplanten en -knollen kunnen worden aangetast door verschillende plagen en ziekten. Het is belangrijk om deze te herkennen en tijdig actie te ondernemen om schade te minimaliseren. Hieronder volgt een overzicht van de meest voorkomende problemen en hun biologische bestrijdingsmethoden.

Insecten in Aardappelen

Coloradokever

De Coloradokever is een 1 cm grote kever die eitjes legt aan de onderkant van het blad. De larven zijn het meest schadelijk.

Biologische bestrijding van de Coloradokever:

  • Vangen: Verzamel de kevers, die duidelijk zichtbaar zijn.
  • Vruchtwisseling: Zorg voor voldoende vruchtwisseling, minimaal 4 jaar.
  • Aardappelrassen: Wissel verschillende aardappelrassen af, er zijn ook rassen die minder gevoelig zijn voor vraat door de Coloradokever.

Oorspronkelijk kwamen deze kevers uit de omgeving van Mexico, waar ze vooral leefden van de stekelnachtschade. Door goederentransport eind 19e eeuw belandden ze in Europa, en het duurde niet lang voordat ze zich over het hele continent verspreidden.

De levenscyclus van de coloradokever

De coloradokever overwintert diep onder de grond, soms tot wel 50 cm diep. Daar brengt hij de winter door in een rusttoestand (diapauze), beschermd tegen de kou. De kever is redelijk vorstbestendig, maar langdurige temperaturen onder de -7°C verminderen de overlevingskansen sterk. Zodra de bodemtemperatuur in het voorjaar weer stijgt, meestal vanaf april, kruipen de kevers naar boven. Ze blijven actief tot midden oktober. De vrouwtjes beginnen al snel met het afzetten van hun eitjes, in kleine groepjes aan de onderkant van het aardappelloof. In warme jaren kunnen er tot wel drie generaties per seizoen ontstaan. Afhankelijk van de temperatuur komen de grijsgele eitjes na 5 tot 21 dagen uit. De larven beginnen meteen te eten van het aardappelloof en verkleuren tijdens hun groei van grijs naar rood met zwarte vlekjes. Ze doorlopen vier larvale stadia en vervellen telkens tussen die fasen. Deze periode duurt drie tot vijf weken, afhankelijk van de weersomstandigheden. Als de larven voldoende gegeten hebben, laten ze zich op de grond vallen en verpoppen zich ondergronds tot volwassen kever. Van alle stadia in de levenscyclus is de larve het meest vraatzuchtig - vooral in die fase kan een aardappelplant zwaar worden aangetast.

Biologisch bestrijden: tips en tricks

De coloradokever staat berucht om zijn vermogen om snel resistent te worden tegen insecticiden. Daarom is chemische bestrijding vaak maar tijdelijk effectief. Op aardappelvelden is gewasrotatie (wisselteelt) een van de beste manieren om de plaag onder controle te houden. Door het volgende jaar een ander gewas te telen, dwing je de jonge larven om op zoek te gaan naar voedsel. Maar omdat ze nog weinig mobiel zijn, lukt dat meestal niet. Ze verhongeren en sterven, waardoor je de populatie op natuurlijke wijze verlaagt.

In de moestuin kun je de coloradokever deels in toom houden door snel onkruid te verwijderen. Zo geef je de kevers en larven minder schuilplaatsen. Een folietunnel of vliesdoek kan helpen om de verspreiding tegen te gaan, vooral in het vroege voorjaar. Let wel: als er kevers in de grond overwinterd hebben binnen de afgedekte zone, kunnen ze daar gewoon onder het folie uitkomen. In dat geval heeft het minder effect.

Controleer je aardappelplanten regelmatig op de aanwezigheid van larven en kevers. Zie je er? Strijk dan met je handen door het loof: veel larven en kevers vallen dan op de grond. De meeste jonge larven kunnen niet meer terug omhoog kruipen en sterven. Let op: grotere larven kunnen zich in de grond verpoppen, en volwassen kevers vinden vaak gewoon hun weg terug naar de plant. Gebruik daarom een bak met water (eventueel met een beetje afwasmiddel) om de opgevangen kevers en larven meteen te doden. Nog effectiever is om larven en eitjes rechtstreeks te verwijderen door ze plat te duwen of te knijpen. Dit ruikt onaangenaam, maar het trekt natuurlijke vijanden aan, zoals vogels en insecten, die meehelpen met de bestrijding. Draag wel altijd handschoenen: zowel de kever als de larve zijn giftig en kunnen huidirritatie veroorzaken.

Bladluizen

Gekruld bladeren met een plakkerige bruin/zwarte poeder op het blad, achterblijvende groei, hier zitten luizen op van ongeveer 2 mm grootte. Dit kunnen groene als ook zwarte luizen zijn.

Biologische bestrijding van bladluizen:

  • Ventilatie: Zorg voor voldoende ventilatie of luchtbeweging in het gewas.
  • Brandnetelgier: Spuit met een oplossing van Brandnetelgier, groene zeep en spiritus om de bladluizen te bestrijden. Raak goed de onderkant van de bladeren, want daar zitten de meeste groene bladluizen.
  • Dille: Plant af en toe Dille in de rij, dit remt de ontwikkeling van de groene Bladluis.

Ritnaalden

Als je gangen en gaten ziet in de aardappelen, dan wordt dit veroorzaakt door Ritnaalden (larf van kniptor). Ritnaalden komen daar voor waar gedurende een aantal jaren de bodem niet bewerkt is: braak liggend terrein, grasland en daar waar struiken of bossig gewas heeft gestaan.

Biologische bestrijding van ritnaalden:

  • Bewerking: Zorg dat de grond af en toe dieper bewerkt wordt, of goed cultivatoren, grond los maken (storende lagen).
  • Adelaarsvaren: De grond aangieten met een aftreksel van de Adelaarsvaren kort voor het planten of kort erna.

Aaltjes

Aaltjes dringen de wortel binnen en verstoren de sap toevoer naar de plant. De wortel gaat dan sterk vertakken boven de beschadiging aan de wortel door het aaltje, er ontstaat een sterke vertakking en knobbels op de wortels.

Biologische bestrijding van aaltjes:

  • Vruchtwisseling: Pas een goede vruchtwisseling toe minimaal 4 jaar (6 jaar bij zware aantasting).
  • Bodemstructuur: Voorkom natte en storende plekken / lagen in het perceel.
  • Afrikaantjes: Verreweg de meest effectieve methode is de inzet van Afrikaantjes als groenbemester, let er wel op dat je de planten met wortels uittrekt en verwijderd (niet op het land want dan zitten de aaltjes weer in de bodem)!
  • Aftreksel Afrikaantjes: De planten aangieten met een aftreksel van Afrikaantjes dosering: 1:10

Kaswittevlieg

Deze kleine vlieg komt voor in kassen en tunnels. Maar soms ook in de vollegronds buitenteelt! Als de bodem te vast is met een te hoge zuur graat pH<5,0 neemt de plaag van Kaswittevlieg toe. Het blad wordt geel en bobbelig. Er zijn eitjes aan de onderkant van het blad zichtbaar.

Bestrijding kaswittevlieg:

  • Versterking plant: Spuit de aardappelen met groene zeep en spiritus en voeg hier Brandnetelgier en Heermoes aftreksel aan toe, dit versterkt de plant.

Schimmels in Aardappelen

Phytophthora (Aardappelziekte)

Bruine plekken op blad en stengels later ook in de aardappel zelf. Deze schimmel tast het blad, stengels, en uiteindelijk ook de aardappel aan. In het beginstadium komen er witte / beige pluimachtige puntjes op het blad, deze verkleuren later tot bruin of zwart en dan trekt de schimmel via de stengel naar de aardappel. De Aardappel heeft dan bruine vlekken. Bij een zichtbare aantasting gaat het heel snel: binnen enkele dagen kan de hele plant bruin en verwelkt zijn.

Biologische bestrijding Tak-Phytophthora:

  • Vruchtwisseling: Pas een ruime vruchtwisseling toe van minimaal 4 jaar.
  • Bescherming: Tomaten dienen beschermt te worden voor regen, of het nat slaan van het gewas tijdens dauw in de ochtend uren.
  • Verwijderen: Verwijder aangetast blad / stengel en vruchten (gooi niet op de composthoop).
  • Ventilatie: Ook hier weer is goede ventilatie noodzakelijk.
  • Bodemstructuur: Zorg voor een goede bodemstructuur.
  • Combinatieteelt: Combinatieteelt met Afrikaan en Mierikswortel of Tuinboon.
  • Bestuiven: Bestuif het gewas met Basaltmeel of Lavameel.
  • Aftreksel: Spuit met een aftreksel van Boerenwormkruid en Grote Klis preventief tegen Phytophthora.

Phytophthora infestans is de - wereldwijd - belangrijkste ziekte in aardappelen. Kenmerkend voor deze ziekte is dat ze in vatbare rassen bij voor de schimmel gunstig weer, in korte tijd (één à twee weken) in staat is het loof volledig te vernietigen en ook de knollen zodanig aan te tasten dat deze verrotten. Het huidige areaal aardappelen in Nederland bestaat voor een groot deel uit, voor de ziekte, zeer vatbare rassen. Daarom vindt tijdens de teelt een intensieve preventieve bestrijding plaats, waarvoor een groot aantal bespuitingen met fungiciden nodig is.

Aantastingsbeeld

De aardappelziekte kan bovengronds zowel het blad als de stengel aantasten. Op de blaadjes ontstaan waterige, niet scherp begrensde vlekken van 1 à 2 cm doorsnede. Op deze vlekken kan bij een hoge relatieve luchtvochtigheid binnen enkele uren een laag wit schimmelpluis ontstaan, meestal aan de onderzijde van het blad. Binnen een dag wordt dit sporulerende gedeelte van de vlekken bruin. Aan de randen van de vlekken groeit de schimmel verder totdat het hele blaadje is aangetast of totdat het blad afsterft. Op de grens tussen groen en bruin blad is vaak een lichtgroene zone zichtbaar. Droogt een aangetaste plek op dan is de ziekte lastig te onderscheiden van bijvoorbeeld Botrytis.

Op een aangetaste stengel komen grote, langwerpige, grauwbruine tot bruinzwarte vlekken voor die vaak de hele stengel omringen. Onder vochtige omstandigheden wordt hierop, evenals bij bladeren, sporulerend schimmelpluis gevormd. Stengelaantasting ontstaat meestal in bladoksels. Stengelaantasting komt relatief vaak voor in jonge, nog niet gesloten gewassen. In tegenstelling tot aangetast blad kan de schimmel in aangetaste stengels lange tijd in leven blijven en bij gunstige omstandigheden weer gaan sporuleren. Stengelaantasting kan ook vanuit een aangetaste moederknol ontstaan.

Op de knollen is de aantasting zichtbaar als blauwachtige, door de schil schemerende vlekken. Het aangetaste knolweefsel is roestbruin van kleur. Tussen deze bruingekleurde enigszins draadvormige structuren komen stukjes normaal weefsel voor. Een dergelijke aantasting wordt 'jong ziek' genoemd. Besmetting vindt plaats als sporen de groeiende knollen bereiken en bij het rooien. De sporen kunnen via lenticellen, ogen en beschadigingen de knol binnendringen. Knolaantasting komt op nattere gronden en op zware kleigrond (scheuren in de grond) meer voor dan op zandgrond. Onder vochtige omstandigheden kan ook op aangetaste knollen schimmelpluis te zien zijn. Tijdens de bewaring kan de ontwikkeling van de ziekte verdergaan, waarbij droog of natrot kan optreden. Natrot kan zich ook naar gezonde knollen verspreiden.

Levenswijze

Phytophthora overleeft ongunstige perioden als schimmeldraden in aangetaste knollen of stengels. De kans dat de ziekteverwekker in de winter in het veld in knollen overleeft is klein omdat aangetaste knollen onder die omstandigheden gemakkelijk wegrotten. In de bewaarplaats is de kans op overleven voor de schimmel veel groter. De schimmel kan ook vrij in de grond overleven als [INVALID URL], een soort rustspore. Na kiemen en boven de grond komen kan dan bijvoorbeeld een aardappelblad dat op de grond ligt vanuit een oöspore worden aangetast en kan van daaruit een nieuwe haard beginnen. De rol die oösporen in Nederland spelen bij de opbouw van een epidemie is nog niet duidelijk.

Voorkomen/bestrijden

Zolang er geen volledig resistente rassen zijn of betrouwbare chemische middelen met een curatieve (genezende) werking, zal de bestrijding moeten worden gericht op het voorkómen van de aantasting. Hiertoe zijn zowel teelttechnische maatregelen als preventieve bespuitingen onmisbaar.

Teeltmaatregelen:
  • Bedrijfshygiëne: Goede preventieve maatregelen, zoals het afdekken van afvalhopen met zwart plastic, controle van pootgoed op de aanwezigheid van Phytophthora en het voorkomen en bestrijden van opslag, zijn de eerste stappen waarmee het optreden van de ziekte kan worden voorkomen.
  • Rassen: De teelt van minder vatbare rassen verdient natuurlijk de voorkeur. Naarmate de resistentie in het loof beter is, verloopt de binnendringing moeilijker, groeit de schimmel trager door het blad en worden minder sporen gevormd waardoor de epidemie zich langzamer ontwikkelt. Loof en knolresistentie zijn lang niet altijd aan elkaar gekoppeld.
  • Matige stikstofbemesting: Een zware stikstofbemesting kan daarom indirect de kans op aantastingen vergroten. Het is dan ook niet wenselijk om meer stikstof te geven dan nodig is om het gewas tot de loofvernietigingsdatum voldoende groen te houden.
  • Tijdige loofvernietiging: Vooral bij aanhoudend nat weer moet bij vatbare rassen het loof met een snel werkend middel worden vernietigd zodra bij 20% of meer van de planten één of meer blaadjes is aangetast. Bij rassen met een hoge knolresistentie is de marge iets groter.
  • Wijze van rooien: Het is belangrijk dat de knollen goed zijn afgehard en dat knolbeschadiging tijdens het rooien zoveel mogelijk wordt vermeden. Door op natte grond in twee fasen te rooien, kan het drogen worden versneld. Ook tijdens het inschuren moet met drogen worden doorgegaan. Door een aangetaste partij zo snel mogelijk droog te blazen, kan de aantasting worden beperkt.

Preventieve bespuitingen zijn cruciaal om infectie te voorkomen. Het tijdstip van de eerste bespuiting hangt af van de aanwezigheid van de ziekte in de omgeving en de weersomstandigheden. Vervolgbespuitingen zijn nodig afhankelijk van het infectiegevaar, de weersomstandigheden, de mate waarin het gewas nog met een fungicide is bedekt en de loofresistentie van het ras.

Komkommermozaïekvirus

Geelgroene, kringvormige vlekken op het blad en vrucht; slingerende lijntjes.

Bestrijding Komkommermozaïekvirus:

  • Hygiëne: Bij zware aantasting: werk hygiënisch ontsmet snoeischaar, schoffel, en andere gereedschap (overbrengen via wondjes).
  • Bestrijd bladluizen: Bestrijd Bladluizen en Trips met Brandnetelgier, groene zeep en spiritus zij zijn de overbrenger van het Mozaïkvirus.

Phoma (Bladvlekkenziekte)

Op het blad ontstaan grijsbruine vlekjes, verkleurend naar bruinzwart. De vlekjes zijn omrand door een rode band. In een later stadium valt het binnenste van de bladvlek eruit.

Biologische bestrijding van Bladvlekken:

  • Vruchtwisseling: Pas een goede vruchtwisseling toe.
  • Bestrooien: Bestrooi het plantbed voor bieten met Basalt / Lava meel.
  • Combinatie teelt: Combinatie teelt met Afrikaan, Goudsbloem en een diep wortelend gewas.
  • Plantversterker: Spuit met een plantversterker als Heermoes en Boerenwormkruid aftreksel dosering: 1:10

Sclerotinia (Sclerotienrot)

Wit schimmelpluis is zichtbaar on stengel, stengel en bladeren. (Sclerotinia sclerotiorum)

Biologische bestrijding Scleretonia:

  • Ventilatie: Zorg voor een goede ventilatie in het gewas.
  • pH: Breng de pH op pijl, streef naar 6,5

Alternaria (bladvlekken)

Op het blad ontstaan grijsbruine vlekjes, verkleurend naar bruinzwart. De vlekjes zijn omrand door een rode band. In een later stadium valt het binnenste van de bladvlek eruit.

Biologische bestrijding van Bladvlekken:

  • Vruchtwisseling: Pas een goede vruchtwisseling toe.
  • Bestrooien: Bestrooi het plantbed voor bieten met Basalt / Lava meel.
  • Combinatie teelt: Combinatie teelt met Afrikaan, Goudsbloem en een diep wortelend gewas.
  • Plantversterker: Spuit met een plantversterker als Heermoes en Boerenwormkruid aftreksel dosering: 1:10

Schurft

Er ontstaan droge kurkachtige vlekken op de aardappelen.

Biologische bestrijding Schurft:

  • Stress voorkomen: voorkom stress door natte periode gevolgd door droogte, gevolg; stagnerende groei

Overige ziekte en plagen

Stikstof gebrek

De bladeren van de aardappel kleuren geel en de groei blijft achter.

Voorkomen van Stikstofgebrek:

  • Extra stikstof: Geef extra stikstof, in de vorm van ureum of Brandnetelgier.

Preventieve maatregelen

Voorkomen is beter dan genezen. Dit is vooral bij schimmelziekten zoals de aardappelziekte het geval.

  1. Correct water geven en mulchen : let erop dat je het water aan de voet van de plant giet en niet over de bladeren. Vermijd dat de stengel en de bladeren nat worden. Bedek de bodem met een laagje mulch of schors.
  2. Verwijder de onderste bladeren : de onderste bladeren van tomatenplanten kan je afsnijden eens de plant vruchten draagt. Op die manier kan je een aantasting en eventuele verspreiding voorkomen.
  3. Kies een zonnige, luchtige standplaats : Een zonnige, luchtige plaats beschut tegen de regen is ideaal voor tomaten. Plaats je planten onder een afdak of bedek ze met folie. Bovendien moet je de planten of voldoende afstand van elkaar planten.
  4. Kies elk jaar een nieuw plekje : omdat de ziekteverwekkers in de grond overwinteren, raden we je aan om je aardappelen en tomaten elk jaar in een nieuw groentebed aan te planten.
  5. Kies resistente soorten : om phytophthora te voorkomen, kan je in je kwekerie of tuincentrum resistentere plantenrassen kopen.
  6. Bemesten : door je planten correct te verzorgen, kan je een aantasting voorkomen. Met de juiste mix voedingsstoffen krijg je gezonde, robuuste planten.

Aaltjes onderzoek

Door de vele regenval dit voorjaar kunnen grote problemen in het gewas ontstaan met schimmels en/of aaltjes. Het is dan zaak om de oorzaak te kennen zodat de juiste maatregelen kunnen worden genomen, bijvoorbeeld als het gaat om de keuze van een groenbemester.

Bij aardappels kan de aantasting door P. teres ook op de spruiten plaatsvinden waardoor deze kronkelig groeien en bruin verkleuren. Een extra probleem is dat deze aaltjes het Tabaksratelvirus (TRV) kunnen overdragen wat ook grote kwaliteitsschade in o.a. aardappel kan veroorzaakt. De vrijlevende wortelaaltjes kunnen extra schade veroorzaken in in een nat en koud voorjaar.

De keuze van groenbemesters zal een grote rol spelen in het verdere verloop van de P. teres-populatie door de winter heen. Deze aaltjes vermeerderen zich zeer sterk op grassen en klaver als groenbemester. Witte mosterd en Phacelia staan bekend als slechte waardplant voor P. teres. Het is een grote uitdaging om de vrijlevende aaltjes als P. teres te beheersen.

Curatieve bespuitingen

Behalve de chemische middelen die Phytophthora preventief kunnen bestrijden, zijn er ook middelen met een curatieve werking; zoals cymoxanil en propamocarb. Cymoxanil kan de schimmel nog onschadelijk maken wanneer binnen 48 uur na de infectie een bespuiting wordt uitgevoerd. Het gewas moet dan wel voldoende vitaal, in de groei, zijn omdat het middel anders niet wordt opgenomen. Metalaxyl heeft een volledig curatieve werking, wat betekent dat de schimmel in alle stadia in het loof wordt gedood. Het middel is op dit moment niet toegelaten in de teelt van aardappelen maar er wordt gewerktt aan een nieuwe toelating. Nadeel van metalaxyl is het optreden van resistentie van Phytophthora-stammen.

Dosering

Uit recent onderzoek is gebleken dat met een dosering van 75% ten opzichte van het advies op het etiket, mits wekelijks wordt gespoten, een voldoende bescherming van aardappelgewassen mogelijk is. Dit geldt ook voor een gevoelig ras als Bintje. Alleen wanneer de Phytophthoradruk hoog is dienen geen extra risico's te worden genomen en dient met de volle dosering te worden gespoten. In het algemeen geldt dat naarmate de dosering hoger is, het middel wat langer bescherming biedt.

Waarschuwingssystemen

Er zijn en worden [INVALID URL] ontwikkeld (ProPhy, TEELTPlus) die waarschuwen wanneer een gevaarlijke periode voor Phytophthora dreigt of heeft plaatsgevonden. Ze maken meestal gebruik van weersgegevens, die in of in de nabijheid van het betreffende perceel zijn verzameld, in combinatie met de weersverwachting en gegevens over de uitgevoerde bespuitingen, het gewasstadium en de Phytophthoradruk in de omgeving van het perceel. Ze geven aan of, en zo ja binnen hoeveel tijd met welk type middel en dosering moet worden gespoten.

Rhizoctonia

De veroorzaker van de ziekte die in de praktijk veelal als Rhizoctonia wordt aangeduid is de schimmel Rhizoctonia solani. Het is een schimmel die algemeen in de grond voorkomt. In de pootgoedteelt komt de meeste schade voort uit de aanwezigheid van sclerotiën op de knollen. Deze sclerotiën op de knollen worden lakschurft genoemd.

Bij aardappelen komen aantastingen voor op de jonge scheuten, stengels en stolonen die hierdoor volledig kunnen afsterven. Ook kunnen knollen worden aangetast. Dit kan leiden tot misvormingen en groeischeuren. Daarnaast kunnen de knollen bezet zijn met lakschurft. Lakschurft is de korstvormige bruinzwarte ruststructuur van de schimmel.

labels: #Aardappel

Zie ook: