Koffie is, naast thee, één van de meest gedronken dranken ter wereld. Miljoenen mensen drinken dagelijks één of meerdere koppen koffie. Koffie is het zaad van de koffiestruik. Er zijn een aantal soorten van, zoals Coffea arabica (Arabicakoffie) en Coffea canephora (Robusta-koffie), plus ongeveer 500 andere Coffea-soorten en 6000 variëteiten die verschillende soorten koffie geven. Ze worden verbouwd in warme klimaten, verspreid over Zuid-Amerika, Noord- en Zuid-Afrika en Azië.

Het zaad wordt gedroogd (voor mindere kwaliteit koffie) of gefermenteerd (voor een betere kwaliteit koffie), gepeld, gebrand en al of niet gemalen voordat het bij ons in de winkel ligt. Maar hoe zit het nu met de gezondheid? Koffie wordt verketterd en geprezen. Is dit een godendrank of het vocht van de duivel?

De chemische samenstelling van koffie

De bekendste stof in koffie is natuurlijk cafeïne. Cafeïne, coffeïne, theïne (in thee), guaranine (in Guarana) en mateïne (in Maté) - het is allemaal hetzelfde. Het valt onder de alkaloïden, speciale suikerverbindingen die vaak een effect hebben op ons zenuwstelsel of bewustzijn. Je zou ze gifstoffen kunnen noemen: afhankelijk van de dosering kunnen ze heftige reacties tot aan zelfs de dood teweegbrengen.

Normaal gesproken zorgt lichamelijke activiteit ervoor dat je lichaam gedurende de dag adenosine produceert. Dit stofje hecht aan de adenosine-receptoren in de hersenen en veroorzaakt een gevoel van vermoeidheid, verminderde concentratie en zin om te slapen, wat je aan het eind van de dag dan ook kunt doen. Cafeïne neemt op de receptoren de plek in van de adenosine. Daardoor 'kun' je de vermoeidheid niet meer voelen en blijft je brein actief. Dat kan natuurlijk handig zijn als je nog een examen moet leren of naar huis moet rijden na een iets te laat geworden feestje, maar het heeft ook nadelen. Niet kunnen slapen is misschien nog wel de minste.

Adrenaline wordt vrijgegeven in een stresssituatie. Op dat moment gaat er minder bloed en energie naar het spijsverteringsstelsel (dat moet maar even wachten) en meer naar de spieren en hersenen (zodat je klaar bent om te vechten of vluchten). Voor heel even (als je moet rennen voor een sabeltandtijger bijvoorbeeld) is dat wel nuttig, maar chronische blootstelling aan adrenaline is niet bepaald gezond. Koffie geeft ook een piek-dal-effect in je energie, want nadat de adrenaline en cafeïne zijn uitgewerkt, heeft je lichaam een natuurlijke neiging om te willen herstellen. Met een slaapje.

En dat gaat nog even niet - dus grijp je naar een nieuwe kop koffie en (natuurlijk) een lekker koekje. Totdat je zo over je mentale en endocriene* grenzen bent heen gegaan, dat je een totale uitputting nabij bent. En denk je dat dit bij jou niet speelt? Leuk weetje: de hoeveelheid cafeïne in je kopje is afhankelijk van de bereiding. Cafeïne is oplosbaar in water, maar daar moet het wel de tijd voor krijgen. Bij goede Espresso wordt het water zo snel door de koffie heengeperst, dat de cafeïne weinig tijd krijgt om op te lossen. Espresso en de afgeleide Cappuccino, Latte Macchiato en andere hippe drankjes bevatten dus minder cafeïne dan filterkoffie. Je wordt 'wakker' door de heftige smaak, maar niet door de inhoudsstoffen.

Maar koffie bevat natuurlijk nog meer stoffen. Waar cafeïne er (indirect) voor zorgt dat je spijsvertering tijdelijk op een lager pitje komt te staan, zorgen bitterstoffen in koffie er juist weer voor dat de spijsvertering gestimuleerd wordt. Bitterstoffen zorgen voor een extra afgifte van gal vanuit de lever. Dat kan helpen, bijvoorbeeld als je rondom je menstruatie misselijk bent, verstopt zit en vermoeid bent.

Koffie is ook een laxeermiddel, dat ervoor zorgt dat de spieren rond je darmen op een onnatuurlijke manier gaan samentrekken, waardoor je naar de wc moet. Dit gegeven wordt ernstig misbruikt door hele hordes mensen bij wie koffie-sigaret-plee een vast (en nogal smerig) ochtendritueel is. Beetje treurig en trouwens ook niet erg gezond. Want ook al gebruik je koffie niet als laxeermiddel: dat is het wel. Je geeft je darmen een onnatuurlijke prikkel om te bewegen, en doe je dat jarenlang dag in dag uit, dan worden je darmen op den duur lui.

Koffie is bovendien ook urinedrijvend; het zorgt er dus voor dat je meer gaat plassen. Als je niet genoeg water drinkt bij je koffie, droog je dus langzamerhand uit. Dan is er nog de kwestie fytinezuur. Net zoals veel granen en bonen bevat koffie relatief veel fytinezuur. Dit bindt zich aan mineralen uit de voeding en zorgt dat die minder goed worden opgenomen. Als je koffie lang zou laten weken wordt het fytinezuur afgebroken, maar ja... wie laat zijn koffie nu uren weken voor het zetten?

Voordelen van koffie

Zitten er dan ook nog voordelen aan koffie? Het is één van de grootste bronnen van antioxidanten die we in de Westerse wereld in onze voeding hebben. Antioxidanten helpen om agressieve zuurstofdeeltjes (vrije radicalen) weg te vangen. Da's wel fijn, want die vrije radicalen kunnen nogal herrie schoppen en beschadigingen veroorzaken in de cellen. Maar ja... koffie is heus niet de enige antioxidantleverancier die we hebben.

Daarnaast bevat koffie aardige hoeveelheden gezonde vetzuren, een rijtje B-vitamines en magnesium. Maar die laatste wordt weer gebonden aan fytinezuur en het is dus de vraag of je die kunt opnemen. Er is zelfs een studie die beweert dat mensen die dagelijks 1-2 koppen koffie drinken, gedurende de 13 jaar van de studie minder kans hadden om dood te gaan aan wat dan ook. Ik vind dat een bijzondere uitkomst; als je weet hoe moeilijk voedingsonderzoek is, weet je ook dat hier bijna geen sprake kan zijn van een causaal verband.

Conclusie: koffie hoef je niet te drinken voor je gezondheid, daar voegt het nauwelijks aan waarde toe en is eerder schadelijk dan gunstig. Als je niet al te gevoelig bent voor de effecten van cafeïne, kun je best af en toe een kop goede koffie drinken (bij voorkeur zonder suiker).

Ethische en milieu-aspecten

Er is nog meer te zeggen over koffie. In de koffie-industrie werken wereldwijd zo'n 500 miljoen mensen, en dat is een voorzichtige schatting. Die mensen worden niet altijd even netjes behandeld. Naar het schijnt valt het bij de productie van Arabica-bonen nog wel mee, en zijn het vooral de Robusta-bonen waar veel uitbuiting en mensonterende omstandigheden voorkomen. Ik durf je niet te zeggen of het waar is - maar het is een begin.

Van oorsprong is de koffiestruik integraal onderdeel van de omgeving; hij voorziet in schaduw en er leven veel planten en insekten onder de beschutting van wilde koffiestruiken. De natuurlijke habitat van de struik is regenwoud, een bossige omgeving. Door de hoge vraag wordt steeds vaker gebruik gemaakt van 'sun cultivated coffee': koffie die op zonnige, onbeschutte plekken buiten het regenwoud wordt geteeld. De koffiestruik verliest hierdoor veel vocht en moet besproeid worden.

Daartegenover staat dat sun cultivation een hogere opbrengst heeft, waardoor arme boeren gestimuleerd worden om ook zon te creëren waar die eerst niet was: door het kappen van regenwoud. De natuurlijke habitat van de koffiestruik wordt dus vernietigd, om met pesticiden en waterverspilling een hogere (maar minder goede kwaliteit) opbrengst te halen. En dan hebben we het nog niet eens over het afval.

Al bij de teelt wordt veel afval geproduceerd: de koffieschillen hebben weinig waarde en zijn moeilijk afbreekbaar. Maar daar worden steeds meer oplossingen voor gezocht; door ze te malen en vermengen met dierlijke mest kunnen ze gebruikt worden als compost. Hier, bij je eigen koffiezetapparaat, is de situatie misschien nog wel erger. De populaire Nespresso cups bevatten ongeveer 1 gram aluminium, één van de meer vervuilende materialen om te produceren (een blikje cola bevat overigens 13 gram, dus dat is niet echt een alternatief).

Hoewel Nespresso recyclingsprogramma's aanbiedt, moet je daarvoor je cupjes terugbrengen naar de winkels en eerlijk is eerlijk, de meeste mensen doen dat simpelweg niet. Koffie. Voor je gezondheid hoef je het niet te doen. Maar als je het doet, doe het dan met beleid. Neem koffie liever niet dagelijks (het is een geneeskruid!) en in ieder geval niet als eerste in de morgen, dat is slecht voor je zeewier.

Drink liever 1 kop Echt Héle Goede Koffie per dag, dan een thermoskan slechte automatenkoffie of vijf koppen vieze Senseo. En dat gaat dan eigenlijk automatisch, want als je ethisch kiest, neem je fair trade biologische ('shade grown') koffie. Die je dan, uiteraard, met de hand maalt. En eerlijk is eerlijk - die koffie is niet te betalen. Dus je drinkt er ook minder van. Problem solved!

Natte Puk: Oorzaken en Gevolgen

Datgene wat overblijft in het filterbakje na het zetten van een espresso wordt de puk of de “puck” genoemd. Bij een natte puck ligt er nog water bovenop de koffie. Hierdoor is de koffie erg kleverig en blijft er natte koffie hangen als je deze eruit probeert te kloppen. Het voordeel van een droge puck is dat je deze gemakkelijk uit de portafilter kunt kloppen.

Het filterbakje blijft dan schoon, op een paar koffiekorrels na, en je kunt direct doorgaan met het zetten van de volgende espresso. Eigenlijk hoeft een natte puck niet per se slecht te zijn. Het betekent vaak alleen dat er te veel ruimte tussen het douchescherm en jouw koffie zit. Mocht je liever een droge puck hebben, omdat je deze makkelijker kunt uitslaan, dan kun je kijken naar de dosering, het filterbakje of de koffiemaling. De echte indicatie voor een geslaagde extractie is de smaak.

Je “koffiekoekje” is vaak nat doordat er te veel ruimte zit tussen de koffie en de zetgroep. Hierdoor komt het water eerst in deze ruimte terecht voordat het door de gemalen koffie stroomt. De opeenhoping van water bovenop de koffie veroorzaakt de natte puck. Er mag wel wat ruimte tussen zitten, maar niet te veel.

Bij een te lage dosering ontstaat er meer ruimte tussen de koffiepuck en de zetgroep. Bij een natte puck kijk je dus eerst naar de dosering. Is het mogelijk om meer koffie te gebruiken? Bij een pistonmachine voor thuis wordt vaak standaard 18 tot 21 gram gebruikt. Bij een professionele espressomachine wordt vaak standaard 21 tot 24 gram gebruikt.

Koffie en hormonen

Alles wat we eten en drinken heeft invloed op onze hormonen, dus ook koffie. Zo kan koffie het bloedglucose-niveau flink verhogen. Dit kan o.a een flinke belasting voor de bijnieren betekenen. Koffie kan tevens de oestrogeen-dominantie bevorderen. Dit houdt in, dat je teveel oestrogeen hebt ten opzichte van progesteron, of algemeen genomen een teveel aan oestrogeen hebt in je lichaam.

Oestrogeen-dominantie heeft een zeer negatief effect op onze stofwisseling. Dit komt, omdat het de omzetting van van het inactieve schildklier-hormoon T4 in het actieve T3 flink belemmert. Als deze actieve T3 niet werkt, krijg je al vrij snel last van een trage schildklier , wat weer doorwerkt naar zware oververmoeidheid en gewichtstoename. Mensen die schildkliermedicatie gebruiken, krijgen vaak het advies om een uur na inname geen koffie te drinken.

Negatieve kanten van koffie

Er zijn veel meer negatieve kanten bekend dan positieve, deze balans is daarom ook niet evenwichtig te noemen en kunnen we eigenlijk wel concluderen dat koffie niet ongezond, maar zeker niet gezond is te noemen en we dit ook met MATE moeten drinken. Het algemene advies ligt op dit moment wereldwijd op maximaal drie tot vier normale kopjes koffie per dag.

Naast cafestol komt er nog een vetachtige stof voor in koffie: kahweol. De Arabica koffie bevat zowel cafestol als kahweol, daar in tegen bevat de Robusta koffie de helft minder aan cafestol en kahweol. Zowel cafestol als kahweol zijn stoffen, die het slechte LDL cholesterol verhogen.

Het zetten van koffie heeft een zeer groot effect, niet alleen op smaak en intensiteit, maar ook op de hoeveelheden cafestol en kahweol. Gefilterde koffie is daarom de allerbeste keuze. Inderdaad……het oude vertrouwde pruttelende koffiezet-apparaat met de bekende filezakjes zijn het beste om te gebruiken.

Overzicht van zetmethoden en cafestol-gehaltes

Zetmethode Cafestol gehalte Milieu-impact
Cups (Nespresso) Hoog (gemiddeld 1 mg per kop) Zeer slecht (aluminium en/of plastic)
Koffiepads (Senseo) Laag Milieuvriendelijker dan cups
Filterkoffie Minimaal Afhankelijk van filterzak (gebleekt/ongebleekt)
Automaten koffie (metalen/nylon filter) Hoger -
Automaten koffie (vloeibaar concentraat/gevriesdroogd poeder) Lager -

Deze cups bevatten niet alleen gemiddeld 1 mg cafestol per kop, ze zijn ook ongefilterd en zeer slecht voor het milieu. De cups worden gemaakt van aluminium en / of plastic. Door de toename van deze cups is de plastic soep gigantisch gegroeid. Wat om over na te denken, als jij je gebruikte cups in de vuilnisbak gooit. De cafestol-gehaltes kunnen per cup verschillen, afhankelijk van het soort koffie en de hoeveelheden die zijn gebruikt.

Alternatieven voor koffie

Er bestaan ook machines met een keramische filter/ Deze worden meest gebruikt in de luxere vol-automaten voor thuisgebruik. Het zou de uitkomst kunnen zijn voor mensen die, zoals ik, niet tegen cafeïne kunnen. Cafeïnevrije koffie wordt gemaakt, door gewone koffie te decafeïneren.

De naam “ cafeïne-VRIJ” is echter onjuist, omdat er altijd nog iets van cafeïne achterblijft ( zo’n 0,1 % ) Meestal wordt voor het decafeïneren een chemische stof gebruikt om de cafeïne eruit te halen. Daarvan blijft er altijd wel iets achter in de koffie, maar onderzoek wijst uit dat deze zo minimaal zijn, dat het geen gevaar oplevert voor de gezondheid. De koffievetten blijven echter gewoon aanwezig in de koffie, dus daar hoef je geen decaf-koffie voor te kiezen.

Veel mensen drinken 10 of meer koppen koffie per dag. Het grootste deel drinkt “ netjes” tussen de 2-3 koppen per dag. De gezondheidsraad adviseert, om niet meer dan 3 koppen koffie per dag te drinken. Dit gaat over koffiekopjes. Daarnaast wordt geadviseerd om GEFILTERDE KOFFIE te drinken. Deze laten de minimale hoeveelheden cafestol en kahweol door.

Echte koffie kopjes worden tegenwoordig ook nog maar weinig gebruikt. We zijn mokken en grote glazen gaan gebruiken ( zeker thuis ) wat een absolute invloed heeft op de uiteindelijke percentages aan cafestol en kahweol. Linksom of rechtsom blijft het advies van de Gezondheidsraad wat mij betreft sterk overeind: drink niet meer dan drie koffiekopjes koffie per dag.

Terug dus naar het ouderwetse pruttel-apparaat. Dat lijkt de beste en meest gezondste keuze, op alle fronten. Want ook qua smaak en intensiteit lijkt de ouderwetse manier het te winnen van alle geavanceerde apparaten. Het nadeel: het duurt langer eer je kunt genieten van je kopje koffie. Mijn moeder kiest daarom nog altijd haar Senseo apparaat omdat deze haar kopje in nog geen minuut heeft gezet, terwijl haar pruttel-apparaat er ongeveer 10 minuten over doet om een vele pot te zetten.

Als je dus gefilterde koffie wilt drinken, let dan op de filterzakken. Het andere belangrijke puntje om op te letten is waar je je koffie uit drinkt. Er zijn erg veel verschillende maten koffie-kopjes, maar tegenwoordig gebruiken we vooral mokken en speciale koffie-glazen om onze koffie uit te drinken. Het is logisch, dat je meer vetstoffen binnen krijgt als je mokken per dag weg klokt. Je kunt dan ook het beste een koffie-kopje gebruiken.

Mokken en glazen drinken lekker weg. Het zijn flinke “ bellen” van ongeveer twee en halve koffiekopjes. Dus per mok drink je zo’n twee tot soms drie koppen tegelijk. Als je dus 10 mokken koffie drinkt, drink je meer dan 20 kopjes koffie. Zo berekend is het vast even schrikken. Ook de koffie ZELF is belangrijk in de mate waarin er cafestol en kahweol aanwezig is. Eerder kon je lezen, dat de ARABICA koffie, de meest populaire en meest gedronken koffiesoort ter wereld, meer cafestol en kahweol bevat als de pittigere ROBUSTA.

  • kies alleen GEFILTERDE koffie-zet-methoden.
  • kies liefst voor pads in plaats van cups.

Nadelen van koffie voor de hersenen

Een verminderde doorbloeding van de hersenen is niet wenselijk, want dan worden er zowel minder voedingsstoffen aangevoerd als minder afvalstoffen afgevoerd. Onze lever wordt dagelijks geconfronteerd met tal van gifstoffen, waarvan koffie er één is. Enzymen in de lever hebben het druk met het onschadelijk maken van gifstoffen. Hoe ouder we worden, hoe minder leverenzymen we meestal hebben.

Vooral bij ouderen, bij wie de enzymen dus verminderd aanwezig zijn, is koffie een aanslag op het lichaam. Het best kan in zo’n geval voor cafeïnevrije koffie gekozen worden, maar nog beter is helemaal geen koffie. In koffie zitten nogal wat polyfenolen. Deze chemische verbindingen, die vooral in planten voorkomen, interfereren met de opname van ijzer. IJzer is weer onderdeel van de rode bloedcellen, dus een tekort aan ijzer kan weer zorgen voor bloedarmoede. IJzer wordt opgeslagen in de lever en een teveel hieraan kan kanker aanjagen.

Vooral oploskoffie bevat acrylamide. Volgens de National Cancer Institute is acrylamide kankerverwekkend. Volgens de EFSA (de Europese voedselwaakhond) staan ‘namaak’- koffie, zoals cichorei en Bambu, helemaal stijf van de acrylamide. Dat komt omdat deze op granen zijn gebaseerd. Deze granen worden geroosterd.

Acrylamide ontstaat natuurlijk bij verhitting van voedingsmiddelen. Het geeft het ‘aroma’ aan koffie, chips, vlees, brood en noten. Volgens een onderzoek kan koffie je aderen acuut doen verstijven. De oorzaak van dit effect wordt vooral gezocht in de cafeïne. Je aderen horen mee te ‘golven’ op je hartslag. Mensen die gevoelig zijn voor psychische instabiliteit kunnen te maken krijgen met angsten, psychoses en mood swings. Het kan ook zijn dat dit komt door een verstoord slaapritme.

Het eerste puntje benoemde al dat koffie iets doet met de aderen in de hersenen. Laat hoofdpijn nu vaak het gevolg zijn van samentrekkende of ontspannende aderen! Veel mensen hebben last van zogenaamde weekendhoofdpijn. Doordeweeks drinken deze mensen veel koffie op kantoor, terwijl het weekend een stuk rustiger aan wordt gedaan. Dit resulteert meestal in een ontspanning van de aderen in het weekend met hoofdpijn tot gevolg. Normaal gezien vermindert cafeïne juist hoofdpijn en daarom maakt dit regelmatig onderdeel uit van pijnstillers.

Aflatoxines zijn de afvalstoffen van schimmels, die we ook wel mycotoxines noemen. Tarwe, (koffie)bonen, rijst, soja, pinda’s en noten hebben hier regelmatig last van. Het Voedingscentrum noemt aflatoxines giftig en kankerverwekkend. Koffie kan de afgifte van het stresshormoon cortisol verhogen. Een langdurig hoog cortisolgehalte wordt in verband gebracht met diabetes en overgewicht. Niet bepaald wenselijk.

Het cortisol hoort ’s avonds laag te zijn, zodat dan de tegenhanger melatonine ons slaperig kan maken. Melatonine is een van de sterkste lichaamseigen antioxidanten. Cortisol wordt door de bijnieren geproduceerd, als dit proces overmatig plaatsvindt kan dit zorgen voor een bijnieruitputting. Cafeïne is voor veel mensen verslavend. Als je zonder zit, kun je ontwenningsverschijnselen zoals hoofdpijn en vermoeidheid krijgen. Bovendien heb je ook steeds meer nodig voor hetzelfde resultaat.

Nachtrust is erg belangrijk om te herstellen. We weten dat cafeïne krachtig inwerkt op de chemische boodschapper adenosine, een neurotransmitter. Adenosine is een rustgevende neurotransmitter, die slaap en rust in de hand werkt. Veel mensen drinken in plaats van water een lekker ‘bakkie pleur’. Hoewel volgens recente wetenschappelijke studies koffie niet zorgt voor dehydratie (wat ik niet geloof), vult koffie je dagelijkse vocht ook niet echt aan. Water blijft het best.

Je ziet er zijn ook genoeg nadelen te vinden over koffie. Eigenlijk kun je over alle voedingsmiddelen goede en slechte dingen zeggen. Wat is nu de waarheid? Vaak worden wetenschappelijk studies naderhand herzien. Vertrouw op je eigen lichaam. Elk mens is anders. Hoe reageer jij op koffie?

Hartkloppingen

Hartkloppingen kunnen door veel dingen komen, bijvoorbeeld stress, angst, alcohol, koffie of roken. Meestal zijn hartkloppingen niet gevaarlijk. Je kunt met je huisarts uitzoeken waar je klachten door komen. Bel direct je huisarts of de huisartsen-spoedpost als je ook andere klachten hebt bij hartkloppingen. Bij hartkloppingen voel je je hart in je borstkas of keel kloppen. Dit kan een heel vervelend gevoel geven.

Je hart klopt normaal tussen de 60 en 90 keer per minuut, als je rustig zit. Als je ligt, voel je je hartslag meer dan als je bezig bent. Vooral als je op je linker zij ligt. Beweeg je of heb je stress, dan gaat je hart sneller kloppen. Je hart kan heel snel gaan kloppen. Je kunt voelen dat je hart soms een slag lijkt over te slaan. Vaak komt daarna een extra harde hartslag.

Je hart kan ook heel snel of onregelmatig kloppen zonder dat je dat merkt. Wel kun je dan andere klachten hebben. Soms kunnen hartkloppingen gevaarlijk zijn. Kijk bij Wanneer bellen om te weten wanneer je snel je huisarts of de huisartsen-spoedpost moet bellen.

Meestal zijn hartkloppingen niet gevaarlijk. Je bespreekt hoe de hartkloppingen bij jou precies gaan. Soms zal de huisarts onderzoeken of de hartkloppingen komen door een hartritme-stoornis, zoals boezem-fibrilleren. Je kunt ook een apparaatje krijgen (een holter). Dat draag je een paar dagen bij je. Je huisarts kan ook bloedonderzoek laten doen.

Vaak helpt het om naar je manier van leven te kijken. Komen de hartkloppingen op bepaalde momenten? Heb je veel stress? Misschien merk je niet dat je gespannen bent of bang. Maar als je er goed over nadenkt, zijn er toch wel spanningen. Praat hierover met bijvoorbeeld een vriend of vriendin. Of met je huisarts.

Misschien krijg je vooral hartkloppingen als je alcohol drinkt. Of als je dranken met cafeïne drinkt, zoals koffie, cola of energiedrank. Probeer hier dan een tijd mee te stoppen. Krijg je de hartkloppingen bij een paniekaanval? Ben je in de overgang? Je hart kan sneller kloppen bij een opvlieger.

Bel direct je huisarts of de huisartsen-spoedpost als je hartkloppingen hebt met 1 of meer van deze klachten:

  • Je voelt pijn of druk in of op de borst. En het gaat niet weg na een paar minuten.
  • Je bent in de war, praat moeilijk, ziet minder of hebt een scheve mond.
  • Je hebt een onrustig gevoel, je bent misselijk, je zweet en hebt minder kleur in je gezicht.
  • Je ademt moeilijk.
  • Je hebt het gevoel dat je flauwvalt.
  • Je hart klopt ineens anders dan je gewend bent.

labels:

Zie ook: