De jaarwisseling is van oudsher een tijd vol tradities. In Nederland steken we vuurwerk af, brengen we elkaar de beste wensen over, eten we oliebollen en slaan we champagne achterover. En dan zijn er natuurlijk nog de oudejaarsconferences, de nieuwjaarsvisites en de nieuwjaarsduiken. Op 1 januari wensen we elkaar gelukkig nieuwjaar.

Oudejaarsgebruiken in Nederland

Iemand een nieuwjaarswens overbrengen werd ‘het nieuwjaar afwinnen’ genoemd. De meest voorkomende manier om iemand een gelukkig nieuwjaar te wensen, was door bij elkaar op bezoek te gaan: het ‘neijoarsloopen’ genoemd. Omdat we wel van een feestje houden, begon ons nieuwjaarsfeest vroeger al tussen Kerst en Oudjaarsdag. In die week trokken de zogenaamde ‘nieuwjaarszangers’: mannen met harde stemmen, al zingend langs de boerderijen in de buurt. Nieuwjaarszangers waren al sinds de zestiende eeuw actief. Zij waren dikwijls bejaard en godsdienstig. Elke zanger had een eigen terrein en hij trakteerde met name de ‘dikke’ boer op een mooi lied. Wel in de hoop daarvoor iets terug te krijgen, natuurlijk.

Niet alleen de nieuwjaarszangers deden de ronde op nieuwjaarsdag. Ook plaatselijke jongeren gingen langs de deuren. Kinderen zongen liederen en de wat oudere jeugd bracht nieuwjaarswensen over. Wel in ruil voor iets speciaals, natuurlijk. In sommige dorpen gaan jongeren er tijdens nieuwjaarsnacht nog steeds op uit om te ‘slepen’: het verplaatsen van voorwerpen die inwoners rond het huis hebben liggen. Boerenkarren worden bijvoorbeeld op daken geplaatst en andere rondslingerende voorwerpen worden ergens anders neergezet. De volgende dag moeten de bewoners flink zoeken om hun bloempotten en tuintafels weer terug te vinden.

Kloksmeer in Groningen

Kloksmeer is een oude traditie in de Groningse dorpen Siddeburen, Hellum en Schildwolde. In deze dorpen wordt de klok van de plaatselijke kerk maar liefst twaalf uur lang onafgebroken geluid. Dat is best een zware taak voor de klokkenluiders. Daarom gaan deze mannen op oudejaarsdag het dorp rond om wat ‘kloksmeer’ op te halen: een klokje om de keel te smeren. Op nieuwjaarsdag komen de dorpsbewoners de klokkenluiders nieuwjaarswensen brengen, wederom met borrel. De bezoeker mag dan het klokkentouw even overnemen.

Eten met Oud & Nieuw in Groningen

Het is typisch voor Oud & Nieuw: het eten van kniepertjes en rolletjes. Kniepertjes eten we op 31 december, omdat het oude jaar zich volledig uitgerold is. Op 1 januari eten we dan rolletjes: deze opgerolde kniepertjes symboliseren het nieuwe jaar dat zich nog moet ontvouwen. De bekendste versnaperingen met Oud & Nieuw zijn kniepertjes en rolletjes. Kniepertjes zijn flinterdunne, harde, zoete wafeltjes. Behalve in Groningen worden ze ook in Drenthe (knieperties, iezerkoekies), Twente (knieperkes) en de Achterhoek gegeten. Veel families hebben hun eigen recept - zo wordt er in sommige varianten kaneel, vanille of zelfs citroenjenever toegevoegd.

Hoewel kniepertjes en rolletjes een bekend fenomeen in héél Groningen zijn, geldt dat zeker niet voor de spekdikken. Spekdikken blijken voornamelijk voor te komen in Westerwolde en het Oldambt (ook in het Duitse Ost-Friesland en delen van Drenthe). Vanwege hun dikke consistentie zijn ze uitermate geschikt als bodem voor alle nieuwjaarsborrels. De belangrijkste bestanddelen van de spekdikken zijn roggemeel, eieren en stroop. Het deeg moet de avond van tevoren gemaakt worden. De spekdikken worden gebakken in hetzelfde knijpijzer of wafelijzer als de kniepertjes.

Kniepertjes, rolletjes en spekdikken zijn de bekendste voorbeelden van eetbare tradities die te maken hebben met de Groninger jaarwisseling. Vroeger bestonden er nog meer. Zo aten veel families op 1 januari stamppot snijbonen. De snijbonen in kwestie waren de in het zout gelegde bonen van de afgelopen oogst. Op de eerste dag van het nieuwe jaar mocht het vat namelijk pas geopend worden. Spekdikken als bodem voor de drank en stamppot snijbonen als anti-katermaaltijd - die Groningers konden er wat van, mensen!

Internationale Nieuwjaarstradities

Oud & Nieuw wordt overal ter wereld anders gevierd en ieder land heeft zo zijn eigen tradities op het gebied van eten en drinken.

  • Zweden & Noorwegen: In Zweden en Noorwegen luiden ze het nieuwe jaar in met een kommetje rijstpudding. Er wordt één amandel in de pudding verstopt en degene die hem vindt staat een voorspoedig nieuwjaar te wachten.
  • Verenigde Staten: Groene groenten worden met Oud & Nieuw in de Verenigde Staten gegeten omdat de groene kleur doet denken aan dollars. Boerenkool, snijbiet en andere bladgroenten brengen daarom geluk!
  • Cuba en Oostenrijk: In Cuba en Oostenrijk is het traditie om een speenvarken te roosteren op Oudjaarsdag. Een varken wordt namelijk gezien als een dier dat vooruitgang symboliseert.
  • Spanje: Als de klok 12 uur slaat eten veel Spanjaarden - in rap tempo! - twaalf druiven op. Iedere druif representeert één maand van het nieuwe jaar en ze hebben een voorspellend karakter.
  • Italië: Op 1 januari serveren veel Italiaanse families linzen. Waarom? Omdat ze op kleine geldmuntjes lijken en dus zorgen voor rijkdom in het nieuwe jaar.
  • Duitsland: Al jaren wordt vis - wereldwijd! - veel gegeten met Oud & Nieuw. En dan vooral stokvis omdat het vroeger - zonder koeling - makkelijk te conserveren was.
  • Griekenland: In Griekenland vieren ze het nieuwe jaar door een “vasilopita” te bakken: een Nieuwjaarscake waar een muntje in wordt verstopt.
  • Japan: In Japan worden met nieuwjaar noedels gegeten omdat ze een lang leven symboliseren. Hoe langer de noedels zijn, hoe langer het leven. Het gerecht dat traditioneel wordt gegeten is: toshikoshi soba.

Meer Internationale Gebruiken

  • Spanje: Druiven eten: De traditie heet 'Las Uvas de la Suerte' (druiven voor geluk). Iedereen krijgt 12 druiven, op het moment dat de klok 12 uur begint te slaan, wordt er druifgehapt. Bij elke slag eet men één druif. Dit moet geluk en voorspoed geven voor het nieuwe jaar. Het is best een opgave om een druif per seconden te eten, daarom dragen Spaanse vrouwen als voorzorgsmaatregel rode lingerie. Dit brengt geluk namelijk.
  • Tsjechië: Liefde voor dieren: In Tsjechië wordt er op toegezien dat er geen vlees van een dier dat ooit poten had, eindigd in de pan. Het geluk loop anders weg. Bij visgerechten denken zer er net zo over, alleen hierbij kan het geluk 'wegzwemmen'. Linzen worden voor de zekerheid als feestmaal opgediend, die bovendien rijkdom beloven.
  • Italië: Rood ondergoed: In Italië dragen vrouwen traditioneel rood ondergoed, dit belooft geluk voor het volgende jaar. Ook mannen doen mee aan dit gebruik om verzekerd te zijn voor een gelukkige romance. Een romantische nacht tijdens de jaarwisseling is tevens een garantie voor geluk.
  • Polen: Visschubben bewaren: Op oudejaarsavond ontdoen Polen zicht van oude lasten, die zich in de maanden daarvoor hebben opgestapeld. Zo betalen ze voor het nieuwe jaar alle schulden af. Als garantie voor geldmeevallers in het nieuwe jaar bewaren sommige Polen de schubben van de karper, die op kerstavond geserveerd wordt, in de portefeuille.
  • Schotland: Roodharige achteraan: Tijdens Oud & Nieuw vieren de schotten Hogmanay, het vierdaagse festijn in Edinburgh. Dit bestaat uit parades met fakkels en vuur, optredens en een wereldberoemd straatfeest waar bekende popartiesten optreden. Volgens de traditie dienen blond- en roodharigen achteraan te sluiten in de parade. Zij brengen geen geluk, dit stamt uit de tijd dat men liever geen Vikingen tegenkwam.
  • Griekenland: Schoenen zetten: In Griekenland is Nieuwjaarsdag het feest van Sint Basil. Hij is beroemd vanwege zijn vriendelijkheid. (Lijkt op Sinterklaas - goedheiligman in Nederland).

Tips voor een Gelukkig Nieuwjaar

Heb je zin om je Oud & Nieuw-traditie van wat verse input te voorzien en wil je er alles aan doen om van 2024 een gelukkig en welvarend jaar te maken? Vergeet de countdown en de sterretjes niet, maar doe ook eens mee met deze nieuwjaarstradities vanuit de hele wereld.

  1. Begin het nieuwe jaar goed: Op je rechtervoet, welteverstaan. In Schotland en Griekenland is ‘eerste voet’ een oude traditie: de eerste persoon die in het nieuwe jaar jouw huis betreedt, brengt je geluk of juist ongeluk. Vrienden en familie zijn de juiste figuren om als eerste langs te laten komen, maar laat ze wel met hun rechtervoet het huis binnenstappen. En nooit met lege handen.
  2. Spring in het rond!: Wil je iets met méér mensen en voeten doen? Doe dan net als de Denen en spring het nieuwe jaar in door om middernacht van een stoel te springen. In Brazilië tillen mensen dat springen trouwens naar een geheel nieuw plan. Op oudejaarsavond gaan mensen naar het strand om over zeven golven te springen en zeven wensen voor het nieuwe jaar te doen.
  3. Een mond vol druiven: In Spanje en veel andere Spaanstalige landen begint men het nieuwe jaar met volle mond. Het eten van twaalf druiven om middernacht zou je twaalf maanden vol geluk en voorspoed brengen. Maar je kunt de druiven niet zomaar eten wanneer je dat wilt: je moet ze precies eten op het moment dat de kerkklokken luiden om middernacht. Bij elke bel die luidt, moet je een druif eten.
  4. Za zdorovjie: De Russen nemen hun wensen voor het nieuwe jaar heel serieus en doen er alles aan om ervoor te zorgen dat ze uitkomen. Ze doen hun wens, schrijven die op een stuk papier en verbranden dat. Daarna strooien ze de as in een glas champagne om op te drinken. Proost!
  5. Een jaar vol reizen: Dit is een echte nieuwjaarstraditie voor reizigers: Colombianen die hopen op een jaar vol mooie reizen, pakken om twaalf uur hun (lege) koffer op om er een blokje mee om te wandelen.
  6. Let op je kleuren: Bij veel tradities is kleding betrokken. In Brazilië moet je met Oud & Nieuw bijvoorbeeld witte kleren dragen om kwade geesten weg te jagen. In China draag je iets roods voor geluk (hoewel het nieuwe jaar daar pas in februari begint). En wereldwijd schijnt ondergoed een misschien nog wel belangrijker onderdeel van de traditie te zijn, dus houd je in elk geval aan deze ondergoed-kleurengids om de juiste outfit samen te stellen.
  7. Let op wat je eet: Eet je rond voedsel, dan zou je in veel landen kunnen rekenen op veel voorspoed. En in Italië wordt om middernacht een traditioneel nieuwjaarsgerecht om gegeten: cotechino en lenticchi (cotechino-worst en linzen) zouden je veel geluk en financiële voorspoed in het nieuwe jaar brengen. De linzen zien er immers niet voor niets uit als geld.
  8. Maak het rond: Op de Filipijnen moet je niet alleen aan tafel op ronde dingen focussen. Rond fruit wordt er op tafel gezet en opgegeten, maar mensen geven elkaar ook muntjes cadeau en dragen er kleding met polkadots.
  9. Zorgt het lood voor lood in je schoenen?: Sommige mensen maken gebruik van theebladeren om de toekomst te voorspellen. Maar in het Duitse deel van Europa en sommige noordelijke landen hebben mensen zo hun eigen traditie: ze gebruiken lood en een kom water om te voorspellen wat het nieuwe jaar hen zal brengen. Een klein beetje lood wordt gesmolten in een lepel en vervolgens in koud water gelegd.

Nationale Loterijtrekking in Turkije

Net als in Nederland wordt in Turkije ook een nationale loterijtrekking gehouden op oudejaarsavond. Heel veel mensen kopen een lotje in de hoop op een knaller van het jaar!

labels:

Zie ook: