De Utrechtse Oudegracht en haar werven zijn uniek in de wereld. Voor wie in Utrecht woont, is de Oudegracht vaak een bron van trots en een van de eerste plekken die aan bezoekers wordt getoond. Tijdens het winkelen loop je ook langs deze grachten en je kunt er zelfs pal naast een restaurant bezoeken.

Het Ontstaan van de Oudegracht

Als Utrecht in 1122 stadsrechten en een verdedigingsmuur krijgt, wordt ook begonnen met de aanleg van een vaarroute dwars door de stad: de Oudegracht. De Oudegracht is in de twaalfde eeuw volledig met de hand gegraven. In de Romeinse tijd en vroege middeleeuwen lag Utrecht op de plek waar de Vecht zich afsplitste van de Rijn, de huidige Kromme Rijn en Oude Rijn. Deze rivieren werden steeds slechter bevaarbaar en daarom vervangen door een stelsel van kanalen. Je raadt het al: de huidige Oudegracht is een onderdeel van deze kanalen. Met het noordelijk deel van de Oudegracht werd een nieuwe handelsroute gecreëerd en na het graven van het zuidelijk deel was de gracht voltooid.

De Oudegracht in het centrum van Utrecht vormt de verbinding tussen de Kromme Rijn en de Vecht. Deze gracht vormde eeuwenlang de belangrijkste vaarroute in Utrecht.

De Unieke Werven en Werfkelders

Door slim gebruik te maken van het hoogteverschil tussen het grachtwater en de hoger gelegen straat ontwikkelden de Utrechtse kooplieden in de Middeleeuwen een ingenieus havensysteem. De lager liggende aanlegkades stonden door middel van tunnels onder de straat door, direct in verbinding met de opslagkelders van de grachtenpanden. Van wijn tot lakens, en van groente en graan tot vee: alles werd hier verhandeld en opgeslagen.

De bouw en ontwikkeling van de werven en werfkelders zijn in verschillende fases te verdelen. De eerste daarvan begint in de twaalfde eeuw kort na het graven van de Oudegracht. Toen was er weliswaar al een behoorlijk hoogteverschil tussen de laaggelegen kades en de straat met de huizen eraan, maar van werfkelders was nog geen sprake. Ergens aan het eind van de twaalfde eeuw maakte een slimme handelaar een tunnel onder de straat door. Dat kon omdat alleen de straat eigendom was van de stad, maar de ondergelegen grond inclusief de oever aan de gracht niet. Via de tunnel kon de handelswaar vanaf de werf of kade direct en gelijkvloers naar de huiskelder van het aan de straat gelegen grachtenpand worden versleept. De bouw van het tunneltje kreeg snel navolging. Bovendien duurde het niet lang of er werden ook perceelsbrede werfkelders met tongewelf gebouwd. Daardoor kon de werfkelder zelf ook voor opslagruimte worden gebruikt.

De werven en werfkelders waren vanaf het begin particulier bezit van de eigenaar van het pand aan de Oudegracht. Aan de werfzijde waren zij daarom tot de achttiende eeuw meestal afgesloten door een houten hek. Deze houten hekken werden later vervangen door stenen muren. De werven en kelders verloren in de negentiende eeuw de functie van handels- en opslagfunctie.

Rond 1500 was de klus langs de Oudegracht ongeveer klaar. Met de werven en werfkelders aan de gracht had Utrecht een bijna 2 kilometer lange haven dwars door de stad.

De Gracht Door de Eeuwen Heen

De Oudegracht is superhandig om verschillende redenen. Zo werd de gracht vroeger gebruikt als aan- en afvoerroute voor handelswaar en bouwmateriaal. Maar, ook nu vaart er nog dagelijks een ‘eco-vuilnisboot’ over de gracht om al het afval aan de werven op te halen, net als een bierboot om horeca te voorzien van bier, frisdrank en sterke drank. Wist je dat er jaarlijks ook ruim drieduizend fietsen in de Utrechtse grachten belanden én er weer uit worden gehaald? En, tussen 1984 en 1990 werden er op de bodem van de gracht rioleringen gelegd.

Utrecht werd in 1948 eigenaar van de werven aan de Oudegracht. De hekken, de schuttingen en de muren werden verwijderd en de kades werden gerestaureerd. In de jaren zestig werden enkele werfkelders in gebruik genomen als horecagelegenheid. Dit bleek een groot succes. Hierdoor vestigden zich een groot aantal restaurants en andere uitgaansgelegenheden in de werfkelders. De Oudegracht in werd een aantrekkelijk uitgaansgebied in Utrecht.

In 2000 is de gemeente Utrecht gaan samenwerken met de eigenaren van de kelders om de vochtproblemen op te lossen. Sinds die tijd hebben ze in 9 jaar meer dan 700 werfkelders hersteld en ook meteen waterdicht gemaakt.

De Oudegracht Vandaag

Aan het begin van de 20e eeuw werd de scheepvaart binnen Utrecht flink ingeperkt, en verdween de bedrijvigheid op het water. Nog steeds is de Oudegracht het bruisende middelpunt van Utrecht. Langs het water vind je talloze gezellige restaurantjes en horecagelegenheden. De benedenverdiepingen van de stadskastelen en statige grachtenpanden zijn omgetoverd tot hippe horecaconcepten, gezellige barretjes en restaurants met een internationale kaart.

De stad Utrecht staat bekend om haar binnenstad met werfkelders langs de binnengrachten. Het huidige aantal van 732 Utrechtse werfkelders ontstond vanaf 1150 uit particuliere initiatieven dankzij een veranderde waterhuishouding langs de Oudegracht, Nieuwegracht, Kromme Nieuwegracht, Drift en Plompetorengracht.

Oudegracht 47: De Galisse

Het hoekhuis Oudegracht 47, De Galisse stamt uit de middeleeuwen. Oorspronkelijk had het een houten gevel die op het niveau van de eerste verdieping en de zolder een overstek had. Later heeft het een wolfsdak, dat wil zeggen een zadeldak met afgeschuinde vlakken aan de korte zijden, en een trapgevel gekregen. Tegenwoordig heeft het huis een 19de-eeuwse daklijst. Oorspronkelijk viel de gevel samen met het niveau van de puilijst van het buurhuis de Oude Bok. Het huis De Galisse dat ter eniger tijd ook de naam de Zwaan gehad zou hebben.

De naam van het huis Galissen (of De Galisse) is een verwijzing naar de streek waarin een van de oudste pelgrimsoorden uit de Middeleeuwen ligt: Galicië in Noordwest Spanje. Hier zou in de buurt van het huidige Santiago de Compostella de apostel Jacobus de Meerdere (de broer van Johannes de Evangelist) zijn begraven. Sinds de 9de eeuw gaat het verhaal dat deze Jacobus in Spanje heeft gepreekt en later zou zijn teruggekeerd naar Palestina.

Uiteindelijk zal het bedrijf Staffhorst uitgroeien tot een dertigtal slijterijen. Het huis krijgt een moderner aanzien. En nu nog worden er in hetzelfde perceel spiritualiën verkocht. Tot blijkbare volle tevredenheid van de clientèle, want het aantal afnemers, dat niet klein is, neemt nog steeds toe, en daar mee de omzet. Dat die niet gering is, moge wel blijken uit de groote oppervlakte aan kelders, die de firma in haar bezit heeft, niet minder dan 710 M2 .

Galissen is wel blijven voortbestaan als horecagelegenheid. Op 4 april 1982 wordt in de kelder van De Galisse1 als eerste en uiteindelijk ook de enige Utrechtse homodiscotheek De Roze Wolk geopend (zat er tot 2006) en twee jaar later in het café boven de kelder De Wolkenkrabber (1985-2004)2. In 2007 opgevolgd door de gaybar Chueca. Café Kalff. Nog steeds zit er de gevel uit de beginjaren 20.

labels:

Zie ook: