Jacobskruiskruid (Senecio jacobaea) is een bekende giftige plant in Nederland, te vinden in weilanden, bosranden en bermen. De plant is qua grondsoort weinig kieskeurig, maar doet het extra goed in matig schrale tot schrale graslandvegetaties. Hoewel de plant een fraai kleurenbeeld levert in bermen en graslanden door de mooie gele bloemen en een waardevolle nectar- en stuifmeelleverancier is voor meer dan 150 insectensoorten, kan het grote schade aanrichten op het gebied van diergezondheid, zeker in kuilgras of hooi.

De Gevaren van Jacobskruiskruid

Jakobskruiskruid is een wilde, in de regel tweejarige plant met gele bloempjes, die tussen 50.000 en 200.000 zaden kan produceren. De plant bloeit in juli en augustus en de zaadverspreiding vindt vooral in augustus plaats. Het zaad wordt vooral (60%) door de wind verspreid. Verreweg het meeste zaad is binnen vijf meter van de plant al uit het pluis verdwenen. Op een afstand van meer dan 25 meter is de zaadverspreiding haast verwaarloosbaar.

De plant is onsmakelijk en zal, bij de aanwezigheid van voldoende smakelijke alternatieven, niet snel worden gegeten. Het grootste gevaar vormt het kruid zodra het terecht komt in kuilgras of hooi. Jakobskruiskruid is in hooi extra gevaarlijk omdat de dieren het niet meer herkennen en het dus gewoon eten. De gifstoffen blijven ook in gedroogde vorm onverminderd werkzaam.

Alle plantendelen van het Jaocbskruiskruid bevatten pyrrolizidine-alkaloïden (PA), die in de lever worden omgezet tot giftige pyrrolen. Na de inname van het Jacobskruiskruid kan acuut leverfalen optreden, maar het kan ook nog weken of maanden duren voor de eerste verschijnselen zichtbaar zijn. Deze pyrrolen veroorzaken leverfalen, zoals geelzucht en zonnebrand. Maar kunnen ook leiden tot afwijkend gedrag, productieverlies en vermagering.

Het is bijvoorbeeld een feit dat Jakobskruiskruid en andere in Nederland voorkomende Kruiskruiden giftig zijn voor zoogdieren, maar het is een fabel dat dieren sterven na één hapje van de planten. Het is ook een feit dat Kruiskruiden giftig zijn voor mensen, maar het is een fabel dat Jakobskruiskruid een groot gezondheidsrisico voor mensen vormt.

Bestrijdingsmethoden van Jacobskruiskruid

Om vergiftigingen te voorkomen, is het zaak om Jacobskruiskruid gericht te bestrijden: direct wanneer de plant zich aandient. Meteen Jacobskruiskruid bestrijden voorkomt ook dat de zaden zich kunnen verspreiden.

Er zijn verschillende manieren om Jacobskruiskruid te bestrijden:

  • Handmatig verwijderen: Het handmatig verwijderen van Jacobskruiskruid is een vrij effectieve methode, voornamelijk op plekken waar Jacobskruiskruid in geringe bedekkingen voorkomt. Belangrijk is dat de planten met de hele wortel worden uitgestoken, het liefst voordat Jacobskruiskruid in bloei staat in mei/juni. Als u Jacobskruiskruid handmatig gaat verwijderen, is het verstandig om handschoenen te dragen. Als Jacobskruiskruid niet in zijn geheel uit de grond getrokken wordt, kunnen nieuwe planten uit achtergebleven wortelresten ontstaan. Handmatig verwijderen is daarom over het algemeen alleen effectief bij zaailingen en rozetten. Doordat het wortelstelsel nog niet zo sterk ontwikkeld is, kunnen alle wortels gemakkelijker verwijderd worden. Bewaar uitgetrokken planten in dichte zakken, emmers of verbrand ze. Bloeiende planten zetten zelfs nog zaad als zij met wortel en al uitgetrokken zijn.
  • Chemisch bestrijden: Chemisch bestrijden van Jacobskruiskruid is mogelijk. Hiervoor wordt vaak 2.4 D of MCPA gebruikt, maar zo’n middel slaat niet aan bij een grote plant. Glysofaat, de werkzame stof van Round-up, is ook effectief tegen Jacobskruiskruid. Omdat Jacobskruiskruid sterk ontwikkelde wortels heeft, duurt het bij volwassen planten een flinke tijd voordat het bestrijdingsmiddel de kern van de wortels bereikt heeft en hun werk kunnen gaan doen. Chemisch bestrijden zal een beter effect hebben als de plantjes nog heel jong zijn (in het voorjaar). Let bij chemische bestrijding vooral ook op de kleine rozetten die anders het jaar daarop uitgroeien tot bloeiende planten. Bestrijdingsmiddelen slaan het beste aan als de plant groeit. Het is daarom af te raden om bestrijdingsmiddelen te gebruiken bij droogte of extreem hoge of lage temperaturen.
  • Biologisch bestrijden: Naast chemisch bestrijden is het ook mogelijk om Jacobskruiskruid op biologische wijze te bestrijden. Meer dan 120 insecten en lagere organismen zijn afhankelijk van Jakobskruiskruid als voedsel. Voor deze organismen is Jacobskruiskruid niet giftig. De Sint Jacobsvlinder (Tyria Jacobaeae) die voortkomt uit de Zebrarups eet de bladeren en stengeltoppen van Jacobskruiskruid, maar de voornaamste reserves zitten in de wortelstok, waardoor de plant zich weer weet te herstellen. Een andere natuurlijke vijand van Jacobskruiskruid is het konijn. Konijnen vinden wortels van Jacobskruiskruid lekker en ondervinden geen nadelige gevolgen van de gifstoffen.
  • Maaibeheer: Maaien is niet geschikt om Jacobskruiskruid te bestrijden. De planten reageert door in korte tijd nieuwe bloemstengels te vormen en extra veel zaad te produceren. Twee keer maaien en afvoeren helpt in het terugdringen van Jakobskruiskruid. De eerste maaibeurt moet dan plaatsvinden voor de zaadzetting. Dit betekent eind juni/begin juli de eerste maaibeurt. Het maaisel dat afgevoerd wordt mag niet als veevoer worden afgezet.Ook ‘hoog maaien’ leverde bij een pilot een aanzienlijke afname op van 66%. Blijkbaar remt een hogere vegetatie de kieming van de lichtkiemer Jakobskruiskruid.
  • Begrazing: Schapen en geiten kunnen Jacobskruiskruid verteren zonder daar schade aan te ondervinden (Cheeke, 1984) in [Louis Bolk Instituut, ongedateerd]. Deze grazers kunnen dus worden ingezet al bij machinaal verwijderen.

De Rol van Schapen bij de Bestrijding

Schapen staan er al langer om bekend dat ze ingezet worden als beheersing voor Jakobskruiskruid. Er zijn legio studies die bevestigen dat schapen behoorlijk veel Jakobskruiskruid moeten eten zonder schade voor hun gezondheid. Het inscharen van vee in percelen waarin het niet mogelijk is het kruid effectief te bestrijden is niet aan te raden. Mocht dit toch noodzakelijk zijn dan adviseert de Gezondheidsdienst schapen of geiten in te scharen. Deze diersoorten zijn tien tot vijftien keer minder vatbaar voor leverschade dan runderen.

Uit onderzoek blijkt dat schapen de vrije keuze hebben om Jakobskruiskruid te eten en dat dit over het algemeen geen negatieve gevolgen heeft voor hun gezondheid. In de studie zijn er verschillende gezondheidsparameters gebruikt waaronder (klinische symptomen, bloedparameters, het koperkopergehalte in de lever en het aantal endoparasieten) en vertoonden geen enkele verdachte verandering, net zomin een verandering in de structuur van de lever.

Tabel: Vatbaarheid voor Jacobskruiskruid

Diersoort Vatbaarheid
Runderen Hoog
Paarden Hoog
Schapen Laag (10-15 keer minder vatbaar dan runderen)
Geiten Laag (10-15 keer minder vatbaar dan runderen)

Preventieve Maatregelen

Eigenaren van paarden en koeien kunnen zelf de risico’s voor vergiftiging van hun vee sterk verkleinen door ervoor te zorgen dat jakobskruiskruid zich niet in hun grasland kan vestigen. In een goed onderhouden weiland met een dichte graszode kan jakobskruiskruid niet kiemen. In droge zomers kan de grasmat open komen te liggen zodat de zaden alsnog kiemen. Voorkom daarom overbegrazing. Als het land regelmatig wordt gecontroleerd op de aanwezigheid van de plant en als, waar nodig, de kruiskruid (handmatig, met handschoenen aan) wordt verwijderd is het risico van vergiftiging van het vee minimaal. Uiteraard is het ook belangrijk dat het hooi dat wordt gevoerd vrij is van jakobskruiskruid.

labels:

Zie ook: