Als u onlangs de diagnose kanker hebt gekregen en chemotherapie moet ondergaan, is het essentieel om extra aandacht te besteden aan uw voeding. Eten kan een uitdaging worden, maar een goede voedingstoestand is cruciaal voor uw herstel en welzijn.

Waarom is gezonde voeding belangrijk tijdens chemotherapie?

Een goede voedingstoestand kan uw herstel na een operatie of behandeling bevorderen. Een slechte voedingstoestand, ook wel ondervoeding genoemd, kan dit belemmeren. Goede voeding en beweging zijn cruciaal om zo goed mogelijk door de behandeling heen te komen en uw lichaam in een zo goed mogelijke conditie te houden. Een goede voedingstoestand bereikt u met energierijke en eiwitrijke voeding. Het is belangrijk dat uw conditie goed op peil blijft of verbeterd, u bent fitter met meer spiermassa en een betere conditie. Voeding en beweging kunnen niet zonder elkaar.

Energie en Eiwitten: De Basis

Eten geeft ons energie. Energie hebben we nodig voor alles wat we doen, zoals lopen, fietsen en zelfs ademhalen, praten, nadenken en het kloppen van ons hart. De hoeveelheid energie van een voedingsmiddel wordt uitgedrukt in kilocalorieën (kcal) of in kiloJoules (kJ). Bij ziekte is de gebruikelijke voeding vaak niet voldoende en is het nodig om meer te eten en drinken dan u gewend bent. Eiwit is een belangrijke stof in onze voeding. Het helpt bij de opbouw en het behoud van spieren en bloed. Ook van eiwit is veel meer nodig bij ziekte of na een operatie of tijdens chemo- en/ of radiotherapie.

Hoe controleert u uw voedingstoestand?

Een goede manier om te zien of u voldoende energie uit uw voeding haalt, is door uw gewicht te controleren. Weeg uzelf bij voorkeur op hetzelfde tijdstip en op dezelfde weegschaal, één keer per week. Als uw gewicht gelijk blijft of stijgt, krijgt u voldoende voedingsstoffen en energie binnen. Als uw gewicht daalt, krijgt u niet genoeg voedingsstoffen en energie binnen. Houd er rekening mee dat vocht vasthouden ook een gewichtsstijging kan veroorzaken.

Eiwitrijke Voeding: Wat moet u eten?

Eiwit zit in veel verschillende voedingsmiddelen. Voorbeelden zijn vlees, vis, kip, vleesvervangers, ei, noten, kaas en melkproducten zoals melk, chocolademelk, yoghurtdrank, karnemelk, vla, yoghurt en kwark. Ook peulvruchten zoals bruine bonen, erwten en linzen bevatten veel eiwit. Dierlijke eiwitten komen vooral voor in vlees en vleeswaren, kip en ander gevogelte, vis, kaas, eieren, melkproducten zoals karnemelk, yoghurt, kwark en vla. Plantaardige eiwitten zitten voornamelijk in brood, graanproducten, soja, peulvruchten. Eiwitten worden het beste opgenomen als ze in porties van 20-30 gram worden gegeten. Soms is het gebruik van eiwitrijke dieetvoeding (speciale medische voeding) nuttig.

Producten met toegevoegde eiwitten

Er zijn producten die van nature veel eiwitten bevatten. Hieronder ziet u een aantal voorbeelden van producten waar extra eiwitten aan zijn toegevoegd. Deze producten kunt u vinden in de supermarkt.

  • Verkrijgbaar in huismerk van Albert Heijn en Jumbo.
  • Verkrijgbaar in huismerk van Albert Heijn en Jumbo.
  • Verkrijgbaar in verschillende supermarkten en merken.

Dieetproducten: Wanneer en hoe te gebruiken?

Als het u niet lukt om meer of vaker te eten, kunt u uw voeding verrijken met dieetproducten. Dieetproducten zijn er in verschillende vormen, zoals drinkvoeding, toetjes of poeders. Drinkvoeding bevat veel energie en eiwitten. Daarnaast zijn er vitamines en mineralen aan toegevoegd. Poeders zijn ook beschikbaar in verschillende smaken en samenstellingen. Als u dieetproducten wilt gebruiken, overleg dan altijd met uw diëtist.

Praktische Tips voor een Betere Voeding

  • Eet vaak kleine maaltijden verspreid over de dag. Gebruik naast de 3 hoofdmaaltijden ook 3 tussendoortjes. Probeer minimaal 6 keer per dag iets te eten.
  • Varieer uw maaltijden. Wissel regelmatig tussen zoete, zure en hartige gerechten.
  • Neem de tijd om te eten. Voorkom dat u te moe bent om te eten.
  • Vermijd voedingsmiddelen die u niet lekker vindt.
  • Besteed aandacht aan uw voeding. Extra aandacht voor de voeding kan prettig zijn.

Dranken: Wat is belangrijk?

Probeer dagelijks minimaal 1,5 liter te drinken. Voldoende drinken is vooral belangrijk tijdens chemotherapie. Dit helpt uw nieren om afvalstoffen goed af te voeren. De benodigde hoeveelheid vocht kan per chemokuur verschillen. Hierdoor kunnen uw nieren de afvalstoffen goed afvoeren. De hoeveelheid vocht wat u nodig heeft is per chemokuur verschillend, wel wordt er uitgegaan van minimaal 1.5 liter vocht.

  • Melkproducten: Kies bij voorkeur voor volle melk, chocolademelk (met slagroom) of yoghurtdrank. Volle Griekse yoghurt of Protino drankjes van Arla.
  • Vruchtensap en frisdrank: Vruchtensap, frisdrank en limonade bevatten suiker en daardoor meer energie.
  • Thee en koffie: Gebruik suiker en/of koffieroom of volle koffiemelk in uw thee en koffie.

Gebruik gebonden soep in plaats van heldere soep, of voeg room toe aan de soep. Dranken zoals bouillon, thee en koffie zonder suiker en melk, water en light frisdranken geven een vol gevoel maar leveren weinig tot geen voedingsstoffen.

Voeding Verrijken: Tips

  • Besmeer uw brood ruim met (dieet)margarine of roomboter. Kies voor krentenbrood, notenbrood, suikerbrood of croissants.
  • Gebruik ruim beleg op brood. Hartig beleg en pindakaas bevatten veel eiwit.
  • U kunt vla of yoghurt op smaak maken met fruit, vruchtenmoes, siroop, jam of puddingsaus. Ook met Nutridrink (indien u dit gebruikt) kunt u smoothies maken ter afwisseling.
  • Bereid uw vlees in ruim margarine of boter. Maak er een smakelijke jus of saus van. Als gebakken of gebraden vlees u tegenstaat, kunt u het fijnsnijden. Verwerk het vlees in ragout of saus. U kunt koud vlees of vleeswaren verwerken in een salade.
  • Gebruik in plaats van jus een andere gebonden saus. Roer een klontje margarine of boter door de groenten. Voeg een saus toe aan rauwkost.
  • Appelmoes, compote, rabarber of stoofperen zijn een goede variatie op gekookte groenten.
  • Maak een vruchtensalade op smaak met suiker en/of (slag)room of crème fraîche. In plaats van fruit kunt u ook gerust een glas vruchtensap nemen.
  • Kies vaker voor gebakken aardappelen in plaats van gekookte aardappelen. Wissel aardappelgerechten af met rijst of pasta.
  • Kies voor kleine hapjes die makkelijk te eten zijn. Probeer eens een candybar zoals een Mars, Milky Way of Snickers. Hartige tussendoortjes kunnen zijn pinda’s, nootjes, studentenhaver, chips of kaaskoekjes.

Omgaan met Smaakveranderingen

Door kanker of de behandeling van kanker, zoals chemotherapie of radiotherapie, kan uw smaak veranderen. Wat u vroeger lekker vond, kan nu anders smaken. De smaak kan zelfs per dag wisselen. Smaak- en reukverandering kunnen het eten moeilijker maken. Dit kan gevolgen hebben voor uw voedingstoestand en lichamelijke conditie. Het kan komen door de ziekte zelf of door de behandeling. Zo kan door chemotherapie de voeding bitter of naar metaal gaan smaken. Ook kunt u helemaal geen smaak meer hebben. In veel gevallen is de verandering tijdelijk, maar het kan helaas ook lang duren. Reuk en smaak gaan samen. Als u minder goed kunt ruiken, proeft u veel minder. Het kan ook zijn dat uw reuk verandert en dat u dingen anders ruikt dan u voor de ziekte deed. Hierdoor kunt u minder of zelfs helemaal geen zin meer hebben om te eten. Toch is het belangrijk om genoeg te blijven eten. U blijft dan zo fit mogelijk. Daardoor kunt u de behandelingen tegen kanker beter aan.

Tips bij smaakveranderingen

  • Probeer verschillende producten meerdere keren uit, aangezien uw smaakvoorkeur per dag kan verschillen.
  • Producten die u erg tegenstaan, kunt u beter weglaten. Vaak zijn dit producten met een sterke geur of smaak, zoals gebraden vlees, vis en warme maaltijden. Vervang vlees wel altijd, omdat dit veel eiwitten bevat.
  • Combineer vleesgerechten met een friszoet product, zoals cranberry’s, appelmoes of perzik.
  • Als warme gerechten u tegenstaan, probeer dan een koude maaltijd zoals pastasalade of huzarensalade. De temperatuur van je eten speelt nu ook een rol. Heel warme gerechten bevallen vaak minder goed dan lauwe of koude gerechten, maar dit kan per persoon verschillen. Gewoon uitproberen.
  • Blijf uit de keuken wanneer er gekookt wordt om onaangename geuren te vermijden.
  • Drink voldoende. Een vieze smaak kan veroorzaakt worden doordat u te weinig drinkt.

Smaaksturing

Bij de behandeling voor kanker kan uw smaak veranderen. Een nieuwe ontwikkeling om hiermee om te gaan is smaaksturing. Als u weet wat uw nieuwe voorkeuren zijn in smaak, geur, temperatuur en mondgevoel, kunt u hier rekening mee houden bij de keuze en bereiding van uw eten.

Specifieke Problemen en Oplossingen

Misselijkheid

Misselijkheid kan toenemen door een lege maag. Neem daarom regelmatig een kleine snack, zoals een cracker of beschuit. Kleine aanpassingen die kunnen helpen bij misselijkheid zijn bijvoorbeeld: forceer niets, het gebruik van frequente kleine lichte maaltijden, zorgen dat u voldoende drinkt op de dag, bekijk of het drinken van dranken met prik helpt tegen de misselijkheid. Maar ook medicatie tegen de misselijkheid kan goed bijdragen aan het verlichten van de misselijkheid voor de maaltijd. Bespreek dit met uw arts. Een schone mond helpt tegen misselijkheid. Poets je tanden of spoel je mond, de vieze smaak wordt hierdoor minder. Ook is het belangrijk om rechtop te zitten tijdens en na de maaltijd. Probeer na te gaan op welke momenten je misselijk bent. Bij de maaltijd? Of bij medicatie-inname?

Obstipatie

Voor een soepele ontlasting is voldoende vocht essentieel. Drink bij een moeilijke stoelgang minimaal 2 liter vocht per dag (13 glazen of 16 kopjes). Stoppende middelen bestaan niet.

Diarree

Bij diarree is het belangrijk om minimaal 2 liter vocht per dag te drinken. Dit is ongeveer 13 glazen of 16 kopjes. Door diarree kunt u veel zouten verliezen. Probeer kleine en frequente maaltijden te eten. Zure melkproducten zijn beter dan zoete melkproducten. Vezels helpen om het teveel aan vocht in de ontlasting te binden. Eet bruin brood, fijn volkorenbrood, fruit en groenten.

Slijmvorming

Neem regelmatig een slokje water, bouillon, thee of soep. Kauw op friszure producten om meer waterig speeksel aan te maken. Dit kan helpen om het slijm te verminderen. Slijmvorming wordt niet veroorzaakt door voeding. Melk en melkproducten kunnen een plakkerig gevoel in de mond geven, wat als slijmerig wordt ervaren. Zure melkproducten, zoals yoghurt, geven een minder plakkerig gevoel. Gekookte melkproducten zoals pap en vla geven ook minder klachten. Friszure voedingsmiddelen zoals ananas, augurk, komkommer, zilveruitje, appel, tomaat, citroen en sinaasappel kunnen dun speeksel bevorderen. Blijf kauwen om de speekselproductie te stimuleren. Schakel niet te snel over op vloeibare voeding. Gebruik sausjes bij uw maaltijd. Vermijd zure dranken zoveel mogelijk. Bij een tekort aan speeksel is uw gebit kwetsbaar. Voorbeelden zijn vruchtensap, sportdrank of koolzuurhoudende frisdranken.

Mondproblemen

Besmeer brood met (ruim) smeerbaar beleg zoals smeerkaas, paté, vlees- of vissalade, jam of honing. Vermijd alcohol en roken. Eet geen erg zoete voedingsmiddelen. Erg warme of koude producten kunnen pijnklachten geven. Vermijd harde voedingsmiddelen zoals nootjes, hard fruit en broodkorstjes. Deze kunnen het slijmvlies beschadigen. Snijd voedsel fijn of pureer het. Ga niet te snel over op vloeibare voeding. Gebruik brood zonder korst met smeerbaar beleg zoals smeerkaas, paté of jam. U kunt ook kiezen voor zachte alternatieven zoals een croissantje, cake of donut. Drink bij uw boterham om het doorslikken te makkelijker te maken. Bij uw warme maaltijd kunt u ruim saus of appelmoes gebruiken. Kies voor zacht vlees of zachte vis. Gebruik eventueel een staafmixer om uw voeding te malen. Maal het vlees, de aardappelen en de groenten apart van elkaar. Wissel gerechten af en zorg voor variatie in kleur. Vraag uw verpleegkundige om een logopedist te betrekken als het slikken moeizaam gaat. Bij slikklachten krijgt u het voedsel niet goed weg uit de mond en keelholte.

Gewichtstoename en -verlies

Gewichtstoename kan verschillende oorzaken hebben. U kunt meer zijn gaan eten, minder bewegen, medicijnen gebruiken die de eetlust bevorderen of u houdt vocht vast. Afvallen tijdens de behandeling wordt afgeraden omdat het uw lichaam extra belast. Vezelrijke voeding verzadigt sneller. Mensen met kanker hebben vaak te maken met onbedoeld gewichtsverlies. Dit kan voor en tijdens de behandeling gebeuren. Het is belangrijk om tijdens uw behandeling zo min mogelijk af te vallen. Afvallen zorgt voor een slechtere conditie. Probeer elke dag voldoende te eten door uw voeding te verdelen over de dag. Maak gebruik van tussendoortjes. Neem een extra schaaltje pap, vla, yoghurt. Neem geen magere of lightproducten, maar kies voor vol vette producten. Neem geen grote porties rauwkost. Dit geeft snel een vol gevoel. Drink niet alleen water, zwarte koffie, thee, bouillon of soep. Soms komen mensen aan in gewicht tijdens de behandeling of daarna. Probeer niet bewust af te vallen. Daar kunt u beter mee wachten tot na de behandeling. Neem de tijd voor uw maaltijden. Gebruik halfvolle, magere of light producten. Voeg geen suiker toe aan het eten of drinken. Neem volkorenbrood, zilvervliesrijst of volkoren pasta.

Voedingssupplementen: Wel of niet gebruiken?

Multivitaminen kunnen de werking van bestraling en chemotherapie verminderen. Daarom raden wij u aan om tijdens uw behandeling geen multivitaminen te gebruiken. Multivitaminen zijn alleen nodig als uw voeding te weinig vitaminen bevat. Visoliesupplementen kunnen de werking van bepaalde chemotherapieën tegenwerken. Dit geldt vooral voor chemotherapieën met irinotecan en platine, zoals Cisplatine en Oxaliplatine. Het advies is daarom om vanaf 24 uur voor tot en met 24 uur na het toedienen van de chemotherapie geen visoliesupplementen te gebruiken. Als u hormoontherapie krijgt, is het beter om geen sojasupplementen te gebruiken. Gebruik kruiden- en plantenpreparaten niet zonder overleg met uw arts of apotheker. Het advies is om bij de behandeling met Capecitabine/Xeloda geen foliumzuur te gebruiken, ook niet wanneer het voorkomt in multivitaminen. Supplementen met visolie kunnen hoge concentraties van een specifiek vetzuur (PIFA) bevatten, wat mogelijk een negatief effect heeft op de behandeling. Vitamine- en mineralensupplementen kunnen de werking van chemotherapie tegengaan. Wij raden u aan om alleen supplementen te gebruiken als u een tekort hebt aan vitamines en/of mineralen. Wilt u tijdens de chemotherapie voedingssupplementen gebruiken, zoals vitamine- en mineralensupplementen? Overleg altijd met je arts of diëtist als je voedingssupplementen wilt gebruiken.

Speciale Voedingsmiddelen om te Vermijden

  • Er is wel een uitzondering: wij raden u af grapefruit en kruisingen van grapefruit te eten - of het sap van deze vruchten te drinken. Pomelo, ugli, mineola, tangelo en de zure sinaasappel (ook wel Sevilla sinaasappel genoemd) zijn kruisingen van grapefruit met een andere citrusvrucht. Het advies is om vanaf minstens 24 uur voor de start van de chemotherapie behandeling geen grapefruit meer te eten of grapefruitsap te drinken. Chemotherapie werkt nog een tijd door.
  • Veel leverworsten en patés zijn postief getest op het hepatitis E-infectie. Wij adviseren mensen met een verlaagde weerstand deze producten niet te eten. De reden is dat bij het maken van producten zoals leverworst en paté, de lever te kort verwarmd wordt.
  • Uit onderzoek is gebleken dat bestanddelen van groene thee in combinatie met moleculair doelgerichte chemotherapie die de stof Bortezomib (kankerremmer) bevat, de werkzaamheid van de behandeling kunnen verminderden. Deze behandeling staat ook wel bekend onder de naam ‘Velcade’ en wordt onder andere gebruikt bij het multipel myeloom (ziekte van Kahler). Bij de behandeling met Bortezomib is het advies om geen groene thee te drinken. Drink geen thee met Sint-Janskruid tijdens de behandeling van kanker.
  • Eet vlees, vis, zuivel, kaas, ei en honing niet rauw. Dus geen tartaar, biefstuk, sushi, rauwmelkse kaas, rauwe zuivel, rauwe honing of zelfgemaakte mayonaise. Vermijd alle voeding met schimmels, zoals schimmelkazen. Laat het doppen van pinda’s, het kraken van noten en het strooien van peper aan een ander over.

Voedselveiligheid

Om voedselvergiftiging te voorkomen, is het belangrijk dat uw eten niet besmet is met ziekmakende bacteriën. Daarom moet het voldoen aan algemene hygiëne eisen. Uw weerstand kan minder worden door behandelingen tegen kanker. Het is daarom belangrijk om ervoor te zorgen dat er geen ziekmakende bacteriën in uw eten zitten. Want daardoor kunt u voedselvergiftiging krijgen.

  • Was uw handen regelmatig: o.a. Was uw handen grondig met zeep onder stromend water.
  • Gebruik verschillende snijplanken. Spoel materiaal, zoals een snijmes, een vork of een bord dat met rauw vlees in aanraking is geweest, af met heet water en zet het vervolgens bij de afwas. Gebruik liever geen afwasspons, daar blijven te veel bacteriën in zitten.
  • Houd rauw en gaar eten apart. Prik niet met een vork in rauw vlees en vervolgens met dezelfde vork proeven of de groente gaar is. Gebruik voor rauw vlees niet dezelfde snijplank als waar u rauw te eten groente of een broodje op bereidt.
  • Verhit eieren goed. Eet geen zachtgekookte eieren.
  • Gebruik geen rauwe melk en producten gemaakt van rauwe melk, zoals bijvoorbeeld rauwmelkse kaas.
  • Verhit warm eten goed door tot het gaar is. Verhit restjes die u opnieuw opwarmt door en door.
  • Let op de houdbaarheidsdatum. Bewaar restjes maximaal 2 dagen in de koelkast. Als u restjes langer wilt bewaren, bewaar ze dan in de diepvries.

Beweging

Probeer niet stil te gaan zitten, ook al voelt u zich misschien moe. Dagelijks bewegen helpt ook. De combinatie van eiwitrijk eten en bewegen zorgt voor spierbehoud of spieropbouw. Als u beweegt worden uw spieren geprikkeld om op te bouwen. Voor een gezonde spieropbouw zijn beweging en voeding belangrijk. Het is verstandig om met een oncologisch fysiotherapeut te overleggen welke vorm van sport en beweging in uw situatie het meest effectief is. Volgens de beweegrichtlijnen moeten volwassenen wekelijks ten minste 2½ uur matig intensief bewegen. Bij matig intensief bewegen gaat uw hartslag omhoog. Uw ademhaling versnelt een beetje. U krijgt het wat warmer, maar u kan nog steeds een gesprek voeren. Uit wetenschappelijk onderzoek is gebleken dat met bijvoorbeeld 2 keer per week 30 minuten krachttraining vermoeidheid op korte en lange termijn afneemt. Ook de kans op botontkalking neemt hierdoor af. Beweging helpt bij het herstel van de medische behandelingen. Het draagt ertoe bij dat u uw dagelijkse activiteiten en werkzaamheden sneller kunt oppakken. Wanneer u niet meer kunt genezen, levert bewegen (zelfstandig en/of onder begeleiding) ook een bijdrage aan een zo lang mogelijk behoud van de zelfstandigheid en daardoor aan een betere kwaliteit van leven.

Recepten en Kookboeken

U vindt hier ook recepten die speciaal zijn samengesteld voor mensen met kanker. Chemotherapie kan uw smaak veranderen. Het kookboek "FIJN" is speciaal geschreven voor mensen met slikproblemen. Dit boek is onder andere gemaakt door diëtisten en logopedisten van het Antoni van Leeuwenhoek - Nederlands Kanker Instituut. Er is ook een kookboek verkrijgbaar dat je helpt uit te vinden wat je nog wél smaakt, zodat je weer meer kunt genieten van je eten: 'gezond eten rondom chemotherapie'. Geschreven door chefkok José van Mil. Zij ontwikkelde de recepten tijdens het koken voor haar man die kanker had. Omdat behalve smaak ook je mondgevoel kan veranderen door chemo, heeft ze extra aandacht besteed aan de textuur van het eten; als je minder of anders 'proeft', gaat de structuur van je eten een belangrijkere rol spelen in je eetbeleving. De meer dan 100 recepten zijn dan ook ingedeeld in categorieën als 'luchtig, krokant, vloeibaar of stevig' en over het algemeen gemakkelijk te maken. Dat is handig zoeken als je bijvoorbeeld pijn hebt bij kauwen en slikken en gebaat bent bij zachte en romige (vloeibare) gerechten!

Maaltijdservices

Maaltijdservice Noord-Limburg biedt maaltijden aan huis. Maaltijdservice Venray biedt ook maaltijden aan huis aan. Voor een uitgebreide lijst met maaltijdservices in uw regio, kunt u uw diëtist raadplegen.

Wanneer Hulp Zoeken?

Als eten echt niet lukt, of als je vaak moet overgeven, aarzel dan niet om hulp te vragen in het ziekenhuis. Heeft u na het lezen van deze informatie nog vragen? U kunt van maandag tot en met vrijdag van 08.00 tot 16.30 uur bellen met een diëtist van het ziekenhuis.

Deze informatie is algemeen en geen behandeladvies. De informatie is ook geen vervanging van de afspraken die tussen patiënt en zorgverlener zijn gemaakt. VieCuri kan niet aansprakelijk worden gesteld voor schade als gevolg van mogelijke onjuistheden.

labels:

Zie ook: