De Schijf van Vijf en de Richtlijnen Goede Voeding zijn beide instrumenten die in Nederland worden gebruikt om mensen te begeleiden bij het maken van gezonde voedselkeuzes. De Richtlijnen Goede Voeding worden uitgegeven door de Gezondheidsraad. Deze richtlijnen geven op basis van wetenschappelijk onderzoek aanbevelingen over welke voedingsmiddelen en voedingsstoffen goed zijn voor de gezondheid en welke je beter kunt beperken of vermijden.
Wat is de Schijf van Vijf?
De Schijf van Vijf is een instrument dat door het Voedingscentrum wordt uitgegeven en is gebaseerd op de Richtlijnen Goede Voeding. Het is ontworpen om deze wetenschappelijke aanbevelingen van de Gezondheidsraad om te zetten in een visueel, gebruiksvriendelijk formaat dat mensen helpt om gezonde voedingskeuzes te maken in het dagelijkse leven. De Schijf van Vijf verdeelt voedingsmiddelen in verschillende categorieën en geeft aan hoeveel je van elk zou moeten eten voor een evenwichtig en gezond dieet.
Schijf van Vijf toen en nu
De Schijf van Vijf is sinds haar introductie in de jaren 50 van de vorige eeuw meerdere keren herzien om zich aan te passen aan nieuwe voedingsonderzoeken en veranderde voedingsgewoonten. De meesten van ons zullen bekend zijn met deze variant (zie figuur 1).
In deze oude versie van de Schijf van Vijf was de focus meer op voedselgroepen en de hoeveelheid die je daarvan innam, met minder nadruk op variëteit en kwaliteit.
Maar de grootste metamorfose vond plaats in 2016! In deze nieuwste versie van de Schijf van Vijf zien we nog steeds dezelfde vijf categorieën, maar de aanbevelingen binnen elke groep zijn aanzienlijk veranderd om nieuwe wetenschappelijke inzichten te weerspiegelen (zie figuur 2).
In de nieuwe versie ligt meer nadruk op een gevarieerd dieet en duurzame keuzes, zoals meer plantaardige en minder dierlijke producten. Bovendien reikt het doel tegenwoordig verder dan goede voedingskeuzes, en gaat het steeds meer om een langdurige goede gezondheid. Zo stimuleert het nu ook bewustzijn over portiegroottes en de hoeveelheid energie (calorieën) die je per dag nodig hebt.
De belangrijkste veranderingen in de Schijf van Vijf per categorie:
- Groenten en fruit: aan de aanbeveling is toegevoegd een dagelijkse consumptie van ten minste 250 gram groenten en 2 porties fruit.
- Brood, graanproducten en aardappelen: voorheen werden vooral wit brood en aardappelen beschouwd als essentieel onderdeel van het dieet. De nadruk ligt nu op volkorenproducten en de aanbeveling voor aardappelen is verlaagd.
- Vis, peulvruchten, vlees, ei, noten en zuivel: voorheen moedigde deze schijf de consumptie van dierlijke producten aan als belangrijke bron van eiwitten. In de nieuwe Schijf van Vijf ligt er meer focus op plantaardige eiwitten en wordt de consumptie van rood en verwerkt vlees ontmoedigd. Ook worden twee porties vis per week aanbevolen.
- Vetten en oliën: vetten werden erkend als belangrijk onderdeel van het dieet, maar het onderscheid tussen verzadigde en onverzadigde vetten was minder bekend. Zo nam boter een grote plek in. Nu wordt aangeraden om te kiezen voor onverzadigde vetten, zoals olijfolie.
- Dranken: de oorspronkelijke Schijf van Vijf bevatte eigenlijk geen specifieke aanbevelingen voor het beperken van suikerhoudende dranken, wat nu wel het geval is. Volgens de nieuwe aanbevelingen drink je bij voorkeur water, thee en koffie zonder suiker.
Wat is de meerwaarde van de Schijf van Vijf?
De Schijf van Vijf is enorm gebruiksvriendelijk, omdat het complexe informatie vertaalt naar een voor iedereen te begrijpen visuele gids. Daarnaast sluit het goed aan bij de gemiddelde Nederlandse keuken en is het wat dat betreft voor veel mensen een handige tool bij het maken van gezonde voedselkeuzes.
Bovendien zijn de Richtlijnen Goede Voeding gebaseerd op uitgebreid wetenschappelijk onderzoek en bieden een waardevol kader voor voedingsadvies. Toch is het belangrijk om te erkennen dat voedingsonderzoek voortdurend evolueert en dat er altijd ruimte is voor verdere nuancering en aanvulling. Daarom is het raadzaam om de richtlijnen te combineren met persoonlijke behoeften, voorkeuren en individuele omstandigheden om een evenwichtige en gepersonaliseerde voedingsaanpak te volgen.
Waarom vinden tegenstanders de Schijf van Vijf achterhaald?
Hoewel het handige instrument al een flinke gedaanteverwisseling heeft doorstaan, zijn er tegenstanders die de Schijf van Vijf nog steeds achterhaald noemen. Want hoewel het nuttig is, kan het te simplistisch zijn. Met andere woorden, de Schijf van Vijf vangt misschien niet alle fijne details van een echt gezond en gebalanceerd dieet. Er is een risico dat mensen het instrument als een absoluut beschouwen en daardoor het grotere plaatje missen - de algehele kwaliteit en variatie van hun voedselinname.
Sommige mensen stellen bijvoorbeeld dat de richtlijnen te veel nadruk leggen op koolhydraatrijke voedingsmiddelen, waarbij een overconsumptie een negatieve invloed kan hebben op de bloedsuikerspiegel en het gewicht. Er wordt gepleit voor een meer gebalanceerde benadering, waarbij de nadruk ligt op het kiezen van complexe koolhydraten.
Er zijn ook kritische geluiden die stellen dat er te veel focus ligt op plantaardige oliën zoals margarine en zonnebloemolie en te weinig op gezonde verzadigde vetten zoals kokosolie en roomboter. Deze critici beweren dat verzadigde vetten uit natuurlijke bronnen belangrijk kunnen zijn voor de gezondheid, en dat de negatieve associatie met verzadigde vetten mogelijk niet volledig wetenschappelijk onderbouwd is.
Daarnaast is er kritiek dat de Schijf van Vijf niet altijd up-to-date is met de recentste wetenschappelijke inzichten. En voor sommige mensen, zoals vegetariërs of mensen met voedselallergieën, kan de Schijf van Vijf misschien niet volledig toereikend zijn. Een groep diëtisten ziet zelfs liever een compleet plantaardig alternatief van de Schijf van Vijf, de Schijf for Life. Zij zeggen dat deze overgang noodzakelijk is voor zowel onze gezondheid als die van de planeet.
Wat is de voedselpiramide, ook wel de voedingsdriehoek?
De voedingsdriehoek, wat voorheen nog wel bekend stond als de voedingspiramide, kun je zien als de Belgische tegenhanger van de Schijf van Vijf. Het instrument verdeelt voedingsmiddelen in verschillende groepen, gerangschikt op basis van hoeveel ze bijdragen aan een gezond dieet. Het onderste deel van de driehoek bevat voedingsmiddelen waarvan je grotere hoeveelheden zou moeten eten, terwijl het bovenste deel voedingsmiddelen bevat waarvan je minder zou moeten eten.
In 2017 werd deze door het Vlaams Instituut Gezond Leven in een nieuw jasje gestoken. En dus staat de piramide sindsdien op z’n kop:
De veranderingen zijn vergelijkbaar met die van onze Schijf van Vijf. Zo krijgen plantaardige eiwitten een prominentere plaats en wordt er onderscheid gemaakt tussen onder andere rood vlees, gevogelte en bereide vleeswaren. Ook staan groenten en fruit nu bovenaan en ligt er meer nadruk op volkoren granen, peulvruchten, noten en plantaardige oliën. Daarnaast geldt ook in dit model dat minder bewerkt de betere keuze is.
Een gezonder leven door middel van goede voeding
De Schijf van Vijf, Richtlijnen Goede Voeding en de Voedingsdriehoek zijn allemaal waardevolle instrumenten die ons kunnen helpen bij het maken van gezondere voedingskeuzes. Toch is het belangrijk om te erkennen dat ze niet perfect zijn en dat er altijd ruimte is voor verbetering en aanpassing. Het begrip van voeding evolueert voortdurend en nieuwe inzichten kunnen leiden tot aanpassingen in de richtlijnen.
De Rijksoverheid wil dat iedereen makkelijk voor gezond eten kan kiezen. Daarvoor moet er in de supermarkt meer gezond eten liggen en minder ongezond eten. Ook moeten fabrikanten minder zout, suiker en verzadigd vet stoppen in bewerkte producten als sauzen en broodbeleg. Een hulpmiddel voor een gezond en duurzaam voedingspatroon is de Schijf van Vijf. Daarin staat uit welk eten en drinken een gezond voedingspatroon bestaat. Denk bijvoorbeeld aan groente en fruit, volkorenbrood, olijfolie en peulvruchten.
De Rijksoverheid financiert onafhankelijke voorlichting over verantwoorde en gezonde voeding. En over veilig voedsel. Meer volgens de Schijf van Vijf eten is niet alleen goed voor iemands gezondheid maar ook voor het milieu en het klimaat. De overheid wil dat supermarkten meer gezonde voeding aanbieden. Nu passen maar 2 van de 10 producten in het gezonde eetpatroon van de Schijf van Vijf. 8 van de 10 levensmiddelen dus niet. Verder moeten bedrijven die voedingsmiddelen maken en verkopen, de samenstelling van bewerkte producten verbeteren. Daar moet minder zout, verzadigd vet en calorieën in zitten.
Zijn er in een buurt veel snackbars en andere aanbieders van ongezond eten? Dan is het voor de buurtbewoners moeilijker om voor gezonde voeding te kiezen. Daarom werkt de overheid aan een wet voor de voedselomgeving. Scholen krijgen extra mogelijkheden om scholieren gezond eten aan te bieden. Ook maken ze leerlingen bewust van gezond eten. Scholieren krijgen 3 keer per week een stuk groente of fruit. Schoolkantines in het voortgezet onderwijs en het middelbaar beroepsonderwijs komen met een gezonder aanbod. Scholen leren kinderen wat goed en gezond eten is. Bijvoorbeeld met smaak- en kooklessen en schooltuinen.
Juist in een ziekenhuis of andere zorginstelling moet de keuze voor gezond eten makkelijk zijn. De overheid wil daarom dat het voedingsaanbod in ziekenhuizen in 2030 gezond is. Op een etiket van voeding staat welke ingrediënten in het product zitten. En wat de voedingswaarde is. Bijvoorbeeld hoeveel calorieën er in een product zitten, hoeveel zout, vet en suikers. Daarnaast kan op de voorkant van producten het voedselkeuzelogo Nutri-Score staan. Door dit logo kunnen consumenten eenvoudiger kiezen voor producten met een betere samenstelling dan andere.
De Schijf van Vijf van het Voedingscentrum helpt jou om gezonder én duurzamer te eten. Wij hebben voor je uitgezocht welke producten goed zijn voor je gezondheid. En we laten zien welke keuzes beter zijn voor het milieu. Jij kiest zelf wat je eet en drinkt, en welke stappen je maakt. De Schijf van Vijf kan iedereen op eigen wijze invullen. De Schijf van Vijf laat zien wat we je vooral adviseren om te eten, en wat er een klein beetje bij kan. Wat je elke dag nodig hebt en hóe je dat invult: dat is natuurlijk voor iedereen anders.
Gelukkig gaan gezond en duurzaam heel vaak hand in hand. In elk vak van de Schijf van Vijf vind je volop gezonde en duurzame keuzes. Dat is genieten én goed zorgen voor jezelf en de planeet. Bijna alle soorten groente en fruit staan in de Schijf van Vijf. Lekker veel keuze dus! Volkorenproducten zitten vol met belangrijke voedingsstoffen zoals vezels. En die zijn goed voor je! Meer plantaardig en minder vlees eten is goed voor jou én voor het milieu. Onverzadigde vetten zijn goed voor je lijf. Ga voor water, thee en koffie zonder suiker. Zo krijg je genoeg vocht binnen, maar dan zonder calorieën.
Als je verder gezond eet, kun je af en toe prima iets buiten de Schijf van Vijf eten. Als je gevarieerd eet, dan maak je steeds andere keuzes binnen de vakken van de Schijf van Vijf. Dus je eet elke dag anders. We willen er met de Schijf van Vijf voor iedereen zijn. In elke fase van je leven, passend bij jouw eetgewoonten en eettradities. We erkennen dat iedereen uniek is. De Schijf van Vijf voor jou-tool is gericht op de gemiddelde Nederlander met een gezond gewicht.
We zijn het er allemaal over eens: goed eten is belangrijk. Vanwege je eigen gezondheid natuurlijk en die van je familie, voor nu en later. Producten staan in de Schijf van Vijf als ze positieve effecten hebben op de gezondheid. Wanneer je minder energie binnenkrijgt dan je verbrandt, val je af. Dit zal bij de ene persoon makkelijker en sneller gaan dan bij de andere persoon. Je kunt altijd hulp zoeken wanneer je wilt afvallen. Maar afvallen is niet altijd nodig en het is ook niet altijd verstandig om er zomaar zelf mee te starten.
Gezond eten is best een uitdaging. Voor iedereen. Grote veranderingen hou je moeilijk vol, zet daarom kleine stappen richting de Schijf van Vijf. We hebben aan aantal handige hulpjes om stap voor stap gezonder en duurzamer te eten. Met een Eetwissel maak je een kleine stap binnen wat je nu al eet. Met deze app scan, zoek en vergelijk je eenvoudig producten. Wil jij weten in hoeverre je gezond eet? Of hoeveel voedingstoffen je binnenkrijgt? Onze recepten maken gezonder en duurzamer eten makkelijk.
Er bestaan veel vragen over wat gezond eten is. Allerlei organisaties, bloggers, lifestylecoaches en kookboekenschrijvers beweren dat zij het recept hebben voor een gezonde leefstijl. Het Voedingscentrum geeft betrouwbaar advies, gebaseerd op wetenschappelijke richtlijnen. De Schijf van Vijf bevat vijf ‘vakken’ met groepen gezonde producten. Als je jouw voedingspatroon baseert op de schijf van 5, is dat volgens wetenschappelijk onderzoek gezond voor je lichaam. Je wordt gezonder en krijgt voldoende voedingsstoffen binnen.
Elke dag kies je dus uit elk vak naar eigen smaak en behoefte. Vind je aardappels niet lekker? Dan neem je volkoren couscous. Geen zin in vis of vlees? Dan kook je vanavond linzen of met noten. Zo krijgt jouw lijf alle vitamines, mineralen, vezels en calorieën binnen die het nodig heeft om fit te blijven.
Er zijn een paar algemene tips bij de vakken:
- Eet vooral veel groente en fruit.
- Kies vooral voor volkoren producten.
- Eet minder vlees en meer plantaardig zoals noten, peulvruchten en vegetarische producten.
- Probeer vooral zachte of vloeibare vetten te kiezen.
Nieuw is het advies om vaker noten (ongezouten) en peulvruchten op te nemen in je eetpatroon. Ze zijn een goede afwisseling voor vis en vlees. Je mag per dag nóg meer groenten eten dan voorheen: wel 250 gram per dag. Ook meldt het Voedingscentrum dat groene én zwarte thee goed voor je zijn.
Goed eten geeft je de energie die je nodig hebt voor een gezond en actief leven. Door sporten en bewegen verbrand je een deel van die energie en die calorieën weer. Maar hoeveel moet je sporten om een patatje te verbranden? Een goede balans tussen bewegen en eten blijft een grote uitdaging. Het is gemakkelijker veel calorieën binnen te krijgen dan die te verbranden met bewegen. Veel mensen hebben geen idee hoeveel calorieën ze verbranden als ze sporten.
Het Voedingscentrum heeft de nieuwe Schijf van Vijf opgesteld op basis van de Richtlijnen Goede Voeding 2015 van de Gezondheidsraad. Daarbij zijn ook berekeningen van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) gebruikt en (internationale) onderzoeken van onafhankelijke wetenschappers op het gebied van voeding, gedrag, communicatie en duurzaamheid. Als je volgens de Schijf van Vijf eet, krijg je genoeg van alle producten binnen die gezondheidswinst opleveren.
Een grondige en wetenschappelijke onderbouwing van de Schijf van Vijf vind je in de documenten op deze pagina. De Richtlijnen Schijf van Vijf zijn de onderbouwing van de Schijf van Vijf. Ze bestaan uit een praktische vertaling van de Richtlijnen goede voeding van de Gezondheidsraad, aangevuld met specifieke adviezen voor voldoende energie en voedingsstoffen. Ook gaat het over de milieudruk van de Schijf van Vijf (bijlage 13). Bekijk ook de Richtlijnen goede voeding van de Gezondheidsraad en de Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht.
labels:
