Pesach is het belangrijkste feest in het Oude Testament. Tijdens deze acht dagen durende viering komen duizenden jaren van religieuze en culturele tradities samen. Met Pesach herdenken joden de bevrijding uit Egypte.

Het woord Pesach is afgeleid van het Hebreeuwse werkwoord voor ‘voorbijgaan’. Dit verwijst naar het ‘voorbijgaan’ van de engel bij de tiende plaag als de engel de huizen van de Israëlieten niet binnengaat. Pesach heeft zijn oorsprong in het feest van het Ongedesemde brood. Dit feest was een agrarisch feest dat hoorde bij het begin van de gersteoogst. Voor dit feest werd alle zuurdesem uit de huizen verwijderd en aten de mensen platte, ongerezen broden. Dit symboliseerde een nieuwe start.

Pesach wordt in Exodus verbonden met de uittocht uit Egypte en de verlossing uit de slavernij. De Israëlieten moeten tijdens het feest ongedesemd brood en geroosterd lam eten. Beide staan bij Pesach symbool voor de grote haast waarmee de Israëlieten Egypte destijds ontvluchtten.

Pesach is ook een pelgrimsfeest. Ook bij dit feest klinkt de oproep op om tijdens die feesten voor de HEER te verschijnen, daarom reist iedereen naar de tempel in Jeruzalem. De Bijbel noemt nog twee andere pelgrimsfeesten: het Wekenfeest en het Loofhuttenfeest (Exodus 23:14-17).

De Sedermaaltijd: Het Hart van Pesach

Hoogtepunt van het feest is de maaltijd op de eerste avond, ter herinnering aan de maaltijd aan de vooravond van de uittocht van het volk Israël. Op de eerste avond van Pesach wordt de traditionele sedermaaltijd gegeten. Dat is een maaltijd waarbij symbolische spijzen worden gegeten, en de uittocht uit Egypte wordt naverteld en bezongen. In het ”handboek” daarvoor, de Haggada, wordt het hele ritueel van de maaltijd stap voor stap beschreven.

De naam seder komen we niet tegen in de Bijbel. De basis voor de seder maaltijd vinden we in Exodus 12:8-18, waar we lezen dat het wordt gegeten op de eerste avond van het Pesach. Tegenwoordig begint de viering van Pesach met de sedermaaltijd thuis. Van tevoren is het hele huis schoongemaakt en is alles wat zuurdesem bevat verwijderd. In de synagoge wordt het Bijbelboek Hooglied gelezen.

Voorbereidingen voor de Sederavond

Pesach begint op de avond van de 14e Nisan (maart/april) met de Sederavond. In de week vooraf wordt het hele huis ontdaan van elk spoortje gist omdat er in de Pesachweek geen gist mag worden gegeten. Deze zoektocht eindigt met een zeer grondige inspectie van alle hoekjes en gaatjes van het huis op de dag voor Pesach. Dit heeft te maken met de haast die er geboden was bij het vertrek uit Egypte waardoor er geen tijd was het brood te laten rijzen.

Als eerste de 2 Shabbats kaarsen, omdat elke Hoogtijdag begint met een Shabbatsviering en daar horen natuurlijk de kaarsen bij. Er staat een kom water op of bij de tafel met een gastendoekje. Die worden doorgegeven op het moment dat de maaltijd begint. (Urchatz = Handenwassing) Het wassen van de handen is een teken dat we rein voor God willen staan. ‘Wie mag de berg des Heren beklimmen, wie mag staan in Zijn heilige stede?

Rituelen en Symboliek van de Sedermaaltijd

Sederavond of Seideravond (Hebreeuws: leel haseder - ליל הסדר) is een avond aan het begin van het Pesachfeest. Aan een feestelijk gedekte tafel wordt er tijdens de maaltijd uit de Haggadah (= vertelling) gelezen. Het jongste kind stelt vader 4 vragen die allen betrekking hebben op de rituelen van de maaltijd. Al lezend in de Haggadah komt de volgorde van de rituele onderdelen vanzelf aan de orde. Geen brood maar Matzes zijn onderdeel van deze maaltijd.

Er worden 6 speciale gerechtjes gegeten in een bepaalde volgorde die allemaal herinneren aan de Joodse slavernij in en de uittocht uit Egypte. Daarbij worden er, ook weer in een speciale volgorde 4 glazen wijn geschonken en gedronken (een klein slokje is ook voldoende en druivensap mag ook) die allemaal een speciale betekenis hebben. Tijdens de rituele maaltijd wordt er ook tijd genomen voor een feestelijke Pesachmaaltijd, maar die wordt weer afgesloten met de laatste rituele onderdelen en zegenbeden uit de Haggadah. De Sedermaaltijd is dus over het geheel genomen een avondvullend programma.

Er worden Matzes (= ongezuurde broden) gegeten. Deze staan symbool voor de haast waarmee het volk uit Egypte moest vertrekken. Er was geen tijd om het brood te laten rijzen. Bovendien is gist ook een beeld van de zonde (verzuren) Ook de zegen over het brood wordt dus uitgesproken over de matzes. Buiten een mandje met matzes voor algemeen gebruik tijdens de maaltijd, worden er 3 matzes in een speciale hoes gedaan: een Matze Cover, met 3 afzonderlijke segmenten die allemaal een aparte betekenis hebben tijdens de rituelen. Vaak wordt er ook gebruik gemaakt van een Afikoman etui (Afikoman = gebroken) om een deel van de middelste matze in te verstoppen.

Bij elke gast worden maar liefs 4 glazen naast het bord klaargezet, voor de 4 bekers wijn met speciale betekenis tijdens het rituele gedeelte van de maaltijd. Karpas (= peterselie), doet denken aan de lente. Dit wordt gedoopt in water met zout, als herinnering aan de tranen in Egypte en het feit dat het leven niet altijd vreugde inhoudt. Zeroah (= een bot van een lam), dit is symbolisch en er wordt ook vaak een kippenbotje voor gebruikt. Baytzah (= een ei, hard gekookt en daarna gebraden), als symbool voor het nieuwe leven. Chazeret (= rauwe hele mierikswortel, maar ook wel radijs, ook een bitter kruid), als het jong is, is het zoet met zachte bladeren, later wordt het hard en bitter. Charoset (= zoet), een mengsel van appels, noten, gember, kaneel en wijn.

Tijdens de maaltijd wordt de aandacht van de kinderen vastgehouden door ze al vertellend bij het verhaal te betrekken. Het jongste kind stelt 4 vragen over de bijzondere betekenis van de maaltijd. Dit heeft te maken met de mondelinge overlevering waar in de Torah over gesproken wordt. Het stellen van de vragen wordt Ma Nisjtana genoemd.

De Haggadah behandelt het verhaal van de Joodse slavernij in Egypte en de uittocht uit Egypte. Zoals eerder geschreven geeft de Haggadah de volgorde en de rituelen aan van de maaltijd. Een Haggadah waarin stap voor stap de hele maaltijd beschreven staat is ‘De brede Hagada’. Dit is een boek waarin u stap voor stap door de hele maaltijd geleid wordt, maar wel alleen gericht op het Joodse verhaal.

De Rol van Elia tijdens Pesach

Een bijzonder aspect van de sederavond is de rol van de profeet Elia, ook Elijahoe genoemd. Deze is op twee manieren aanwezig - of eigenlijk juist niet aanwezig: op een bepaald moment wordt de deur voor hem opengezet en bovendien wordt er een glas wijn voor hem ingeschonken, de zogenaamde "beker van Elia." Dit glas wordt niet door een van de gasten leeg gedronken: het staat er voor het geval Elia die avond op bezoek zou komen.

Ook vandaag nog staat de beker van Elia voor toekomstige bevrijding. Een bezoek van Elia tijdens de seder zou wel heel bijzonder zijn, want het zou het begin van de messiaanse tijd betekenen. Op het moment dat het glas wordt gevuld en de deur wordt opengezet, lezen we in de Haggada een citaat uit het bijbelboek Maleachi:

Voordat de dag van de Eeuwige aanbreekt, die groot is en ontzagwekkend, stuur ik jullie de profeet Elia, en hij zal ervoor zorgen dat ouders zich verzoenen met hun kinderen en kinderen zich verzoenen met hun ouders. Anders zou ik het land volledig moeten vernietigen.(Bron: Maleachi 3:23-24)

Deze tekst is de bijbelse oorsrong van de gedachte dat Elia zal komen "voor de dag van de Eeuwige aanbreekt." Elia wordt op grond van deze tekst dus gezien als de voorloper van de messias.

In de latere Joodse traditie wordt die terugkomst verbonden met de komst van de messias. De hymne “Eliyahu hanavi” wordt niet alleen tijdens de seder gezongen maar ook elke zaterdagavond bij het einde van de sjabbat, op het moment dat de overgang naar de nieuwe week markeert. De betekenis is hier dat men bidt dat Elia “spoedig, in onze dagen” - namelijk in de volgende week - zal komen als voorloper of begeleider van de messias.

De Betekenis van Pesach Vandaag

Aan het einde van de Pesachseder wenst iedereen elkaar “volgend jaar in Jeruzalem” toe.

Pesach, een indrukwekkend feestAls er één feest is dat verbonden is met de identiteit van Israël, dan is dat wel Pesach. Met Pesach wordt er niet alleen een volk verlost, maar ook een volk geboren. God openbaart zich op een zeer indrukwekkende, ongekend machtige manier aan Israël, aan Egypte en aan alle omringende volken.

De bevrijding van Israël begint met de laatste plaag over Egypte: de dood van alle eerstgeborenen. Pesach betekent “voorbijgaan”, verwijzend naar de engel des doods, die aan de deuren met bloed aan de deurposten voorbij ging. Deze gebeurtenis moest elk jaar herdacht, gevierd en verteld worden.

De sedermaaltijd bevat zowel het lezen van delen uit Exodus als veel verschillende zegeningen en gebeden, afgewisseld met zingen. Deze maaltijd is in twee onderdelen op te splitsen: Het officiële gedeelte en aansluitend een feestmaal. Het geheel neemt de hele avond in beslag.

Eén van de laatste handelingen van de Messias op aarde was het vieren van de Sedermaaltijd van het Pesachfeest. Het is de dag voor Seideravond als de discipelen naar de stad gaan om de maaltijd gereed te maken (Matt. 26:17-35; Marc.14:12-31; Luc.22:1-38; Joh.13:1-30).

labels:

Zie ook: