Water is cruciaal in ons leven. Water wordt ook gebruikt in vrijwel elk industrieel proces en is onmisbaar voor de groei van planten en dieren. Met ons consumptiepatroon hebben we invloed op de beschikbaarheid van water. Voor vrijwel alles wat we consumeren is water nodig.

De zogenoemde watervoetafdruk is een maat voor de impact die een product kan hebben op de beschikbaarheid van water. Voor de waterfootprint van vlees worden verschillende getallen genoemd. Wat betekent deze waterfootprint? Hoe kan het dat deze cijfers voor Nederlands vlees lager zijn? Dit beslaat op de hele productiecyclus, vanaf de ruwe grondstof tot aan het eindproduct ‘vlees’.

Baanbrekend voor het berekenen van de watervoetafdruk is het onderzoek van Mekonnen en Hoekstra (2012). De watervoetafdruk van elk dierlijk product is groter dan die van plantaardige producten met gelijkwaardige voedingswaarde. Het rapport toont confronterende cijfers: de gemiddelde water footprint per calorie is voor rundvlees twintig keer hoger dan voor graan.

Het meeste waterverbruik (98%) dat op conto van dierlijke producten geschreven wordt, is nodig voor de verbouw van veevoer. Het is belangrijk te weten welk type water wordt gebruikt bij de vleesproductie: groen (regenwater), blauw (grondwater) of grijs water (water voor het verdunnen van vervuild water).

In drogere regio’s, zoals de VS en China, waar blauw water voor de verbouw van veevoer wordt gebruikt, leidt dit tot vernietigende gevolgen voor de rivieren en de natuur. Voor een kilo vlees van een Indiaas rund dat uitsluitend op grassige vlaktes leeft, is meer dan 26.000 liter water nodig. Dit gaat echter vooral om regenwater.

Nederland steekt gunstig af tegen andere landen. Hier wordt relatief weinig water gebruikt in de vleesproductie, vooral door het efficiënte gebruik van krachtvoer. Hoewel vleesproductie aanzienlijk meer water verbruikt dan plantaardige producten, zijn er binnen het plantaardige aanbod ook keuzes te maken. Noten en fruit, bijvoorbeeld, verbruiken per gram eiwit zelfs meer water dan rundvlees. Het Nederlandse ei blijkt een bijzonder ‘waterzuinige’ eiwitbron te zijn.

De productie en consumptie van dierlijke producten spelen een belangrijke rol bij de uitputting en vervuiling van de schaarse zoetwatervoorraden in de wereld.

Voor de productie van vlees en andere dierlijke producten, zoals eieren en zuivel, is vele malen meer water nodig dan voor de productie van plantaardige producten. De Universiteit Twente berekende voor het eerst de exacte watervoetafdruk van zowel dierlijke als plantaardige producten, per kilo, per calorie en per eiwit.

Daaruit blijkt onder andere dat rundvlees per calorie 20 keer meer water kost dan graan of aardappelen. Er is wereldwijd een sterke toename van consumptie van dierlijke producten. In combinatie met de groeiende wereldbevolking doet dat een aanslag op de zoetwatervoorraad; slechts 3 procent van al het water op aarde is zoet, en daarvan is slechts een klein deel beschikbaar voor de mens.

Het Twente Water Centre, onderdeel van de Universiteit Twente, heeft zich gespecialiseerd in het berekenen van de watervoetafdruk van producten en productiemethoden. Veel bedrijven maken gebruik van die kennis, uit kostenoverwegingen en omdat ze steeds vaker te maken krijgen met waterschaarste. Voor het eerst is nu van alle gangbare eiwitproducten berekend hoeveel zoet water er nodig is voor de productie.

Voor een kilo rundvlees bijvoorbeeld, is dat 15.000 liter. Varkensvlees kost 6000 liter per kilo en kip 4300 liter. Voor een kilo peulvruchten is 4000 liter water nodig. Een kilo sojabonen verbruikt 'slechts' 2100 liter. Per gram eiwit heeft vlees een 1,5 tot 6 keer grotere watervoetafdruk dan peulvruchten.

Ook wanneer het waterverbruik per calorie wordt berekend, zijn er grote verschillen tussen dierlijke en plantaardige producten. Rundvlees scoort bijvoorbeeld gemiddeld 20 keer hoger dan graan of aardappelen. Doorslaggevend voor de verschillende soorten vlees, zijn de soort en de hoeveelheid voer die nodig zijn om het dier te laten groeien.

Zo moet een koe veel meer eten om een kilo vlees te maken, dan een kip of varken. Professor waterbeheer Arjen Hoekstra aan de Universiteit Twente: "De zogeheten conversie-efficiëntie is mede bepalend voor de watervoetafdruk. Immers, al het veevoer wordt verbouwd met water. In grote delen van de wereld is daarvoor irrigatie nodig omdat er te weinig regen valt of in verkeerde periodes."

Scharrelvlees: Minder Schaar Water

Bepalend voor de watervoetafdruk is ook waar het vee opgroeit. Vee dat buiten graast, verbruikt (via het gras) regenwater. Dat water is daar van nature aanwezig. Vee in de bio-industrie krijgt meer veevoer, afkomstig van akkers die soms bevloeid moeten worden. De onderzoekers van de Universiteit Twente hebben daarom ook rekening houden met het type voer en de herkomst van het voer; dat soms afkomstig blijkt uit gebieden met waterschaarste.

De waterbehoefte van de veeteelt in het westen, leidt daarom mede tot waterschaarste elders. Zo vallen bijvoorbeeld in China onder andere door de irrigatie van landbouwgronden waar veevoeder wordt geteeld een aantal grote rivieren droog vóór deze de zee bereiken.

Johan van de Gronden, directeur van het Wereld Natuur Fonds (WNF): "De cijfers zeggen veel over de vaak verborgen gevolgen voor de natuur van ons dagelijks consumptiepatroon. We wisten al dat een vleesarm dieet niet alleen gezonder is, maar ook beter voor natuur en klimaat. Nu komt daar nog het inzicht bij dat ongebreidelde vleesconsumptie bijdraagt aan waterschaarste elders op de wereld. We hoeven niet massaal vegetariër te worden om de natuur een handje te helpen. Gewoon een dag per week het vlees laten staan, maakt al een wereld van verschil."

Verschillende Soorten Water

Groen water is regenwater in de bovenlaag van de bodem. Planten benutten dit voor hun groei. Het verbruik van blauw en grijs water heeft een grotere impact. Blauw water wordt opgepompt voor bijvoorbeeld irrigatie- of drinkwater. Voor blauw en grijs water wordt geput uit grondwater of oppervlaktewater. Een groot verbruik heeft invloed op de natuurlijke waterhuishouding.

Voor de productie van vlees komt 85 tot 87% van de waterfootprint voor rekening van groen water. Voor rundvlees is de ‘totale’ waterfootprint het hoogst van alle dierlijke producten. De productie van rundvlees is minder efficiënt dan van varkensvlees of kip. Het duurt langer tot een rund slachtrijp is; er is dus meer voer nodig per kilogram vlees.

Bovendien eten runderen gras en andere ruwvoeders. De hogere waterfootprint zit vooral in (het minst belastende) groen water. In de behoefte aan blauw en grijs water verschilt de rundvleesproductie niet veel van de varkens- of kippenvleesproductie. Intensieve veehouderijsystemen gebruiken meer voer en vergen meer blauw water. Dit hangt echter af van de samenstelling van het voer.

Ten opzichte van het internationaal gemiddelde is de waterfootprint voor rund-, varkens- en kippenvlees in Nederland laag. Dit is te danken aan de efficiëntie van de moderne Nederlandse veehouderijbedrijven. Deze gebruiken relatief weinig voer per kilogram geproduceerd vlees of per liter melk. Nederlandse veehouders behoren wat dit betreft tot de wereldtop.

Zo is de carbon footprint van Nederlands vlees relatief klein. Ook het Nederlandse (kracht)voer draagt bij aan de lage waterfootprint. Dit bevat veel hergebruikte restproducten uit de levensmiddelenindustrie. Deze restproducten hebben een lagere waterfootprint dan grondstoffen, die speciaal voor het voer worden geteeld, zoals bepaalde granen.

Nederlands Vlees versus Elders

Nederlands vlees heeft ten opzichte van vlees van elders een lagere waterfootprint. Voor Nederlandse vlees wordt minder water gebruikt in de productie per kilo product. Dat is te danken aan de efficiëntie van de productie op de moderne Nederlandse bedrijven. Ze gebruiken relatief weinig voer per kilogram geproduceerd vlees of per liter melk.

Nederlandse veehouders behoren tot de wereldtop. De meeste Nederlandse koeien hebben een dubbel doel. Volgens het CBS komt zo’n 96% van het Nederlandse rundvlees van koeien die gehouden worden voor de melkproductie. Ook het Nederlandse (kracht)voer draagt bij aan de lage waterfootprint. Verder wordt veel gedaan aan energiebesparing en een steeds schonere productie.

Voedingswaarde en Waterverbruik

Vaak geldt, dat voedingsmiddelen met een hoge voedingswaarde meer water nodig hebben. Voedingsmiddelen die veel eiwitten en/of vetten bevatten, hebben doorgaans een wat hogere watervoetafdruk.

Uitgedrukt in liters water per kilo product is voor vlees meer water nodig dan voor plantaardige producten. Dat betekent niet dat vleesproductie in alle gevallen zomaar kan worden vervangen. Zo is er landbouwgrond die niet geschikt is voor het verbouwen van granen of andere plantaardige voedingsmiddelen, maar wel voor gras waarop vee kan grazen.

Om de impact op de natuurlijke waterkringlopen te beoordelen is vooral het verbruik van blauw en grijs water van belang. Nederlands vlees heeft ten opzichte van vlees uit andere landen een bescheiden waterfootprint.

Ook op het gebied van waterverbruik zijn in de slachterijen volop ontwikkelingen gaande. Hoewel veel duurzaamheidsprogramma’s niet gericht zijn op water, is de tendens dat veehouderijbedrijven en vleesbedrijven steeds efficiënter werken.

Voor het maken van voedsel is water nodig. Uitgedrukt in liters water per kilo product (= de waterfootprint), is voor vlees meer water nodig dan voor plantaardige producten, maar dat is niet het hele verhaal. Veel grond is nou eenmaal niet geschikt is voor het verbouwen van granen of andere plantaardige voeding, Maar wél voor gras waarop vee kan grazen.

Dit getal slaat op de hele productiecyclus, vanaf de ruwe grondstof tot aan het eindproduct ‘vlees’. Groen water is regenwater in de bovenlaag van de bodem. Planten benutten dit voor hun groei. Groen water is het minst belastend voor de natuurlijke waterhuishouding.

Vooral blauw en grijs water wordt geput uit grondwater of oppervlaktewater. Een groot verbruik heeft invloed op de waterhuishouding. Circa 5 tot 8% is blauw water en 5 tot 10% is grijs water. MAAR: de hogere waterfootprint zit vooral in (het minst belastende) groen water.

De watervoetafdruk is al het water dat nodig is voor de productie van ons voedsel en andere producten. Hierbij wordt er onderscheid gemaakt tussen groen (regenwater), blauw (grondwater) en grijs water (zoet water). Zoals de De CO2 -footprint verschilt per veesoort, geldt dit ook voor het waterverbruik. Zo kost de productie van 1 kilo rundvlees 15.500 liter water en de productie van kippenvlees 4300 liter.

Het waterverbruik voor de productie van vlees verschilt ook per land. Wist je dat één dag geen vlees eten (rond de 100 gram) gelijk staat aan één maand iedere dag douchen? Wil je meer weten over waterverbruik?

Dit jaar doen al 21.833 mensen mee met de Week Zonder Vlees wat neerkomt op een besparing van 2.226.949 liter water. Doe jij al mee en ga je een dialoog aan met jouw leerlingen in de klas?

Waterverbruik per Product (Wereldwijde Gemiddelden)

Er zijn tussen plantaardige voedingsmiddelen grote verschillen. Vaak geldt, dat voedingsmiddelen met een hoge voedingswaarde meer water nodig hebben. Voedingsmiddelen die veel eiwitten en/of vetten bevatten, hebben doorgaans een hogere watervoet afdruk.

Product Waterverbruik (liter per kilo)
Rundvlees 15.000
Varkensvlees 6.000
Kip 4.300
Peulvruchten 4.000
Sojabonen 2.100

Bron: Ecosystems, 2012, Mesfin M. Mekonnen* and Arjen Y.

labels: #Vlees

Zie ook: