De beukennoot is de vrucht van de beukenboom, een prachtige boom die wel twee- tot driehonderd jaar oud kan worden. Beukenbomen zijn in Nederland al heel lang bekend en erg populair vanwege het mooie hout, maar natuurlijk ook omdat ze er zo mooi uitzien. De boom is de leverancier van de lekkere beukennoot, een erg plezierige meevaller. Omdat de beuk inheems is in onze streken, is het aannemelijk dat de beukennoot al in prehistorische tijden al door onze voorvaderen en neanderthalers werd gegeten.

Botanie van de Beuk

De beuk is een grote boom die wel 40-50 meter hoog kan worden. De bast van de stam is zilvergrijs van kleur. Het hout van de boom is enigszins rood kleurig. Uit de stam groeit een grote kruin die bestaat uit verschillende takken. Aan de takken groeien de eivormige, veernervige bladeren. In het voorjaar ontstaan aan de takken ook de bloemen. De bloemen zijn groen van kleur en kunnen zowel mannelijk als vrouwelijk zijn. De mannelijke bloemetjes van de beuk hangen naar beneden en lijken op elzenkatjes. Elk bloemetje in de katjes heeft een roodbruin klokvormig bloemdek met 4 of meer meeldraden. De vrouwelijke bloemen zitten bijeen in een bekervorm. Na bevruchting middel bestuiving via de wind ontwikkelen zich vanuit de vrouwelijke bloemetjes de beukennootjes. De bekervorm van de bloemtros vormt tijdens het rijpen van de vruchten een leerachtig of houtig wordend omhulsel, de zogenaamde vruchtbeker of het napje.

De beuk houdt van een vochthoudende, goed doorlatende, kalkrijke, leemhoudende bodem. De beuk kan goed tegen schaduw en wil 46 meter hoog worden. Opvallend is de grijsgekleurde, gladde en dunne bast. De beukenboom groeit graag op kalkrijke, leemhoudende, goed doorlatende grond en leeft in symbiose met een schimmel.

De Beukennoot: Oogsten en Verzamelen

Voor het vinden van een beukennoot, liefst natuurlijk meer, heb je uiteraard beuken nodig. Deze prachtige bomen komen veel in parken en bossen voor, eigenlijk zijn er maar weinig bossen in Nederland waar geen beuken in te vinden zijn. In de maanden september tot november kun je onder de beuken de napjes zien liggen, in elk napje zal de de beukennoot twee keer aantreffen. Vaak zijn de napjes al opengebarsten, en zal je de beukennoot in de buurt hiervan op de grond zien liggen.

De beukennootjes worden met de hand geoogst wanneer ze rijp zijn. Dit is van september tot en met november. Het makkelijkst is eigenlijk om een goede herfststorm af te wachten om daarna de afgevallen noten onder de boom te verzamelen. Beukenbomen vallen in het najaar flink op. Ze behouden hun bruine bladeren lang, waardoor ze het kille landschap inkleuren. Net als bij kastanjes zitten de beukennootjes in een bolster, ook wel napje genoemd.

Voedingswaarde en Gezondheidsaspecten

De beukennootjes zijn zeer voedzaam. Beukennootjes bevatten veel goede vetten en plantaardige eiwitten. Verder bevatten beukennootjes grotere hoeveelheden vitamine C, vitamine B6, calcium en ijzer. Beukennootjes bevatten calcium, ijzer en vitamine B6 en vitamine C. Ze bevatten ook goede vetten en zitten vol met plantaardige eiwitten. Die zijn allen heel goed voor de gezondheid.

De Latijnse naam fagus komt waarschijnlijk van het Griekse woord phagein wat eten betekent en hierbij wijzen op de eetbare nootjes van de boom.

Waarschuwing

Het eten van grotere hoeveelheden rauwe beukennootjes is niet aan te raden. Dit kan vanwege de licht giftige inhoudsstoffen (oxaalzuur en saponinen) leiden tot hoofdpijn en maagklachten. Na het kort verwarmen, hebben beukennootjes dit effect niet meer. Verse, groene beukennootjes bevatten giftige saponinen, die verdwijnen door ze te laten drogen in de zon of te roosteren op een vuur.

In tegenstelling tot wat veel mensen denken, bevatten beukennootjes geen blauwzuur. Wel bevat het bruine vliesje rondom de nootjes de stof fagine, die bij consumptie van grote hoeveelheden voor hoofdpijn kan zorgen. Door roosteren wordt de fagine onschadelijk gemaakt.

Beukennoten zijn wel eetbaar, maar in grotere hoeveelheden (>10) kunnen er maag-darmklachten optreden. Beuk staat vermeld op de lijst van gevaarlijke planten die niet mogen gebruikt worden als levensmiddelen (KB 27/08/1997).

Culinaire Toepassingen van Beukennootjes

Culinair kunnen de vruchten, het jonge blad en de kiemen van de beuk worden gebruikt. De vruchten, oftewel de beukennootjes, smaken amandelachtig. Beukennootjes kunnen bereid gegeten worden (in kleinere hoeveelheden ook rauw) als tussendoortje/ snack of ze kunnen worden toegevoegd aan salades of andere gerechten. Ook kan, bijvoorbeeld met een handpers, uit de beukennootjes beukennoten olie geperst worden. De jonge kiemen kunnen worden toegevoegd aan salades, soepen en andere gerechten. Ook kunnen ze worden verwerkt als een soort antipasta. De jonge bladeren kunnen worden toegevoegd aan salades, stoofschotels en stoomgerechten. Verder kun je ze vanwege hun aroma toevoegen aan soepen en sauzen. Tevens kunnen ze worden ingemaakt in wijn of azijn.

In Engeland maakte men tot ver in de 19e eeuw een olie van beukennootjes voor zowel culinaire toepassingen als lampoliegebruik. De nootjes werden in Engeland geweekt in water (gif vrij maken) om ze daarna te drogen om er daarna meel van te maken.

Basisrecept Beukennootjes

Overgiet de beukennootjes met kokend water en laat ze kort even staan. Giet het water af en haal met een aardappelmesje de buitenste schil van de noten af. Het binnenste dunne, bruine schilletje kunt je laten zitten. Hierna kun je de beukennootjes roosteren in een hete koekenpan. Verdeel de beukennootjes over de oppervlakte van de pan en verwarm ze tenminste 5 minuten. Blijf roeren. De beukennootjes zijn nu eetbaar.

Recepten met Beukennootjes en Beukenblad

  • Beukenbladlikeur: Meng 60 verse beukenbladeren met een halve liter brandewijn. Laat dit mengsel twee weken op een koele, donkere plek trekken, maar schut iedere dag even. Zeef het mengsel af en voeg 200 gram fijngemaakte kandijsuiker toe.
  • Beukenbladsalade: Meng een handvol verse beukenbladeren met een handvol eikenbladsla en een handvol veldsla (andere sla soorten of wilde kruiden kan natuurlijk ook). Maak een dressing van wat citroensap, zout, peper, honing en olijfolie. Giet deze over de salade.
  • Beukennootjesrisotto: In een pan met olijfolie 1 fijngesneden ui en 2 fijngesneden knoflook tenen glazig bakken. Voeg vervolgens een fijngesneden peen toe. Doe ook 150 gram Arboriorijst in de pan en bak de rijst even mee tot deze glazig ziet. Blus het geheel af met wat witte wijn en groentebouillon. Laat de rijst nu onder voortdurend roeren en eventueel toevoegen van groentebouillon in ongeveer 20 minuten gaar worden. Breng de risotto op smaak met vers gemalen peper en zout.

Andere Eetbare Delen van de Beuk

Naast de beukennootjes zijn ook andere delen van de beuk eetbaar en oogstbaar. De nog zachte bladeren kunnen worden geoogst wanneer deze na de winter uit beginnen te lopen dit is eind april/ begin mei. De stelen van de bladeren dienen ten tijde van het oogsten nog zo zacht te zijn dat je ze gemakkelijk tussen twee vingers kunt fijn drukken. Oudere bladeren kunnen niet meer worden gegeten omdat deze te stug zijn. Je kunt deze wel gebruiken in een thee.

Wat ook erg lekker is om te eten, zijn de kiemen van de beukennootjes. De beukennootjes van de vorige herfst lopen vanaf midden april uit. De jonge bladeren zijn fris zuur (smaak vergelijkbaar met zuring) en kunnen worden geplukt in april en mei.

Medicinale Toepassingen van de Beuk

De beuk is geen hele bekende medicinale plant. Dit neemt niet weg dat de eetbare delen van de beuk wel zeer gezond zijn. Het blad kan wel worden toegevoegd aan voorjaarsmengsels of mengsels bij tekorten of herstel na ziekte. Het blad is fris zuur van smaak en bevat zeer veel vitaminen en mineralen. Er worden tevens oliemaceraten gemaakt van de bladeren tegen sinaasappelhuid (cellulite).

Hildegard von Bingen gebruikte een aftreksel van de schors van de beuk als kortsverminderend middel. Huidig wetenschappelijk onderzoek toot aan dat een afstreksel van de schors van de beuk niet alleen koortsverlagend, maar ook antiseptisch werkt. Vooral bij klachten van de luchtwegen kan beukenschors verlichting brengen. Hildegard von Bingen gebruikte ook een thee van de bladeren als kompres bij gerstenkorrels.

De thee van beukenbast werkt koortsverlagend, antiseptisch en verlicht bij luchtwegziektes.

De Rol van Dieren bij de Verspreiding

Niet alleen mensen vinden beukennootjes lekker, ook verschillende dieren zijn er dol op. Vooral eekhoorns zoeken graag naar de beukennoot als aanvulling op de wintervoorraad. Eekhoorns zijn daarmee ook de grote verspreiders van beuken omdat ze de beukennoot naar andere plekken in het bos brengen. Deze beukennootjes worden door kleine knaagdieren als eekhoorns gegeten. Deze dieren verspreiden de beukennootjes.

Niet alleen kleine knaagdieren eten beukennootjes, ook wilde zwijnen en zelfs mensen eten de beukennootjes op!

Overige Interessante Feiten

  • Sinds de prehistorie is de boom al in onze bossen te vinden.
  • Beuken worden cultuurhistorisch gezien vaak gebruikt om een haag te vormen.
  • Vanaf de nieuwe steentijd zijn houtskoolresten gevonden van beukenhout en dit is direct bewijs voor gebruik van deze boom.
  • Vanaf de 18e eeuw is het een statussymbool om een rode beuk te hebben in de tuin.

Het hout is makkelijk te bewerken, te weken, te verven, te lakken en te lijmen. Beukenhout is een goed te gebruiken houtsoort voor vloeren, meubels en speelgoed. Het is gevoelig voor verkleuring en aantasting door houtwormen. Een positieve eigenschap is dat het hout niet splintert. Voor het roken van vis en vlees is beukenhout goed te gebruiken. Vandaag de dag wordt het gebruikt in rookaroma. Van het hout kan ook papierpulp worden gemaakt. Het beukenhout is een van de beste soorten van brandhout.

Het woord boek komt van boeke en de verklaring zou zijn dat het runenschrift werd geschreven op beukenhouten panelen. Water kan op smaak worden gebracht met jonge blaadjes door deze een nacht te laten trekken. Likeuren kunnen op smaak worden gebracht door deze blaadjes twee weken te laten trekken. Vroeger werden gedroogde bladeren door de tabak gemengd.

labels:

Zie ook: