Eikels eten? Het lijkt misschien nieuwlichterij, maar het is een oeroude traditie. Eikels zijn overvloedig en buitengewoon voedzaam; vol eiwitten en vetzuren. In deze blogpost leer je meer over de eik, hoe je het beste de tannine uit de eikeltjes kan spoelen en wat je met het meel en de grutten kunt maken.

De Eik: Een Bron van Voedsel en Traditie

Het kost een eikboom gemiddeld 25-30 jaar voordat hij smakelijke vruchten voortbrengt. Meestal worden ze zo’n 300 jaar oud, maar ze kunnen zelfs 1000 jaar oud worden. Van het geslacht Eik (Quercus) kennen we zo’n 600 soorten loofbomen. In Nederland kennen we de wintereik en de zomereik naast de exoot de Amerikaanse eik. Als we het in Nederland hebben over de eik, bedoelen we de zomereik. Zo’n 5 procent van de eiken in de Nederlandse natuur is een wintereik.

Nederland telt ongeveer 100 miljoen bomen. 20 miljoen daarvan zijn eikenbomen. Een eikel valt niet ver van de boom en kan onder het bladerdak van de boom niet uitgroeien. Hij is dus aangewezen op dieren om de eikel verder van de boom te verplaatsen. Door muizen, gaaien en eekhoorns verspreiden de eikels zich en kan een eikel op een nieuwe plaats tot een boom uitgroeien.

Geschiedenis van Eikels als Voedsel

Er zijn archeologische vondsten gevonden die er op wijzen dat al zo’n 750.000 jaar voor Christus mensen eikels aten. En al 11.000 jaar zijn beschavingen in gematigde streken rond eikenbomen gebouwd. In het Midden-Oosten, China, Mexico en Californië waren ze zo’n 8000 jaar grotendeels afhankelijk van eikels als hoofdvoedsel. Ze hebben er zelfs een woord voor: Balanocultuur.

Balanos is Grieks voor eikels en balanocultuur is bedacht in een artikel van David Bainbridge om culturen te beschrijven die een aanzienlijk bestaansrecht hebben op eikels. Bij boerderijen werd dikwijls een eik geplant omdat deze boom het huis behoedt voor bliksem: het is een bliksemafleider.

Huidig Gebruik van Eikels

Van eikels wordt in Japan muk of mook (dotorimuk) of dotori guksi (noedels van meel van de eikels) gemaakt. In Korea wordt een eetbare gelei met de naam dotorimuk gemaakt van eikels, en dotori guksu zijn Koreaanse noedels gemaakt van eikeltjesmeel. Sinds kort is de eik als voedselbron weer populairder aan het worden.

In Twente hebben Jifke en Gerben met hun plan om een eikelboerderij op te zetten een wedstrijd gewonnen. De prijsvraag met de naam Brood & Spelen moest ‘radicale plannen’ opleveren waar de overheid wat mee kan om de leefbaarheid van het platteland te redden. Ze hebben becijferd dat 1 hectare eiken zo’n 1000 kilo eikels oplevert. Wanneer je uitsluitend die zou eten, kunnen ongeveer vier mensen daar het hele jaar volledig van leven.

Gezondheidsvoordelen van Eikels

Eikels zijn niet alleen een duurzame voedselbron, maar ook rijk aan voedingsstoffen:

  • Bevatten vitamine C, B1, B3, B5 en vitamine B6.
  • Bevatten magnesium, calcium, koper, zink, mangaan, ijzer, kalium en fosfor.
  • Hebben lage glycemische- en insuline indexen.
  • Leveren alle acht essentiële aminozuren, wat betekent dat ze een compleet eiwit zijn.
  • Bevatten ongeveer 54% koolhydraten, 30% vet, 7,5% proteïne.

Eikels Verwerken: Van Plukken tot Bereiden

Alle soorten eikeltjes zijn eetbaar. Ze verschillen alleen in afmeting en gehalte tannine (bitterstof). Tannine werd vroeger gebruikt om huiden van dieren te verven, wol te verven en een aantal huidaandoeningen te behandelen. Als wij grote hoeveelheden tannine eten is dit slecht voor onze nieren.

Eikels Oogsten en Selecteren

Je kunt eikels rapen van oktober tot december. Als je een klein gaatje in de eikeltjes ziet kun je ze laten liggen, dan was een beestje (vaak een kever) je voor. Sommige eikeltjes bevatten minder tannine (de ‘white oak’), anderen meer. Raap je bij meerdere eiken? Hou de eikels dan apart van elkaar, het kan zijn dat de ene langer bitter blijven dan de andere. Pluk geen groene eikels uit de boom. Als er op de grond groene eikels liggen kun je die wel meenemen, als je ze een dagje in de zon legt worden ze bruin. Thuis kun je ze in een schaal met water doen, diegene die naar boven komen drijven zijn leeg of niet meer goed.

Eikels Bewaren

Als je ze even wil bewaren kun je ze uitspreiden en laten drogen. Bewaar ze daarna niet in plastic maar in een katoenen tas, mand of op een rek op de vloer. Mix ze elke week even door en haal de eikels weg die er niet goed uitzien. Ook kun je ze eerst pellen en dan drogen in een dehydrator, in een oven op +- 60 graden of in de zon (maar of die fel genoeg is in de herfst?) Op deze manier blijven de eikels erg lang goed.

Eikels Pellen

Zelf pel ik ze door ze door midden te snijden (verticaal) met een scherp mes en die twee partjes nog een keer door midden te snijden. Dan hou je 4 partjes over die je makkelijk kunt pellen. Snijd de stukjes weg die zijn aangevreten of schimmelig zijn. De partjes die klaar zijn kun je in een bak met water gooien, zodat ze niet verkleuren.

Bittere Stoffen Eruit Spoelen

Er zijn verschillende manieren om de bittere stoffen (tannines) uit eikels te spoelen:

  • Koude methode: Behoudt het zetmeelgehalte, ideaal voor brood, pannenkoeken, etc.
  • Hete methode: Verwijdert het zetmeel, waardoor de nootachtige smaak meer naar voren komt. Geschikt voor hartige gerechten.

Koude Methode Om Te Spoelen

Maal het tot kleine stukjes, maar maal het niet te lang: het moet nog geen meel worden. Door de eikels klein te malen gaan straks de tannine (bitterstoffen) er makkelijker uit.

  1. Methode 1: Indianen legden vaak manden met eikels in rivieren of beken. Stromend water verwijdert snel tannines.
  2. Methode 2: Leg de eikeltjesgruis in een kom met water en verschoon het water een paar keer per dag. Als het water helder is zijn de eikels klaar, dit kan een paar dagen duren.
  3. Methode 3: Gebruik een theedoek waarin je de eikelmeel giet. Leg het in een vergiet of hang het aan de kraan. Vul de theedoek met water en ‘kneed’ het meel. Blijf dit doen totdat het water helder wordt. Dit duurt zo’n 30 minuten.

Hete Methode Om Te Spoelen

Zet de eikels in een pan met veel vers water en wat zout. Breng ze een de kook en laat ze ongeveer 20 minuten pruttelen. Terwijl ze koken gaan de schilletjes eraf, deze zijn bitter dus kun je uit het water halen. Na 20 minuten is ronde één afgelopen, spoel het water weg en voeg nieuw water toe. Let op: dit moet kokend water zijn! Herhaal dit tot het water niet meer bruin wordt.

Eikelmeel Drogen

De natte eikelmeel/stukjes blijven een paar dagen in de koelkast goed. Wil je het langer bewaren dan zal je het moeten drogen. Je kunt ze op bakplaten verdelen en in de oven op +- 60 graden drogen. Vaak roeren zodat de natte gedeeltes droog worden.

Eikeltjeskoffie: Een Historisch Drankje

Eikeltjeskoffie werd gedronken in tijden van schaarste, waaronder in WOII. Eikelcacao of eikelkoffie is niet enkel een koffiesurrogaat maar heeft genezende eigenschappen. Het werd in de volksgeneeskunde gebruikt tegen kinderbuikloop, bloedarmoede, Engelse ziekte, huidaandoeningen en nog meer.

Eikeltjeskoffie Maken

Eikeltjeskoffie maak je van in de gepelde, in 8 stukjes gesneden eikeltjes. Tijdens de kruidencursus maakten we de koffie zonder de eikeltjes te weken, maar op internet vind ik alleen recepten waarin de eikels wel worden gespoeld om de tannine er uit te halen. Als je echt de bittere koffie smaak wil hebben, en je drinkt niet teveel eikeltjeskoffie kun je ze zonder te spoelen meteen roosteren. Wil je ze iets minder bitter, of drink je elke dag veel eikeltjeskoffie dan kun je beter eerst de tannine eruit spoelen.

Roosteren

Je roostert ze in de oven voor 30 minuten op 130 graden, daarna voor 20 minuten op 200 graden. Ze worden zwart, dit is de bedoeling. Als ze klaar zijn laat je ze afkoelen en kun je ze tot poeder vermalen in je keukenmachine of koffiemaler. Je gebruikt ongeveer 1 el per kopje koffie.

Eikels in de Keuken: Recepten en Toepassingen

Als je de tannine eruit haalt, kun je eikels prima eten. Mensen gebruikten eikels vooral bij misoogsten. Dan probeerden ze voor hun brood eerst minder populaire granen als rogge, gierst, gerst te pakken te krijgen en weken vervolgens desnoods uit naar gemalen kastanjes, grassen, wortels en eikels.

Voedingswaarde van Eikels (per 100g)
Voedingsstof Hoeveelheid
Koolhydraten 54g
Vet 30g
Proteïne 7.5g

Online zijn veel recepten te vinden met eikels. Je kunt eikelmeel gebruiken voor brood, soep, pap of stoofpot. Als je een pot of pan hebt, kun je prima soep of pap maken van je eikelmeel. Als middensteentijder zonder pot of pan kun je je meel met water mengen in een dicht gevlochten mand of houten bak tot je een dikke pap hebt. Vervolgens schep je er een goed voorverwarmde kooksteen doorheen.

labels: #Ei

Zie ook: