Kippen zijn sociale dieren. Ze leven in een groep waarin een zekere hiërarchie bestaat: de pikorde. Dit betekent dat sommige kippen vrij dominant zijn en anderen juist wat onderdanig. De kippen met een hogere rang zitten bijvoorbeeld op hogere zitstokken. Vanuit de natuur is de hoogste plek namelijk ook de veiligste plek. In een groep hennen is deze hiërarchie vrij stabiel en merk je hier niet veel van. Gevechten tussen hennen worden vaak veroorzaakt door verveling, hierdoor kan ook kannibalisme ontstaan.

Om snel een zieke kip te kunnen herkennen is het belangrijk om ook te weten hoe een gezonde kip zich gedraagt. Kippen zijn vrijwel altijd in de weer. Het zit in het instinct van de kip om het grootste deel van de dag rond te scharrelen in een zoektocht naar voedsel. De kippen krabben de bodem open met hun poten en pikken in de grond op zoek naar kleine beestjes en zaden om te eten. Meestal hebben kippen een vaste route die ze afleggen bij het scharrelen. Hoeveel afstand een kip aflegt, hangt vooral af van de beschikbaarheid van voedsel.

Wanneer kippen niet scharrelen, zijn ze vaak druk met het verenkleed. Kippen hebben een zogenaamde vetnippel op de rug. Het vet dat hieruit komt wordt gebruikt om het verenkleed mee in te smeren. Dit vet werkt isolerend en draagt bij aan een goed beschermd verenkleed. Een hen die broeds is, zit het grootste deel van de dag op het nest. Andere kippen die te dichtbij komen, worden weggejaagd door te pikken.

Hoe herken je een zieke kip?

Kippen kunnen allerlei ziektes, aandoeningen en plagen oplopen. Het kan soms erg lastig zijn om te zien of een kip ziek is. Zieke kippen proberen altijd op een normale manier door te leven. Het is voor de kippenhouder zaak om goed te letten op afwijkingen en symptomen. Door hier attent op te zijn, kan het al snel opvallen als een kip zich iets anders gedraagt. Wanneer je een ziekte of aandoening op tijd herkent, kan de kip daarnaast snel behandeld worden. De kans op ernstige ziekte en complicaties wordt hierdoor een stuk kleiner.

Een zieke kip vertoont afwijkend gedrag. Dit kan bijvoorbeeld betekenen dat de kip een stuk minder rondscharrelt of het verenkleed niet meer in goede conditie houdt of kan houden. Ook heeft de kip last van symptomen die worden veroorzaakt door de ziekte. Wanneer een kip afwijkend gedrag vertoont, is het echter nog niet direct duidelijk wat er precies mankeert aan de vogel. Er kan onderscheid gemaakt worden tussen specifieke en aspecifieke symptomen. Aspecifieke symptomen zijn ziekteverschijnselen die op meerdere ziekten kunnen wijzen. Op basis hiervan weet je dus dat de kip ziek is, maar nog niet precies om welke ziekte het gaat. Specifieke symptomen wijzen juist duidelijk op één ziekte.

Een gezonde hen of haan scharrelt druk rond in het kippenhok, is sociaal en heeft een glanzend verenkleed. Kippen kunnen door verschillende redenen ziek worden, maar laten dit vaak niet goed zien. Een zieke kip probeert zich zo normaal mogelijk te gedragen. Zwakkere kippen worden namelijk vaak gepest door de rest van de groep. Er zijn een aantal kenmerken waar je een gezonde kip aan kunt herkennen. Observeer je kippen regelmatig. Gezonde kippen zijn altijd in de weer. Ze scharrelen rond, springen op dingen en zijn met elkaar bezig. Het verenkleed vertelt veel over de gezondheid van de kip. Een gezonde kip zit lekker in haar vel en heeft een glanzend verenkleed.

Zieke kippen zonderen zich af en scharrelen minder. Vaak zie je dat het verenkleed ook niet meer goed onderhouden wordt. Ook heeft de kip last van bepaalde symptomen, die veroorzaakt worden door de ziekte. Maar dit gedrag vertelt nog niet meteen waar de kip precies aan lijdt. Door goed op de symptomen te letten kan er een hoop duidelijk worden over de ziekte van de kip. Er zijn verschillende ziektes die kippen kunnen krijgen. Deze worden veroorzaakt door bacteriën, virussen, parasieten of afwijkende cellen. Als beginner is het erg lastig om te zien waar de kip last van heeft. Sommige symptomen kunnen voorkomen bij meerdere soorten ziektes of plagen. Omdat het om levende dieren gaat, raden we bij twijfel altijd aan om een dierenarts te raadplagen.

Aspecifieke symptomen

Sufheid: Een ziek dier is vrijwel altijd ook verzwakt. Dit kan verschillende redenen hebben.

Vermagering: Naast sufheid, is een verzwakte kip ook vaak vermagerd. Zieke kippen eten meestal minder. Daarnaast is het spijsverteringskanaal ook wel enigszins aangedaan. Dit kan komen door een darmontsteking, maar ook doordat alle energie van de kip gaat naar het bestrijden van de ziekte.

Dunne en/of verkleurde ontlasting: Regelmatig is de spijsvertering van de kip aangedaan bij ziekte. Dit uit zich in een dunne en/of verkleurde ontlasting. Ook kan een kip om andere redenen dunnen en/of verkleurde ontlasting hebben.

Jeuk: Jeuk wijst op een afwijking van de huid. Dit kan verschillende oorzaken hebben, waaronder mijten en bloedluis. Het is normaal dat kippen zo nu en dan door de veren woelen.

Verminderde eierproductie: Wanneer een hen ziek is, gaat dit meestal als eerste ten koste van de eierproductie. Het maken van een ei kost de hen enorm veel energie. Een zieke kip heeft deze energie nodig om te herstellen van de ziekte. Eieren van een zieke kip kunnen gewoon gegeten worden. Let wel op het uiterlijk van het ei. Is het ei al enigszins gebarsten en ziet het er gek uit of ruikt het anders dan normaal, dan kan het beter worden weggegooid.

Opgezette poten: Bij sommige kippenziekten zwellen de poten op. Meestal wijst dit op een ontsteking of infectie van de poten.

Kale plekken: Een gezonde kip heeft altijd een dik en net verenpak. Bij zieke kippen kunnen veren uitvallen en niet (voldoende) terug groeien. Wees er wel zeker van dat de kip niet gewoon in de rui is. Tijdens de rui, meestal tussen augustus en november, wordt het complete verenpak vervangen.

Verlammingsverschijnselen: Verlammingsverschijnselen kunnen bij verschillende kippenziekten optreden, waaronder vogelpest. Raadpleeg bij twijfel altijd een dierenarts.

Andere mogelijke aspecifieke symptomen

  • Diaree: gezonde ontlasting is stevig, droog en groenbruin van kleur met een witte punt. Wanneer dit afwijkt is er iets mis met de kip.
  • Opgezette poten: bepaalde kippenziekten zorgen ervoor dat de poten opzwellen.

Specifieke symptomen en mogelijke aandoeningen

Naast aspecifieke symptomen, treden er ook altijd specifieke symptomen op bij ziekte.

Bloedluis: Dit ongedierte is te herkennen aan rode bultjes op de poten, jeuk, pijn en in latere stadia vermoeidheid en sufheid. Vermoeidheid en sufheid wordt veroorzaakt door een tekort aan bloed: bloedarmoede.

Bumblefoot: Deze aandoening is te herkennen aan dikke, opgezette poten en in latere stadia manklopen en het intrekken van de poten. Het scharrelgedrag is hierdoor afwijkend.

Wormen: Deze veroorzaken ziekteverschijnselen als diarree, vermagering, verbleking van de kopversiersels en algemene zwakheid. Deze symptomen zien zijn meestal ook aanwezig bij coccidiose. Om zeker te weten of er sprake is van wormen of coccidiose, is er meestal gericht onderzoek door de dierenarts nodig.

Kalkpoten: Dit probleem wordt onder andere gekenmerkt door jeuk aan de poten, opgezette poten, schubvorming op de poten en in een later stadium ook bloedingen op de poten. Kippen met kalkpoten scharrelen minder dan gezonde kippen.

Andere mogelijke specifieke symptomen en aandoeningen

  • Kalkpoten: te herkennen aan schilferige, opgezette poten.
  • Bloedluis: laat rode bultjes achter op de huid bij de poten en veroorzaakt veel jeuk en pijn. De kippen zijn erg vermoeid en kunnen op ten duur lijden aan bloedarmoede. De bloedluis zelf verstopt zich overdag in naden van het kippenhok.
  • Wormen: te herkennen aan diarree, vermagering, verbleekte kam en lellen en sufheid. De symptomen lijken op die van coccidiose.
  • Bumblefoot: te herkennen aan dikke, opgezette poten. Op de poten vind je wondjes en korsten.
  • Favus: wordt ook wel poederkam genoemd. De kam en lellen hebben witte schilferige plekken.

Weerstand en preventie

Net als mensen, worden kippen minder snel ziek wanneer zij een goede weerstand hebben. Kippen met een goede gezondheid zijn beter bestand tegen infecties en andere ziekten. Ze herstellen ook beter en sneller bij ziekte. Hoe hoog de weerstand van een kip is, hangt direct samen met de levensomstandigheden van de kip. Kippen die bijvoorbeeld niet voldoende kunnen scharrelen, krijgen niet genoeg beweging. Ook de voeding speelt hierin een grote rol. De voeding moet gebalanceerd en compleet zijn. Kippen moeten voldoende vitaminen, mineralen en spoorelementen binnenkrijgen voor een goede gezondheid. Ook moet het voer niet enkel uit vetten, koolhydraten of eiwitten bestaan, maar een combinatie van deze drie. Speciaal kippenvoer is meestal al compleet genoeg voor de kip.

Een slecht verblijf heeft invloed op de weerstand van kippen. Slecht onderhouden verblijven zijn bijvoorbeeld te vochtig, te koud of laten teveel tocht door. Dit is slecht voor de gezondheid van de kippen. In vochtige verblijven gedijen schimmels, bacteriën en parasieten daarnaast beter dan in droge verblijven.

Plotselinge gebeurtenissen kunnen stress opleveren bij kippen. Denk hierbij aan werkzaamheden in de tuin, het bijplaatsen van nieuwe dieren, een verhuizing of een ritje dierenarts. Stress maakt kippen kwetsbaar voor ziektes.

Net als alle andere vogels gaan kippen één keer per jaar in de rui. Dit geldt voor alle kippen behalve die dit jaar zijn geboren. Tijdens de rui worden alle veren vervangen voor nieuwe. De rui kost veel energie waardoor de kippen enigszins verzwakt kunnen zijn. De kippen zullen ziek lijken maar zijn dit (over het algemeen) niet. Houd je kippen in de periode dat ze veren verliezen en dat ze nieuwe veren krijgen goed in de gaten.

Aandoeningen en ziekten

Kippen kunnen allerlei ziektes, aandoeningen en plagen oplopen. Hieronder een overzicht van een aantal veelvoorkomende aandoeningen:

  • E. coli-infecties: Worden veroorzaakt door de bacterie Escherichia coli (E. coli). Deze bacterie is van nature aanwezig in het maag-darmkanaal van kippen, maar kan onder bepaalde omstandigheden veranderen van een onschuldige darmbewoner in een ernstige ziekteverwekker. Dit gebeurt vaak bij verlaagde weerstand, bijvoorbeeld door stress of een andere ziekte.
  • Waterbuik: Een aandoening die veel hobbyhouders plotseling treft. Een gezonde hen lijkt langzaam op te zwellen, vooral rond de buikholte, wordt minder actief, legt geen eieren meer of krijgt ademhalingsproblemen en begint waggelend te lopen.
  • Windei: Veel kippenhouders schrikken als ze ineens een slap, zacht ei vinden in het hok. Een kip die een ei zonder schaal legt, ook wel windei genoemd, komt vaker voor dan je denkt.
  • Vergiftiging: Komt gelukkig zelden voor, maar als het gebeurt, is het vaak acuut en levensbedreigend. Kippen zijn nieuwsgierige dieren en pikken overal aan. Dat maakt ze kwetsbaar voor het opnemen van giftige stoffen via voer, planten, mest, schoonmaakmiddelen of zelfs bepaalde metalen.
  • Wonden en bloedingen: Komen regelmatig voor bij kippen bijvoorbeeld door pikken, scherpe objecten, roofdieren of ongelukken. Zonder tijdige, juiste aanpak kunnen ernstige infecties, stress, bloedverlies en zelfs de dood optreden.
  • Botbreuken en kneuzingen: Kippen kunnen verrassend goed omgaan met pijn. Maar als je kip ineens mank loopt, haar poot niet meer gebruikt of zichtbaar moeite heeft met bewegen, is het belangrijk om snel te handelen. In sommige gevallen is er sprake van een kneuzing, in andere gevallen van een botbreuk of gewrichtsprobleem.
  • Legnood: (ook wel egg binding genoemd) is een ernstige aandoening waarbij een kip een ei niet kan leggen. Het ei blijft dan vastzitten in het lichaam, wat binnen 24 tot 48 uur levensbedreigend kan worden. Een kip met legnood raakt uitgeput, kan in shock raken of overlijden als je niet op tijd ingrijpt.
  • Prolaps: Bij kippen is een ernstig, maar behandelbaar probleem waarbij het laatste stukje van het legkanaal uit de cloaca (de opening waar eieren, ontlasting en urine het lichaam verlaten) naar buiten komt. Dit ziet eruit als een roze tot rood stuk weefsel dat zichtbaar wordt bij of na het leggen van een ei.
  • Bevriezing van kam of lellen: Komt bij kippen vooral voor in koude periodes, zeker bij hanen of rassen met grote kammen. Het ontstaat niet alleen door de kou, maar vooral door de combinatie met vocht, wind en slechte omstandigheden in het kippenhok.
  • Leververvetting: Komt vaker voor bij hobbykippen dan je misschien denkt. Vooral legkippen die net iets te veel verwend worden, lopen risico.
  • Draainek: Merk je dat je kip haar kop raar houdt, scheef loopt of haar nek vreemd draait? Grote kans dat je te maken hebt met draainek. Draainek bij kippen is een zichtbaar symptoom waarbij de kip haar kop of nek in een onnatuurlijke houding houdt. Het ziet er vaak ernstig uit en komt vooral voor bij zieke kippen, kuikens of kwetsbare rassen zoals zijdehoenders.
  • Marek: Is een ernstige ziekte bij kippen die wereldwijd voorkomt. Vooral jonge dieren zijn kwetsbaar. Deze besmettelijke virusziekte, veroorzaakt door een herpesvirus, kan leiden tot verlamming, tumoren en zelfs sterfte.
  • Kippenpokken: Klinkt als iets uit een kinderboek, maar het is een behoorlijk serieuze aandoening bij kippen. Deze ziekte komt wereldwijd voor en is zeer besmettelijk.
  • Spijsverteringsproblemen: Als kippenliefhebber is het goed om te weten hoe het spijsverteringssysteem van je kip werkt. Want als je begrijpt hoe voedsel wordt verteerd, kun je beter inschatten wat gezonde mest is, hoe je tekorten voorkomt, en waarom bepaalde klachten ontstaan.
  • Bumblefoot: Is de benaming die veel hobbyhouders gebruiken voor een ontsteking aan de poot of voetzool van een kip. De medische naam is pododermatitis. Het gaat hier om een infectie, meestal veroorzaakt door de bacterie Staphylococcus aureus, die via een klein wondje in de huid binnendringt en zich diep in de voetzool nestelt.
  • Eiconcrement: Soms merk je ineens dat een van je kippen niet helemaal lekker loopt. Misschien hangt haar staart, is haar buik wat dikker of zie je vreemde, brokkelige afscheiding bij de cloaca. Voor veel hobbyhouders begint hier een zoektocht naar wat er mis is. Eén van de mogelijke oorzaken is een aandoening die eiconcrement genoemd wordt.
  • Verzuurde krop: Is een aandoening die veel hobbykippenhouders kennen, maar waar toch veel vragen over bestaan. Het kan langzaam ontstaan, is in het begin vaak moeilijk te herkennen en kan grote gevolgen hebben voor de gezondheid van je kip.
  • Maden in een wond: Bij kippen is een van de heftigste situaties die een hobbykippenhouder kan meemaken. Wat vaak begint met een natte plek of klein wondje, kan binnen een dag uitgroeien tot een levensbedreigend probleem waarbij levende maden zich door het lichaam van de kip vreten.
  • Eileiderontsteking: Als hobbykippenhouder of pluimveehouder zie je het liefst gezonde, scharrelende kippen in je tuin of ren. Toch kan er soms iets misgaan in het legproces. Eén van de vaak onzichtbare maar ernstige aandoeningen is eileiderontsteking, ook wel salpingitis genoemd.

Candida

Candida is een gist. vermenigvuldigen zich door te delen. speelt is kropverzuring. In oudere vogels kan de krop uitgezet zijn en vol met slijm. bemoeilijken. problemen in de krop kan Candida ook in de bek zitten. kropswab verkregen is. de gisten dan gezien worden. hoeveelheden voorkomen, is het niet 100% bewijzend voor ziekte. aan het vermenigvuldigen zijn. medicatie zal den gistinfectie aangepakt worden. een middel voorgeschreven worden wat de kroplediging bevorderd. ontstaan. ook andere vogels) last krijgen van een kropverstopping.

Wat te doen bij een zieke kip?

In dit overzicht vind je symptomen en behandelmethoden van de meest voorkomende ziektes en problemen bij kippen. Voor alles geldt natuurlijk: bezoek een vogeldierenarts als je het niet vertrouwt. Is je kip ziek en heeft zij geen last van onderstaande ziekten? Geef haar dan pijnstilling en antibiotica en als ze slecht eet ook daarbij nog metocloral drops en dwangvoeding. Knapt ze dan nog niet op, dan is het de moeite waard om haar ontlasting behalve op wormen en coccidiose ook te onderzoeken op gisten. Een paar gisten in de ontlasting is normaal. Als er veel gisten zijn is dat meestal secundair gekomen door een bacteriële infectie in het lichaam.

Wanneer je kip veel stress heeft, in de rui is, ziek is of letsel heeft is het goed om haar extra vitaminen te geven.

Bij ernstige gevallen is het verstandig antibiotica te geven om secundaire infecties te vermijden.

Om te voorkomen dat je medicijnen geeft voor ziektes waar de kippen geen last van hebben, kun je mestonderzoek bij de kippen uit laten voeren.

Isolatie en observatie

In al deze gevallen zet je de kip apart, het liefst op een plek waar je haar goed in de gaten kan houden. Bijvoorbeeld in een konijnenkooi met stro op de bodem of in een bench van de hond of kat, in de huiskamer of een andere plek waar je vaak komt en het niet koud is. Om te kijken hoe haar ontlasting is, kun je haar ook eerst op een krant zetten. Dan is duidelijker te zien of ze diarree heeft of bloed in haar ontlasting. Ook weeg je de zieke kip en noteer je het gewicht. Het gemiddelde gewicht van een legkip is minimaal anderhalve kilo. Legkippen hebben een uitstekend borstbeen, maar om dit borstbeen hoort wel een laagje vlees te zitten. Het hoort niet ingevallen te zijn.

Vaak voorkomende signalen dat een kip zich niet lekker voelt:

  • Verstopt zitten in een hoekje
  • Minder actief zijn
  • Bleke kam of lellen
  • Andere poep dan normaal
  • Andere houding dan normaal
  • Gebrek aan eetlust
  • Minder eieren leggen

Medicatie en behandelingen

Enkele medicijnen en behandelingen die genoemd worden:

  • Dosis Nystatine Labaz: 2 x daags 3 ml per kilo lichaamsgewicht oraal in bek geven. Graag niet in combinatie met voedsel, dus zorgen dat de kip minimaal een uur daarvoor en een uur na de toediening niets eet. Dit is omdat het middel dan beter werkt in de krop. Minimaal 14 dagen behandelen en middel in koelkast bewaren. Is niet langer houdbaar dan twee weken na opening van het flesje.
  • Antibiotica en ontstekingsremmer: Wordt aanbevolen bij cloacaprolaps, samen met het insmeren van de cloaca met plantaardige olie.
  • Suprelorin implantaat: Kan overwogen worden als een kip problemen heeft met eieren leggen, maar nog niet ernstig ziek is. Het implantaat zorgt ervoor dat de kip een tijd lang geen eieren legt en het legapparaat tot rust kan komen.
  • Baycox 2,5%: Wordt gebruikt voor de behandeling van coccidiose.
  • Super Ornithosemix: Een antibioticum dat effectief is tegen snot.
  • Doxoral 75 mg: Kan oraal ingegeven worden in plaats van Super Ornithosemix.
  • Cafzalf: Of lauw water kan gebruikt worden om ontstoken ogen schoon te maken.
  • Iverquantel drops of Panacur: Worden gebruikt om wormen te bestrijden.

Vanaf het moment dat je een antibioticum gebruikt kun je de eieren beter niet opeten. Wacht hiermee twee tot drie weken na het stoppen met het antibioticum. Je kunt de eieren wel aan je kippen geven, zo krijgen ze vanzelf voldoende eiwit en kalk binnen. Kook de eieren dan eerst en prak ze fijn voordat je ze geeft.

Wanneer een kip bloedt door een verwonding, zet haar dan altijd direct apart!

Problemen met de krop

Meestal is het eten van te veel bodembedekking, te lang gras of een vreemd voorwerp de oorzaak. Als de krop heel vol en zacht is en niet doorloopt: laat de kip voorzichtig overgeven door haar te kantelen en op de krop te drukken. Pas op dat ze zich hierdoor niet verslikt. Geef met een spuitje Emeprid 1mg/ml in haar krop, 0,5 ml per kilo gewicht. Geef de kip na een paar uur een klein beetje dwangvoeding. Masseer de krop. Geef drie maal daags de Emeprid met een spuitje in haar bekje en dwangvoeding.

Als de krop hard is: Neem een spuitje met lauw water en spuit dat in kleine beetjes op de voorkant van het geopende bekje en laat de kip het telkens doorslikken. Masseer de krop daarna een tijdje. Hierdoor is het mogelijk dat de inhoud van de krop los komt en naar de maag gaat. Gebeurt dat niet, ga dan met je kip naar de dierenarts (liefst een vogeldierenarts). De dierenarts zal dan de krop opensnijden en de inhoud verwijderen.

Wormen

Wat zijn de oorzaken van wormen bij kippen?

Een wormbesmetting is makkelijk te verhelpen met Iverquantel drops. Dit middel kun je bij de dierenarts krijgen of bestellen via internet.

Als uit mestonderzoek blijkt dat één van je kippen wormen heeft kun je het beste alle kippen tegelijk ontwormen met Iverquantel drops of Panacur.

Symptomen van een worminfectie:

  • lusteloos was
  • veel slaapt
  • mest bekeken of daar bloed in zit
  • neusholten verstopt
  • haar cloaca er goed uitziet en er niets uit hangt

labels: #Kip

Zie ook: