Koffie is een van ’s werelds meest geconsumeerde dranken. Cafeïne is wereldwijd de meest gebruikte psychotrope stof. Anders dan bij nicotine of alcohol rust er op het gebruik van cafeïne geen enkele sociale beperking. Het gebruik van cafeïne in de vorm van frisdranken en chocola op kinderfeestjes en koffie op de werkplek staat zelden ter discussie.

Toch heeft cafeïne alle kenmerken van een verslavende substantie: het heeft een stimulerende werking op het centrale zenuwstelsel, en tolerantie, afhankelijkheid en onttrekkingsverschijnselen kunnen al optreden bij matig dagelijks gebruik. De bekendste bijwerkingen zijn nervositeit, tremor, tachycardie, gastritis en slaapstoornissen. Minder bekend is dat overmatig cafeïnegebruik kan leiden tot chronische dagelijkse hoofdpijn. Daarnaast is cafeïne echter ook een effectieve toevoeging bij medicijnen tegen hoofdpijn.

Cafeïne en gewrichtsaandoeningen

Volgens het laatste onderzoek hebben meer dan 1 miljard mensen over de hele wereld - zowel volwassenen als kinderen - obesitas. Obesitas kan het risico van een persoon op verschillende gezondheidsproblemen vergroten, waaronder gewrichtsaandoeningen zoals artrose. Dit komt omdat wanneer een persoon te veel gewicht draagt, dit extra druk uitoefent op de knieën, heupen en enkels. Onderzoekers van het Imperial College London in het Verenigd Koninkrijk en van de Universiteit van Kopenhagen in Denemarken hebben ontdekt dat langdurige blootstelling aan hogere niveaus van cafeïne in het bloed, bijvoorbeeld door het regelmatig drinken van koffie, het lichaam kan helpen beschermen tegen zowel obesitas als gewrichtsziekten.

Deze bevindingen zijn van cruciaal belang gezien het feit dat artrose een veelvoorkomende aandoening is die gepaard gaat met pijn en verminderde mobiliteit. Het beheersen van pijn bij artrose is essentieel voor de algehele kwaliteit van leven van patiënten. De studie verscheen onlangs in het tijdschrift BMC Medicine. Cafeïne een veelgebruikte stof en is het daarom belangrijk om de brede impact ervan op de gezondheid beter te begrijpen.

Waarom cafeïne bestuderen in relatie tot artrose?

Eerdere onderzoeken suggereerden dat het consumeren van cafeïne kan leiden tot een hoger risico op artrose en obesitas. Maar uit dit onderzoek blijkt dat het eigenlijk omgekeerd is: lagere cafeïnegehalten gedurende het leven kunnen geassocieerd worden met een hoger risico op deze aandoeningen. Bovendien hebben mensen die meer cafeïne consumeren meestal een snellere stofwisseling voor cafeïne.

Hoewel de studie geen specifieke aanbevelingen doet over de exacte hoeveelheid cafeïne die gunstig is, suggereren eerdere onderzoeken dat een dosering van ongeveer 200-400 mg cafeïne per dag gunstig kan zijn. Hoewel koffieconsumptie gunstig kan zijn, is het belangrijk om ook de nadelen ervan te erkennen. Overmatige cafeïneconsumptie kan bij sommige mensen leiden tot slaapproblemen, nervositeit of maagklachten.

De relatie tussen cafeïne en hoofdpijn

De relatie tussen cafeïne en hoofdpijn is het sterkst bij migrainepatiënten. De classificatie van hoofdpijn volgens de International Headache Society (IHS) bevat categorie 8 met de brede term ‘met stoffen samenhangende hoofdpijn’ (‘substance-associated headache’), bij ons beter bekend als ‘medicatieafhankelijke hoofdpijn’ (tabel 1).12 Daarin wordt onderscheid gemaakt tussen hoofdpijn door acuut of chronisch gebruik van de stof ofwel door onthouding. Algemeen bestaat de neiging om het belang van cafeïnegebruik in de vorm van koffie of andere genotmiddelen te onderschatten.

Chronische dagelijkse hoofdpijn is in meer dan 70% van de gevallen medicatieafhankelijk. Overmatig gebruik van cafeïne komt het meest voor, gevolgd door het gebruik van paracetamol, acetylsalicylzuur, codeïne, ergotamine, ibuprofen en serotonineagonisten (triptanen). De meeste patiënten gebruiken te veel van meer dan één substantie. De aard van de gebruikte stoffen hangt meestal samen met het oorspronkelijke hoofdpijntype. Overmatig gebruik van deze stoffen door hoofdpijnpatiënten kan leiden tot een toename van de duur van hoofdpijnaanvallen en een verminderde reactie op zowel symptomatische als profylactische medicatie.

Bij migrainepatiënten is er een geleidelijke transformatie van de hoofdpijnklachten: naarmate de duur van de aanvallen toeneemt, verdwijnen de voor migraine karakteristieke kenmerken. Chronische dagelijkse hoofdpijn is drukkend en matig van intensiteit. Cafeïneonttrekkingshoofdpijn is al beschreven bij dagelijks gebruik van 100 mg cafeïne, het equivalent van 1 kop koffie, 1 reep pure chocola, 2 koppen thee, 2 tabletten van een combinatieprepraraat van een analgeticum met cafeïne of 3 blikjes frisdrank (tabel 2). In een studie met gezonde proefpersonen trad bij meer dan 50% onttrekkingshoofdpijn op bij het staken van het dagelijks gebruik van 230 mg cafeïne; 10% had last van depressieve gevoelens of nervositeit.

Onttrekkingsverschijnselen kunnen reeds enkele uren na het laatste gebruik optreden en bereiken hun hoogtepunt na 20 tot 48 uur; ze kunnen enkele dagen tot een week aanhouden. Het optreden van deze onttrekkingsverschijnselen en de snelle verbetering na een nieuwe dosis is de belangrijkste oorzaak van cafeïneverslaving. Patiënten die te veel cafeïne gebruiken, melden dit zelden spontaan. Zoals bij elke verslaving is ontkenning van het probleem een belangrijk obstakel voor de genezing. Het is zelden eenvoudig de patiënt van de oorzaak van de hoofdpijn te overtuigen.

Casusvoorbeelden

De volgende casus illustreren de complexe relatie tussen cafeïne en hoofdpijn:

  • Patiënt A: Een 33-jarige slager met weekendhoofdpijn, veroorzaakt door het variërende cafeïnegebruik in het weekend.
  • Patiënt D: Een 35-jarige man met chronische dagelijkse hoofdpijn, die verdween na het stoppen met thee.
  • Patiënt E: Een 26-jarige student wiens hoofdpijn verminderde na het stoppen met koffie.

Behandeling van chronische dagelijkse hoofdpijn

De enige effectieve behandeling van chronische dagelijkse hoofdpijn door overmatig cafeïne- en/of medicatiegebruik is het staken van het gebruik. Het is belangrijk de patiënt te waarschuwen voor een initiële verergering van de hoofdpijn als onttrekkingsverschijnsel en het mogelijke optreden van depressieve gevoelens of nervositeit gedurende de eerste 1-2 weken. Hoe hoger het cafeïnegebruik, hoe heftiger de onttrekkingsverschijnselen. De onttrekkingsverschijnselen na chronisch gebruik zijn voor alle eerder genoemde stoffen vrijwel gelijk.

Onttrekkingsverschijnselen zijn het sterkst en duren het langst na het stoppen van analgeticagebruik. Ter verlichting van de onttrekkingshoofdpijn kan gedurende 1 week een vaste dosis van een prostaglandinesynthetaseremmer, zoals ibuprofen, worden voorgeschreven. Tevens is het van belang te waarschuwen voor het opnieuw verschijnen, bij 80% van de patiënten, van de onderliggende episodische hoofdpijn. Duidelijke afspraken over symptomatische dan wel profylactische behandeling hiervan zijn noodzakelijk om herhaling te voorkomen.

Koffie en reuma: een genuanceerd beeld

Voor mensen met reuma, een verzamelnaam voor diverse aandoeningen die pijn en ontsteking in gewrichten, spieren en pezen veroorzaken, is het belangrijk om bewust te zijn van hoe bepaalde voedingsmiddelen, waaronder koffie, hun symptomen kunnen beïnvloeden. Er zijn tegenstrijdige bevindingen over de relatie tussen koffie en reuma, waardoor het essentieel is om goed geïnformeerde keuzes te maken.

Onderzoek naar de effecten van koffie op reuma heeft gemengde resultaten opgeleverd. Sommige studies suggereren dat koffieconsumptie een negatieve invloed kan hebben, terwijl andere geen significante impact of zelfs potentiële voordelen laten zien. Cafeïne heeft ontstekingsremmende eigenschappen die theoretisch kunnen helpen bij het verminderen van ontsteking in reumatische aandoeningen. Cafeïne kan ook de perceptie van pijn beïnvloeden. Sommige mensen melden dat koffie hun pijn vermindert en hun energieniveau verhoogt, wat gunstig kan zijn bij het omgaan met de vermoeidheid die vaak gepaard gaat met reuma.

Voeding bij reuma

Voeding speelt een cruciale rol in het beheer van reuma. Een uitgebalanceerd dieet rijk aan ontstekingsremmende voedingsmiddelen kan helpen bij het verminderen van symptomen en het verbeteren van de algehele gezondheid. Voedingsmiddelen rijk aan omega-3 vetzuren: Zoals vette vis (zalm, makreel), lijnzaad en walnoten.

Voor mensen met reuma is het belangrijk om een balans te vinden in hun koffieconsumptie. Als je reuma hebt en merkt dat koffieconsumptie je symptomen beïnvloedt, is het verstandig om dit met je huisarts of een diëtist te bespreken. Zij kunnen je helpen bij het opstellen van een voedingsplan dat rekening houdt met je individuele reacties op koffie en andere voedingsmiddelen.

De impact van koffie op andere gezondheidsproblemen

Koffie kan zowel positieve als negatieve effecten op je gezondheid hebben. Het effect verschilt per persoon. Zo kan het bij de ene persoon bijvoorbeeld ontsteking remmen, terwijl het bij de ander juist ontsteking stimuleert. Het is dus goed mogelijk dat koffie bij jou klachten veroorzaakt of erger maakt. Het drinken van koffie is met de volgende negatieve gezondheidseffecten in verband gebracht:

  • Inslaapproblemen en verminderde slaapkwaliteit
  • Angst en ongerustheid
  • Brandend maagzuur, reflux
  • Ontstekingsbevorderend bij sommige personen
  • Hogere cortisolproductie - dit kan nadelige effecten hebben
  • Hoger risico op zwangerschapsverlies en verminderde groei van de foetus
  • Verminderde werking van het medicijn methotrexaat bij reumatoïde artritis en verminderde opname van schildklierhormoon medicatie (levothyroxine)
  • Kruisreactie met gliadine antistoffen in mensen met coeliakie, waardoor koffie net als gluten het immuunsysteem kunnen stimuleren

Als je het idee hebt dat koffie bij jou klachten veroorzaakt of stimuleert, vermijd het dan eens een maand en ervaar of je klachten dan afnemen. Hierbij is het belangrijk om te weten dat aan het begin van koffieonthouding tijdelijk nieuwe klachten kunnen optreden of bestaande klachten juist eerst erger kunnen worden. Het kan dus zijn dat je eerst even door de zure appel heen moet bijten om uiteindelijk minder klachten te ervaren.

Ontwenningsverschijnselen bij het stoppen met koffie

Als je minder koffie gaat drinken of er helemaal mee gaat stoppen, dan kan je tijdelijk te maken krijgen met klachten, ofwel ontwenningsverschijnselen. Deze afkickverschijnselen treden meestal binnen 12 tot 24 uur op nadat je bent gestopt met koffie te drinken. Na 20 tot 51 uur vindt er vaak een piek qua intensiteit van de symptomen op. Ontwenningsverschijnselen houden gemiddeld twee tot negen dagen aan. Hoe meer koffie je dronk, hoe groter de kans op afkickverschijnselen is en hoe meer kans je hebt op heftigere symptomen.

Alternatieven voor koffie

Als je besluit om geen koffie meer te drinken, dan is het natuurlijk handig als je weet wat je in plaats van koffie kan drinken. Bij decafé is de meeste cafeïne uit de koffie gehaald. Cafeïne is met verschillende symptomen in verband gebracht. Als jouw klachten door cafeïne worden veroorzaakt of gestimuleerd, dan is decafé mogelijk een goede vervanger voor jou. Cichorei koffie is een veel gebruikte koffievervanger, omdat de smaak in de buurt van koffie komt.

De naam doet het al vermoeden, cichorei koffie is gemaakt van cichorei. Dit is een wortel die familie is van witlof en andijvie. De cichorei wordt gedroogd, gebrand en daarna tot poeder gemalen. Het branden zorgt voor meer smaak, maar ook voor het ontstaan van acrylamide. Dit is een stof die mogelijk kankerverwekkend is bij mensen. Ook koffie bevat acrylamine, maar cichorei koffie bevat ongeveer negen keer meer. Het is niet bekend in welke hoeveelheid acrylamide kanker zou kunnen veroorzaken. Een lage hoeveelheid cichorei koffie lijkt niet bij te dragen aan het ontwikkelen van kanker.

Koffie kan je het best vervangen door water of kruidenthee. Groene, witte en zwarte thee zijn mogelijk ook een geschikte koffievervanger, maar dat hangt ervan af hoe gevoelig je voor cafeïne bent.

Cafeïne: feiten en weetjes

Cafeïne komt van nature voor in meer dan 60 planten en delen van planten, zoals de bladeren en de bessen. Hierdoor zit in producten die daarmee gemaakt worden ook cafeïne. Denk aan koffie, thee, chocolade, energiedranken en cola. Verder kan ook in bepaalde soorten kauwgom, snoep en (sport)voedingssupplementen cafeïne zitten.

  • Theïne is hetzelfde als cafeïne. Cafeïne in thee wordt ook wel theïne genoemd.
  • De hoeveelheid cafeïne die in een kopje koffie of thee zit, kan heel wisselend zijn. Dit hangt af van het soort koffie of thee en de grootte van de kop.
  • Decafé is niet helemaal cafeïnevrij. Er zit nog ongeveer 3 milligram cafeïne in.
  • In een stuk pure chocolade zit meer cafeïne dan in een stukje melk chocolade.
  • In een liter cola zit gemiddeld 100 milligram cafeïne per liter. In een blikje energiedrank (=250 milliliter) zit gemiddeld 80 milligram cafeïne.
  • Cafeïne geeft je geen energie, maar kan je wel het gevoel geven meer energie te hebben.
  • Cafeïne stimuleert je zenuwstelsel en heeft daardoor invloed op wat je doet, voelt en denkt.
  • Vanaf 75 milligram of meer kan het je alertheid en concentratie verhogen.
  • Cafeïne beïnvloedt ook de darmen en de nieren.

Aanbevelingen voor cafeïneconsumptie

In het algemeen is het voor de gemiddelde, gezonde en niet zwangere volwassene veilig om tot 400 milligram cafeïne per dag te nemen, en niet meer dan 200 milligram cafeïne in één keer. Als alleen naar de cafeïne gekeken wordt, zouden volwassenen gemiddeld gezien, naast 3 kopjes groene of zwarte thee, nog 5 kopjes koffie (1 kopje = 125 milliliter) veilig kunnen nemen op een dag. Of 3 blikjes energiedrank (1 blikje = 250 milliliter).

Het advies van de Gezondheidsraad aan zwangeren is om de inname van cafeïne te beperken, en niet meer dan 200 milligram cafeïne te nemen op een dag. Er worden gemiddeld gezien geen negatieve gezondheidseffecten verwacht als zwangeren niet meer dan 200 milligram cafeïne nemen verdeeld over de dag.

Kinderen kunnen het beste geen cafeïne nemen. Als kinderen toch cafeïne nemen, beperk dit dan tot maximaal 3 milligram cafeïne per kilogram lichaamsgewicht nemen. Maar het algemene advies is dus frisdranken zoals cola en energiedranken niet of alleen bij uitzondering te drinken.

Gemiddelde cafeïne-inname

Volwassenen in Nederland krijgen gemiddeld tussen de 185 milligram en 371 milligram cafeïne binnen per dag. Gemiddeld krijgen volwassenen van 51 tot en met 69 jaar de meeste cafeïne binnen: tussen de 320 en 370 milligram per dag. De meeste mensen blijven wel onder de aanbevolen maximale hoeveelheid.

Waarschuwingen op etiketten

Bij dranken met 150 tot 350 milligram cafeïne per liter moet op het etiket de hoeveelheid cafeïne in milligram (mg) per 100 milliliter (ml) aangegeven zijn. Daarbij moet staan ‘Hoog cafeïnegehalte. Niet aanbevolen voor kinderen en zwangere vrouwen’ of ‘Hoog cafeïnegehalte. Niet aanbevolen voor kinderen’. Bij voedingsmiddelen waaraan cafeïne is toegevoegd, moet op het etiket staan ‘Bevat cafeïne.

Overige effecten van koffie

Toch is koffie niet ongezond als je geen burn-out hebt. Het drinken van koffie (max 4 koppen per dag) heeft een gunstig effect op allerlei chronische ziekten zoals diabetes, hart- en vaatziekten en bepaalde vormen van kanker. Op korte termijn maakt het ons alerter.

(Te veel) koffie drinken kan leiden tot rusteloosheid, angstgevoelens, slaapproblemen en hoofdpijn. Vooropgesteld verschilt het effect van koffie sterk per persoon. Dit hangt af van je leeftijd, eet-, drink- en rookgewoonten, lichamelijke gesteldheid en de afbraaksnelheid van cafeïne in je lichaam. Cafeïne stimuleert de afgifte van de stresshormonen cortisol en adrenaline. 2 koppen koffie (200 mg) jagen de cortisolspiegel binnen een uur met 30% omhoog. Adrenaline stimuleert op zijn beurt de aanmaak van dopamine, een gelukshormoon. Daarom kun je je gelukkiger voelen na een kop koffie.

Cafeïne in sportsupplementen

Wees voorzichtig met cafeïne in (sport)supplementen. Het gebeurt wel eens dat daarbij ook nog eens verkeerd gedoseerd wordt, waardoor mensen extreem veel cafeïne binnenkrijgen. Dit kan negatieve effecten hebben op je gezondheid. Bij het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum en Lareb zijn situaties bekend waarbij mensen hierdoor zelfs met hartproblemen op de intensive care moesten worden opgenomen.

Individuele gevoeligheid voor cafeïne

De gevoeligheid voor cafeïne verschilt sterk per persoon. Sommige mensen zijn gevoeliger voor de effecten van cafeïne dan anderen. Dit kan leiden tot klachten zoals rusteloosheid en angstgevoelens. De Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid (EFSA) heeft vastgesteld dat inname van cafeïne niet zorgt voor een hoger risico op hartfalen, een beroerte (hersenbloeding) of boezemfibrilleren (een hartritmestoornis waarbij de hartspier snel en ongecoördineerd samentrekt). Ook niet bij hoge innames tot wel 1.100 milligram cafeïne per dag.

Tabel: Cafeïnegehalte in diverse producten

Onderstaande tabel geeft een overzicht van het cafeïnegehalte in diverse producten:

Product Cafeïnegehalte (mg)
Kop koffie (125 ml) 85
Kop zwarte thee (125 ml) 30
Kop groene thee (125 ml) 20
Kop witte thee (125 ml) 17
Blikje energiedrank (250 ml) 80
Liter cola 100
Reep pure chocolade Variabel
Reep melkchocolade Minder dan pure chocolade

Let op: de exacte hoeveelheid cafeïne kan variëren afhankelijk van het merk en de bereidingswijze.

labels:

Zie ook: