In de zoektocht naar oude kookboeken rijst de vraag: kon Hitler eigenlijk koken? Het antwoord is onduidelijk, maar het is moeilijk voor te stellen dat hij met een bierpul en een schort voor, Bratwurst stond te roeren.

Waar de beslissing om vegetariër te worden de meeste vegetariërs oplucht, was Hitler een bange eter. Hij had een poule van 15 jonge vrouwen in dienst die zijn eten voorproefden. Margot Woelk (95) moest elke dag tussen elf en twaalf uur 's middags het eten van de Führer proeven voordat zijn maaltijd naar zijn Wolvennest werd gebracht. Er moest telkens een uur zitten tussen het tijdstip waarop het voedsel was getest en het moment waarop Hitler begon te eten.

En je vlees even laten rusten, even de sappen zich laten nestelen en de spier zich weer laten ontspannen is een goed plan, maar na 60 minuten is je vlees of koud of uitgedroogd (als je het warmhoudt) en dus niet lekker. En de enige reden om vlees te eten is toch hoop ik wel omdat je het lekker vindt.

‘Het eten was heerlijk. Asperges, paprika’s, alleen de beste groenten, alles wat je je maar kunt voorstellen. En altijd met rijst of pasta erbij.’ Margot Woelk had het op het oog goed getroffen, zeker als je bedenkt dat het volop oorlog was. De arme vrouw schaamde zich dat ze goed te eten kreeg - en 2,5 jaar was ze bang dat die maaltijd haar laatste kon zijn, ze heeft nog nachtmerries over eten.

Plot to Poison Hitler?

Blijkbaar wel. ‘Spionnen die werkten voor de Britse overheid hadden toegang tot het eten van Hitler’, beschrijft professor Brain Ford, die het plan ontdekte, in het boek Secret Weapons: Technology, Science And The Race To Win World War II. (vertelt hij aan The Telegraph) Er werd voor oestrogeen gekozen, omdat het geen smaak heeft en de veranderingen geleidelijk optreden. De voorproevers die Hitlers in dienst had, zouden zo niets merken.

Jeroen Meus zou in zijn programma Dagelijkse kost een recept doen van Forel zoals Hitler hem lekker vond. Dat recept heeft de uitzending nooit gehaald, vanwege boze reacties, maar hier kan je het recept wel vinden.

Dineren met Dictators

Midden-Oostenexpert Melissa Scott en Victoria Clark hadden een leuk onderwerp voor een zogenaamd ‘ideeënboek’. In navolging van zeg maar de tafelgesprekken van Hitler, wilden ze de ergste dictators weleens culinair onderzoeken. Wat was het lievelingsgerecht van voornoemde Adolf, was hij wel zo strikt vegetarisch als beweerd? En hoe kwamen Mussolini, Tito, Franco, Castro, Salazar, Sadam en nog twintig andere ‘grote roerbakkers’ aan hun kostje?

Het resultaat: Dineren met dictators, 26 tirannen en hun lievelingsgerecht. Een kookboek, een historisch werk, biografisch materiaal en een antropologische verhandeling. En toch ook een beetje fictie. Want zo hier en daar geven de dames aan de biografieën en vooral aan de privékliekjes een eigen draai. Dineren met dictators is wel degelijk amusant en zelfs de tirannenkenner leert een enkele keer een grappig nieuw detail.

Toegegeven, het zijn schetsen, maar door de beperking kan er een verkeerde indruk ontstaan. Hitler naast ‘een berooide aquarellist uit de Oostenrijkse provinciestad Braunau’ zonder toelichting ‘een onderscheiden veteraan uit de Eerste Wereldoorlog’ te noemen is kort door de bocht. Toen zijn Joodse bevelhebber, die hem uit kameraadschappelijke overwegingen had voorgedragen voor het IJzeren Kruis, de ware toedracht naar buiten wilde brengen, werd hij Gestapogewijs de mond gesnoerd.

Over Franco: ‘Hij regeerde Spanje meer dan veertig jaar, hield zijn land buiten de Tweede Wereldoorlog en betaalde zijn schuld aan de Duitsers af door hun voedsel te geven dat hij zijn eigen bevolking onthield. Voedsel bleek voor hem een doodernstige zaak. Zonder pardon liet hij een soldaat executeren die met eten naar een officier had gegooid. Daarnaast werd hij, om het eufemistisch te zeggen, een hartstochtelijk jager. In 1959 schoot hij rond de vijfduizend patrijzen en ving een halve zee leeg, waaronder een walvis van twintig ton. Franco was bloeddorstig.

Over de Portugese dictator António de Oliveira Salazar, net iets korter dan Franco aan de macht, van 1932 tot 1970, wordt het navolgende gezegd: ‘hij trouwde nooit, meed de roem, bleef uit de buurt van bewonderende massa’s en wijdde zich volledig aan zijn werk. Hij haatte de wanorde van de democratie. Maar aan het eind van de jaren dertig bleek zijn afkeer van de heidense en racistische Adolf Hitler even sterk.

Sommigen van hen waren in seksueel opzichtig bijzonder vraatzuchtig. Denk aan Mussolini, aan de Paraguayaan Stroessner, liefhebber van schoolmeisjes, en aan de leider van de Dominicaanse Republiek Trujillo, beter bekend als ‘De Bok’ vanwege zijn onverzadigbaarheid. Deze ‘beroepsontmaagder’ was bijzonder rijk omdat hij zestig procent van alle landbouwgrond bezat en tachtig procent van de industrie.

Nu naar de supermarkt en flink inslaan voor een misdadig uitgebreid dictatormaal: Khaddafi-kameel, de mopani-wormen van Hastings Kamuzu Banda van Malawi, een schildpad voor de soep van Castro, een lekker jong hondje voor een van de lievelingssnacks van Kim Jong-il en een van de kop ontdane cobra voor het beter smulwerk van Pol Pot.

Dineren met dictators is een amusant ‘ideeënboek’, dat af en toe historisch een steekje laat vallen.

De Keuken van het Geheugen

Vorig jaar verscheen Fantoompijn van Arnon Grunberg. Een onderdeel daarin heeft veel weg van In de keuken van het geheugen. Het boek van Grunberg is een fictief werk over de aan lager wal geraakte schrijver Robert Mehlman die zich ontpopt als culinair journalist en besluit een kookboek samen te stellen inzake de Pools-joodse keuken. Het boek van Robert Mehlman heet De Pools-joodse keuken in 69 recepten.

De Amerikaanse editie van In de keuken verscheen in 1996, vier jaar voordat Fantoompijn uitkwam, en is toen besproken in onder meer de New York Times. Grunberg woont in New York. Heeft hij zich erdoor laten inspireren?

«Toen het boek uitkwam, wilde ik iets organiseren, maar wat voor party kun je voor zo'n uitgave op touw zetten? We konden terecht in een zaaltje van een toen bekend restaurant in New York. Er stonden kaarsen voor de vrouwen uit het kamp. Er waren bewogen toespraken. Maar het meest aangrijpende was dat de kok eten had bereid dat was gebaseerd op de recepten in het boek. Het was een ongelooflijke ervaring om die ruimte binnen te komen en om het eten te zien van hun dromen. Het te ruiken, te proeven. Het was een triomf.

Cara De Silva, journalist en culinair historicus in New York, begeleidde de publicatie van In de keuken van het geheugen: Nagelaten door de vrouwen van Theresienstadt. Het lijkt een project dat nonchalant is omgesprongen met de tijd. Een vergeeld pakje handbeschreven papier deed er ruim veertig jaar over om boven water te komen. In 1991 was het goeddeels klaar voor publicatie, maar het moest eerst door 32 uitgevers worden afgewezen alvorens in 1996 in boekvorm te verschijnen.

De Silva: «Het is een bijzonder indringend document dat je niet loslaat. Ik weet dat mensen die niet in staat waren met de holocaust om te gaan dat wél konden via deze bundel. Het is ook een diep triest document: recepten die zijn opgeschreven door uitgehongerde vrouwen, recepten waarvan ze slechts konden dromen. Als iemand die beroepshalve met voedsel omgaat, zie ik graag dat men eten begrijpt in al zijn betekenissen. Ik vind het belangrijk dat de stemmen van deze vrouwen opnieuw worden gehoord. Vrouwen die door dit op te schrijven, probeerden iets van hun cultuur vast te houden, iets van het dagelijks leven. Het was een vorm van psychologisch verzet tegen de vernietiging van die cultuur. Voedsel is een krachtig onderdeel van een identiteit en in de wereld van deze vrouwen was koken van groot belang. Ze waren er trots op.

Het is bekend dat gevangenen van de nazi’s geobsedeerd waren door eten. Theresienstadt was een «modelkamp» in een garnizoensstad, zo'n zestig kilometer ten noorden van Praag, dat de buitenwereld ervan moest overtuigen dat de Duitsers keurig omsprongen met de joden. Er werd een propagandafilm gemaakt met de titel De Führer geeft de joden een stad. Toen ooit het Rode Kruis op inspectie kwam, stond het kamp ineens vol bloemen; het leek of iedereen een eigen kamer had; er was een kledingwinkel; er was verse koffie; er waren verse groenten. Bijna 140.000 joden werden er opgesloten. Velen keken bij aankomst raar op, want ze hadden via propagandapraatjes de indruk gekregen dat het een luxe kuuroord was. Van de 140.000 joden zijn er 90.000 doorgestuurd naar de vernietigingskampen, en 34.000 stierven er in Theresienstadt.

Mina Pächter had er niet hoeven eindigen. In 1939 stimuleerden de nazi’s de emigratie van Tsjechische joden. Haar dochter Anny had een ontmoeting met Adolf Eichmann, namens Hitler verantwoordelijk voor joodse zaken. Eichmann vroeg haar of ze een zionist was, wat Anny bevestigde. Waarop de man zei: «Mooi, ik ook. Ik wil dat elke jood naar Palestina vertrekt.» Anny’s echtgenoot was haar al voorgegaan en zij zou volgen met haar zoontje. Ze trachtte wanhopig haar moeder ervan te overtuigen dat ook die het land moest verlaten, maar Mina, toen 67 jaar, zag daar de noodzaak niet van in.

Gedurende haar kampjaren was Mina veel bezig met eten. De Silva: «Het werd wel ‹koken met de mond› genoemd, omdat de recepten niet konden worden uitgevoerd. ‹Koken in bed› had je ook, als de lichten uit waren en de bewoners herinneringen ophaalden. In het boek staat een recept voor karamelbonbons uit Baden, en tegen het eind staat dat die moeten worden verpakt in een roze papiertje. Dat vind ik zo'n intriest en sprekend onderdeel. Dat iemand in zo'n kamp, waar op sommige dagen honderd bewoners omkwamen, terugkeert naar zo'n zoet cultureel symbool en dan aan dat roze papiertje denkt.

Dat het Mina steeds slechter ging, blijkt uit de kwaliteit van haar handschrift. En uit de vergissingen in de recepten die ze in samenspraak met andere vrouwen noteerde. «We hebben die fouten niet verbeterd. In zekere zin vormen ze het verhaal, ze vertellen een deel van de geschiedenis. Op haar sterfbed in het kamp gaf Mina de recepten, wat familiefoto’s en brieven die ze een paar maanden daarvoor aan Anny had geschreven («het leven is niet echt makkelijk maar ik onderga het in blijdschap, in de hoop jullie eens weer te zien») aan een vriend, met het verzoek het pakje bij Anny in Israël te bezorgen.

Anny hoorde al in 1944 dat haar moeder was overleden. «Mina’s stiefkleindochter, Liesel Laufer, werkte als verpleegster in Theresienstadt. Mina lag in het ziekenhuis en leed net als veel anderen aan een proteïne tekort. Pogingen haar te helpen waren vergeefs.

De Silva: «Het grootste eerbetoon dat je de vrouwen in het kamp kunt bewijzen, is het uitvoeren van hun recepten, het maken van het eten waarover ze hadden gefantaseerd. Tijdens de boektournee vertelden mensen me dat ze deze recepten in de keuken bewaren naast de kookboeken en dat ze voor elke joodse feestdag een recept uitvoeren ter nagedachtenis aan de vrouwen van Theresienstadt. Dat is wat ik steeds had gehoopt.

Adolf Hitler vond duif heerlijk, Saddam Hoessein was als een kind zo blij met gegrilde karper en Kim Jong-il hield enorm van haaienvinnensoep. Met dit krankzinnige kook- en geschiedenisboek tover je met het grootste gemak de favoriete gerechten van de 26 belangrijkste tirannen van de twintigste eeuw op tafel. Naast de recepten van de lievelingsgerechten wordt van elke dictator een levensschets gegeven.

Met Dineren met dictators komen we van alles te weten over het comfort food en de eetgewoonten, de tafelmanieren en de spijsvertering van onder meer Stalin (kip met walnoten), Amin (geitenvlees), Mao (varkensbuik) en Castro (schildpaddensoep). Het is weer eens een andere benadering, vanuit dit perspectief over 26 bekende dictators lezen. De 26 dictators zijn gerangschikt naar continent. Van ieder van hen wordt eerst verteld voor welke gruwelijkheden en welk wanbeleid zij verantwoordelijk zijn. Vervolgens wordt er een wat menselijker kijkje op hen gegeven. Het boek gaat vooral in op hun eetgewoonten en hun lievelingsgerechten.

Wat mij frappeerde was dat het lievelingsgerecht van Saddam Hoessein (Irak) masgouf is.

Dictator Lievelingsgerecht
Adolf Hitler Duif
Saddam Hoessein Masgouf (gegrilde karper)
Kim Jong-il Haaienvinnensoep
Stalin Kip met walnoten
Idi Amin Geitenvlees
Mao Zedong Varkensbuik
Fidel Castro Schildpaddensoep

labels: #Koken

Zie ook: