Misschien heb je het tijdens het koken niet helemaal door, maar er komt tijdens het koken een veelvoud aan stoffen vrij. Zo komt er tijdens het koken onder andere fijnstof vrij. Ook stoffen welke je liever niet inademt. Fijnstof is schadelijk voor de gezondheid.

Ventilatie in de keuken en een goede gezondheid gaan dus nauw samen. Er zijn verschillende redenen waarom ventilatie in de keuken belangrijk is. Misschien vind je elke reden niet even belangrijk, maar wel goed om je hier bewust van te zijn. Zo komt er tijdens het koken veel stank vrij en komen er stoffen vrij welke je liever niet inademt.

De directe gevolgen van koken zonder afzuigkap

Laten we beginnen met hetgeen wat je het eerst merkt: de stank. Wanneer de afzuigkap uit staat kan het voor vervelende stankproblemen in de woning zorgen. Doordat de afzuigkap de stank niet opvangt verspreiden de nare geurtjes zich door de gehele woning. En dat maakt je eten dus ook gelijk een stuk minder smakelijk.

In de lucht welke vrijkomt tijdens het koken zit vet, vocht en gas. Het vet wat in de lucht zit kan je keukenkastjes aantasten. Wanneer de afzuiging nooit aanstaat kunnen smerige vetresten ophopen en de keuken onhygiënisch maken.

Hetzelfde geldt voor vochtproblemen welke voortkomen uit een niet- of slechtwerkende afzuigkap. Wanneer vochtproblemen langdurig aanhouden kan schimmelvorming in huis ontstaan. En tot slot kunnen er gassen als stikstofdioxide vrijkomen. Deze giftige dampen adem je liever niet in tijdens het koken!

De onzichtbare risico's van kookdampen

Hoewel geur, vet en vocht de meest tastbare ongemakken zijn, brengt koken zonder adequate afzuiging ook onzichtbare risico's met zich mee in de vorm van luchtverontreinigende stoffen die schadelijk kunnen zijn voor de gezondheid. De concentraties van deze stoffen kunnen binnenshuis aanzienlijk oplopen, soms tot niveaus die de buitenluchtkwaliteitsnormen overschrijden.

Regelmatig en veel fijnstof inademen zorgt voor voortijdig overlijden, longkanker, verergering van hart- en vaatziekten en luchtwegaandoeningen.

Uit een onderzoek van TNO over fijnstof tijdens het koken komt naar voren dat met het braden van vlees of wokken van groente het meeste fijnstof vrijkomt. Het is dus van essentieel belang dat deze stoffen direct worden opgevangen door de afzuiging. En zelfs de afzuigkap aanzetten is niet altijd voldoende. Het wordt altijd aangeraden om deze op de maximale stand te zetten. Anders kan fijnstof nog altijd langs de afzuigkap glippen.

En om nog maar even de ernst te benadrukken zegt TNO het volgende: “90% van de blootstelling aan ultrafijnstof vindt binnen plaats”.

Ventilatie bij nieuwbouw en renovatie

Bij nieuwbouwwoningen of grote renovaties is ventilatie in de keuken al even verplicht. Dat is voortgekomen uit het specifieke bouwbesluit welke sinds 2006 van kracht is. Bij oudere woningen of kleine renovaties is dit echter nog niet het geval. Maar het is niet voor niets verplicht geworden bij nieuwbouwwoningen en grote renovaties.

Mechanische ventilatie

Het is mogelijk om de afzuigkap op de mechanische ventilatie aan te sluiten. Echter kunnen niet alle soorten afzuiging op de mechanische ventilatie aangesloten worden. In het geval dat de afzuigkap op de mechanische ventilatie wordt aangesloten is het gebruikelijk te kiezen voor een motorloze afzuigkap. De afzuiging vindt namelijk al centraal plaats in de mechanische ventilatie.

Door een tweede motor toe te voegen kunnen luchtstromen verstoord worden en dat kan zorgen voor een verminderde werking van het ventilatiesysteem. En hier zit ook direct het nadeel van een afzuigkap welke aangesloten zit op de mechanische ventilatie. Doordat de afzuigkap geen directe eigen afzuiging heeft is het vermogen minder ten opzichte van een afzuigkap met motor.

Alternatieven voor een afzuigkap

Wanneer je in de keuken aan het koken bent ontstaat er veel vochtvorming. Maar ook wanneer je niet aan het komen bent kan er vocht in de keuken terecht komen. Er zijn verschillende manieren om van vocht af te komen. Allereerst moet de basis voor goede ventilatie een afzuigkap zijn wanneer je aan het koken bent. Verder kan het ook helpen om het keukenraam of ventilatieroosters open te zetten wanneer je de keuken wilt verluchten. Met een half uur zou dan al het vocht verdwenen moeten zijn.

Recirculatie of afvoer naar buiten?

Nieuwbouwwoningen zijn tegenwoordig sterk geïsoleerd en luchtdicht, waardoor ventilatie gecontroleerd plaatsvindt. Echter, er is opnieuw aandacht nodig voor kookafzuiging. Het huidige Bouwbesluit (2012) vereist dat een ruimte met een kooktoestel voorzien moet zijn van ventilatie met een capaciteit van minimaal 75 m³/uur (21 dm³/s). Deze eis ging impliciet uit van een gesloten keuken en koken op aardgas.

Nieuwe inzichten op het gebied van luchtverversing in energiezuinige nieuwbouwwoningen rechtvaardigen een herziening van deze normen.

Belangrijke aandachtspunten voor betere kookveldafzuiging

  • Fijnstof: Meer dan de helft van de blootstelling aan fijnstof (PM2,5) binnenshuis komt van bronnen zoals bakken, braden en grillen.
  • Geur: Bewoners ervaren vaak dat etensluchten te lang blijven hangen.
  • Vocht: Koken brengt vocht in de lucht.
  • Energie: Directe luchtafvoer leidt tot warmteverlies, niet alleen wanneer de afzuigkap in gebruik is, maar vaak ook in ruststand.
  • Verse lucht: Afvoer van kooklucht naar buiten moet gepaard gaan met voldoende aanvoer van verse lucht.
  • Geluid: Mensen zetten de kookafzuiging soms op een lagere stand als deze veel geluid maakt.

Directe luchtafvoer naar buiten

Een afzuigkap met directe luchtafvoer naar buiten is een effectieve manier om kooklucht af te voeren. Een van de mogelijkheden is het isoleren van de doorvoer en het gebruik van een geïsoleerde klep die automatisch opent en sluit. Een voorbeeld van zo’n klep is de Compair Thermobox van de firma Naber.

Deze klep bestaat uit drie vlinderkleppen die magnetisch gesloten blijven en pas openen wanneer de afzuigkap een druk van 60 Pa bereikt. Een andere optie is het gebruik van een geïsoleerde muurdoorvoer, zoals die wordt aangeboden door Berbel. Deze muurdoorvoer is speciaal ontworpen voor gebruik met Berbel afzuigkappen.

Het gebruik van geïsoleerde kleppen of muurdoorvoeren helpt aanzienlijk bij het verminderen van energieverlies wanneer de afzuigkap niet in gebruik is.

Afvoer naar buiten in woningen met mechanische ventilatie

In woningen met mechanische ventilatie en gevelroosters (C-systemen) is er over het algemeen voldoende luchttoevoer in de keuken. Echter kan de luchtstroom van de afzuigkap leiden tot tocht of fluitende geluiden door de roosters en openingen in deuren. In woningen met balansventilatie (D-systemen) ontbreken vaak ventilatieroosters en soms zelfs een bovenraampje. In deze gevallen moeten bewoners tijdens het koken een draai-kiepraam of deur openzetten. Echter, bij koud weer of sterke wind laten bewoners dit vaak achterwege. Bovendien blijft het bovenraampje na het koken vaak openstaan.

De Compair Bixo Balance, geleverd door Naber, is een systeem dat geveldoorvoeren bevat voor zowel het afvoeren van kooklucht als het aanvoeren van verse lucht. Deze geveldoorvoeren zijn uitgerust met een textielmembraan dat door middel van een elektromotor kan worden opgerold en geopend. Wanneer het membraan is opgerold, zijn de buizen afgesloten. De luchtkamers in het opgerolde membraan zorgen voor thermische isolatie met een U-waarde van 0,8 W/m²K.

Koken op inductie en afzuiging via het werkblad

Bij het koken op inductie is het mogelijk om afzuiging via het werkblad te realiseren met een directe afvoer naar beneden. Hoewel dit ingaat tegen de natuurlijke convectie, is het haalbaar omdat kooklucht bij inductie langzamer stijgt dan bij koken op gas. Voor deze methode is echter een grotere luchtvolumestroom vereist, minimaal 400 m³/uur. Meestal wordt downdraft afzuiging gecombineerd met recirculatie, maar er zijn ook mogelijkheden om de afvoerleiding onder de vloer, via de kelder of door de kruipruimte te leiden.

Naber biedt een luchtafvoerbuis voor downdraft afzuiging die gecombineerd kan worden met de Compair Thermobox. Deze afvoerbuis loopt door de kruipruimte en heeft een uitlaat aan de gevel of vrijstaand direct naast de gevel. Vanwege de grotere volumestroom is het warmteverlies bij downdraft afzuiging met directe afvoer naar buiten groter dan bij een traditionele afzuigkap (updraft).

Afvoer in appartementsgebouwen

In appartementsgebouwen is het vaak niet mogelijk om een directe geveldoorvoer te realiseren om verschillende redenen. Een directe afvoer naar buiten is alleen haalbaar met een apart stijgkanaal dat door het dak loopt. In laagbouw is dit meestal nog wel mogelijk, eventueel met ondersteuning van een dakventilator om voldoende onderdruk in het stijgkanaal te creëren. Een belangrijk aandachtspunt is het voorkomen van geluidsoverdracht en verspreiding van kookgeuren tussen de appartementen die het stijgkanaal delen.

In hoogbouw is een directe afvoer van kooklucht naar buiten geen optie vanwege de te hoge drukopbouw in het stijgkanaal, wat de werking zou belemmeren. Volgens het Burgerlijk Wetboek (het burenrecht) is het niet toegestaan voor eigenaren van een perceel om overlast te veroorzaken voor de eigenaren van aangrenzende percelen door het verspreiden van stank, rook of gassen.

Effectieve kookafzuiging

Vaak wordt bewoners geadviseerd om de kookafzuiging nog 20 minuten aan te laten staan na het koken. Een effectieve kookafzuiging zorgt ervoor dat geurtjes en verontreinigingen direct worden afgevoerd zodra ze vrijkomen tijdens het koken. Zodra je klaar bent met koken, is er geen sprake meer van kooklucht die afgevoerd hoeft te worden.

Bij een kookafzuiging die net aan de minimale eisen van het Bouwbesluit voldoet (75 m3/uur), wordt slechts een deel van de kooklucht direct afgezogen. Er blijft ook kooklucht in de keuken hangen die zich vermengt met de omgevingslucht. De betere kookplaten met afzuiging, zoals de BORA kookplaat met afzuiging, hebben een automatische naloopstand.

Kooklucht afvoeren via het ventilatiesysteem

Kooklucht kan in principe worden afgevoerd via het ventilatiesysteem. Dit geldt met name voor balansventilatie met warmteterugwinning (type D), waarbij het tevens mogelijk is om warmte terug te winnen.

Koken zonder afzuigkap in sociale huurwoningen

Koken zonder afzuigkap komt met name voor in sociale huurwoningen, waar standaard keukenblokken vaak zonder afzuigkap worden geleverd. Het afzuigventiel in de keuken heeft volgens het Bouwbesluit een minimale capaciteit van 75 m3 per uur. Zonder afzuigkap wordt de kooklucht volledig via dit ventiel afgevoerd. Echter, dit is vaak onvoldoende om kooklucht en fijnstof effectief af te voeren, zoals zowel de praktijk als simulaties aantonen.

Om de effectiviteit te vergroten, kan een motorloze afzuigkap worden aangesloten op het ventilatiesysteem, waarbij het afzuigpunt zich in de keuken bevindt. Het is essentieel dat de bewoner tijdens het koken de ventilatie op de hoogste stand zet. Hiervoor is een ventilatiesysteem met een goede standenschakelaar en timer nodig. Het is ook mogelijk om de regeling van de ventilatie te koppelen aan de schakeling van de afzuigkap en/of de kookplaat.

Alternatieve aanpak: kooklucht reinigen en terugbrengen

Een alternatieve aanpak is het afzuigen van kooklucht, het reinigen ervan en vervolgens terugbrengen in de keuken. Hierbij zijn geen gevelopeningen nodig voor de afvoer van kooklucht en de toevoer van verse lucht. Om het effect van een recirculatiekap te vergroten, zijn specifieke oplossingen vereist.

Kookafzuiging met recirculatie

Bij kookafzuiging met recirculatie wordt kooklucht gefilterd om het te reinigen. De aanwezigheid van hoogwaardige filters en het regelmatige onderhoud ervan zijn cruciaal voor een effectieve luchtreiniging. Het vermogen van het systeem blijft echter altijd beperkt. De meeste recirculatiesystemen maken gebruik van koolstoffilters, die kookgeuren kunnen neutraliseren maar geen effect hebben op fijnstof.

Filters

Om vet op te vangen, is een vetfilter nodig. De efficiëntie van een vetfilter wordt aangeduid met een klasse-indeling van A tot G, waarbij een hogere klasse meer vet kan opvangen. Fijnstof wordt afgevangen door speciale fijnstoffilters. Het stof blijft achter op het filtermateriaal. De meeste fijnstoffilters hebben een rendement van maximaal 75 procent en hebben doorgaans een levensduur van maximaal een jaar.

Koolstoffilters worden gebruikt om geuren te neutraliseren. De kwaliteit van een koolstoffilter hangt af van de hoeveelheid koolstof die het bevat. Sommige afzuigkappen maken gebruik van een monoblockfilter voor geurabsorptie. Dit type filter presteert beter dan een standaard koolstoffilter en kan zelfs visgeuren neutraliseren.

De gezondheidsrisico’s van koken op gas

Bij het koken op gas komen bij verbranding van het aardgas verschillende stoffen vrij zoals ultrafijnstof, stikstofdioxide en koolstofmonoxide. Die stoffen zijn niet goed voor de gezondheid en kunnen vooral bij kinderen leiden tot astmatische klachten. Maar ook volwassenen die al longklachten hebben kunnen extra klachten krijgen. Daarom is het belangrijk ervoor te zorgen dat de stoffen niet in de keuken en verder in het huis komen. Mogelijke oplossingen hiervoor zijn overstappen op elektrisch koken en een goede kookafzuiging met een afvoer naar buiten installeren.

Het is belangrijk de afzuigkap al meteen bij het aanzetten van het gas in te schakelen op een hoge stand en pas enkele minuten na afloop van het koken uit te doen. Is dat niet mogelijk, zorg dan voor zo goed mogelijke natuurlijke ventilatie tijdens het koken, bijvoorbeeld door een raam open te zetten.

Tips voor het minimaliseren van fijnstof

In het algemeen ontstaat de meeste fijnstof bij het braden van vlees en het wokken van groenten. Het maakt daarbij niet uit of je op gas of elektrisch kookt. Het liefst zuig je de kookdampen direct af met een afzuigkap. Uit experimenten in ons laboratorium volgt dat voor een goede afzuiging minimaal een capaciteit van 300 m3/uur nodig is tijdens het koken. In een aantal huizen die we bemeten hebben, was de afzuigcapaciteit slechts 40 m3/uur.

We pleiten ervoor om de ontwerpcapaciteiten voor keukenafzuiging in de bouwregelgeving te herzien en/of aanvullende eisen te stellen voor kookafzuiging. Dit is vooral belangrijk voor luchtdichte energiezuinige nieuwbouwwoningen waar het fijnstof urenlang kan blijven hangen. Komend jaar onderzoeken we wat een goede oplossing is zonder dat dit ten koste gaat van de energiezuinigheid van deze woningen.

Overstappen op elektrisch koken

Stop met koken op gas en stap over op inductie! In vrijwel alle woningen is de slechte luchtkwaliteit een groot onzichtbaar probleem. De grootste fijnstof veroorzaker is: koken. Dat is schrikken…

Ventilatie en afzuiging

Een gezond binnenklimaat in de keuken en in de rest van de woning valt of staat bij goede keuken afzuiging. Uit TNO onderzoek komt naar voren dat de afzuigkap boven (of in) de kookplaat verkeerd of te weinig gebruikt wordt. De afzuiging staat vaak in een te lage stand en wordt te laat of zelfs helemaal niet aangezet. Ons advies is om voor het koken de afzuiging aan te zetten, waardoor de luchtcirculatie al op gang komt. En laat de afzuiging achteraf ook nog een tijdje draaien. Plaats daarnaast tijdens het koken de deksel op de pan.

labels: #Koken

Zie ook: