Het lied ‘Zomaar een dak’ behoort tot de oudere liederen van Huub Oosterhuis en het is een van zijn meest bekende en meest gezongen liederen. Al decennia lang behoort het tot de meest geliefde openingsgezangen. Dat komt omdat het lied zo beeldend onder woorden brengt waarom we naar de kerk gaan om samen liturgie te vieren. De ongebruikelijk lange titel geeft precies aan waar het lied over gaat: ‘Lied over de plaats waar wij bijeengekomen zijn’. Het lied bestaat uit drie strofen met een voor kerkliederen minder gangbare omvang van zeven regels.

Misschien heeft dit aantal regels ertoe bijgedragen dat er geen volledig doorgevoerd rijmschema is gehanteerd. Alleen de tweede en vierde regel van elke strofe rijmen op elkaar (in de derde strofe middels halfrijm) en de laatste twee regels. Deze laatste twee regels zijn bovendien even lang en korter dan de overige regels. Zowel het rijm als de lengte zorgt ervoor dat deze twee regels als een climax of conclusie functioneren van elke strofe.

De betekenis van de samenkomst van de gemeente wordt aan de hand van drie invalshoeken toegelicht. Elk van de drie strofen werkt een van deze invalshoeken uit. De viering van eucharistie/avondmaal vormt daarbij het referentiepunt. Andersoortige vieringen zoals het getijdengebed of de viering van doop en huwelijk zijn weliswaar niet gethematiseerd, maar veel elementen uit het lied zijn ook daarop van toepassing.

De Ruimte: Een Levend Lichaam

In de eerste strofe staat de ruimte centraal waar de gemeente samenkomt om te vieren; in de tweede strofe gaat het over de dienst van het woord met de lezing uit de Schrift en de overweging; en de derde strofe gaat in op de viering van eucharistie/avondmaal. De eerste strofe handelt over het kerkgebouw dat in de aanhef wordt aangeduid met het onbepaalde ‘zomaar een dak’ dat zich even onbepaald bevindt ‘boven wat hoofden’.

De inzet van het lied suggereert daarmee een zekere willekeur en wekt de indruk dat het gebouw eigenlijk niet van belang is. Gaandeweg de strofe wordt echter duidelijk dat het inderdaad niet om het kerkgebouw op zich gaat, maar om de gemeente waar het gebouw zich mee vult. Het kerkhuis krijgt pas een functie wanneer de gemeente er samenkomt; daar ontleent het zijn betekenis aan. Als wij er binnengaan, wordt het stenen gebouw pas ‘een levend lichaam’.

De materie waar het gebouw uit opgetrokken is, krijgt dan menselijke trekken: de muren zijn ‘van huid’ geworden, en de ramen zijn ‘als ogen’. Door deze personalisering sluit de typering van het kerkgebouw in deze strofe naadloos aan bij 1 Petrus 2,5, een kerntekst uit de liturgie van de kerkwijding, waar de mensen voorgesteld worden als levende stenen die nodig zijn voor de bouw van een geestelijke tempel.

De Dienst van het Woord: Vallende Sterren

Volgens de tweede strofe klinken in dat kerkgebouw woorden uit een ver verleden. De verhalen uit de Schrift zijn als ‘vallende sterren’ die richting geven of als ‘vonken’ waar we ons aan kunnen warmen; het zijn woorden die als zaadjes in ons tot wasdom moeten komen. Het zijn woorden die onze dromen en visioenen levend houden.

De Dienst van de Tafel: Een Wonder van God

In de kerkruimte staat een tafel, de ‘tafel van Een’, wat kan duiden op de tafel van de Ene, van God die ons samenroept en verzamelt rond die tafel, dan wel verwijst naar de gemeenschap die zich rond de tafel tot een eenheid smeedt. In de diverse bundels en boeken waarin dit lied is opgenomen, worden een of meer bijbelse referenties vermeld: Romeinen 12,4-5; 1 Korintiërs 10,17 en 12,12-13.

Deze verwijzingen hebben betrekking op het begin van deze strofe die gezien kan worden als een parafrase van het beeld van het ene lichaam dat veel delen heeft, of als een allusie op de beschouwing van Paulus over de vele mensen die samen één lichaam vormen omdat zij zich in het ene brood verenigen met Christus. Er wordt brood gedeeld als teken dat het leven een gave is en dat we voor elkaar een gave zijn: ‘dat we elkaar gegeven zijn’.

Als we dat realiseren en zo in vrede leven, mag de viering van eucharistie of avondmaal een ‘wonder’ heten. Dit alles verwijst naar een oud verhaal dat zo oud is dat het in vergetelheid dreigt te raken, maar dat tevens weer als nieuw en actueel oplicht wanneer het opnieuw verteld wordt en gedaan wordt.

De Melodie: "Comt Nu Met Sangh"

De woorden zijn geschreven op de volksliedmelodie ‘Comt nu met sangh’ (zie Liedboek 865). De muziek is een ‘branle’, dat is een springdans. De quasi nonchalante openingszin met de woorden ‘zomaar’ en ‘wat hoofden’, alsof er iets toevalligs ontstaat achter een net zo toevallig openstaande deur, geeft dit lied een heel eigen sfeer en populariteit. Daarbij opgeteld de melodie van ‘Komt nu met zang van zoete tonen’, maakt het geheel graag gezongen.

Al meteen echter transformeert het beschreven (kerk?)gebouw in een huis dat een levend lichaam is, met ‘muren van huid’ en ‘ramen als ogen’, waardoor je naar binnen én naar buiten kunt kijken. Maar het wordt pas een levend huis als wij er binnengaan. Beide brandpunten van de eredienst worden vervolgens bezongen. Het tweede couplet begint meteen met ‘Woorden’ en het derde met ‘Tafel’.

De dienst van het Woord waaiert direct uit over een rijk taalveld: in de woorden (‘van ver’) klinkt heilsgeschiedenis mee (‘vonken verleden’) die ook in het hier en nu weer actueel kunnen worden (‘hier gezaaid’). De bijbelverhalen bieden ons interpretatiekaders voor wie God of Christus is (‘namen voor Hem’), maar wiens naam in dit couplet eveneens onuitgesproken blijft. De profeten wijzen op Hem (‘dromen, signalen’).

Na de dienst van het Woord begint die van de Tafel, de Tafel van de Ene, die tegelijkertijd tafel is van één gemeenschap. Die beeldspraak is nog dieper, want de rekenkundige ‘tafel van één’ telt tot tien, dus iedereen hoort erbij. Ten eerste wordt de Tafel beschreven als een tafel van samen (‘elkaar gegeven’) - ook hier gaat de gemeenschap voorop! Pas waar het brood dan onderling gedeeld wordt, wordt het een ‘wonder van God’.

De heiligen van naam die zijn voorgegaan, doen mee (‘oud’) en iedereen die nog zal komen (‘nieuw’). Het lied is echt een lied om de kerkdienst mee te beginnen.

Adriaen Valerius: De Componist Achter de Melodie

De melodie van ‘Komt nu met zang van zoete tonen’ is afkomstig van Adriaen Valerius (ca. 1575-1625). Valerius was schepen (wethouder) van Veere (Zeeland) en tekstdichter van met name geuzenliederen (liederen over de Tachtigjarige Oorlog, 1568-1648). Zijn liederen werden na zijn dood uitgegeven door zijn erfgenamen.

Valerius is vooral bekend van zijn ”Neder-landtsche gedenck-clanck”. Het betreft een compleet geschiedwerk van bijna 300 pagina’s. De titelpagina geeft precies aan wat het boekwerk biedt: een verhaal over de zeventien Nederlandse provincies vanaf het begin van de „troublen” tot aan het jaar 1625. Een geschiedenis van de Opstand dus.

Adriaen Valerius heeft het verhaal gelardeerd met platen, gedichten, liedjes en verwijzingen naar de Bijbel en geleerde boeken. Elk lied heeft een melodienotatie én een zogenoemde tabulatuur voor luit en cimbaal - muziek om het lied te kunnen begeleiden op deze instrumenten. Het hele boekwerk is bedoeld om te dienen tot „stichtelijk vermaak en lering” van alle „liefhebbers van het vaderland”.

Pas in de 19e eeuw komt het werk van Valerius weer in de belangstelling te staan. En dan niet vanwege het vurige historische verhaal dat hij vertelt, maar vanwege de 76 liederen die het boek telt, die op 3 geuzenliederen na (waaronder het Wilhelmus) allemaal van de hand van Valerius zelf zijn.

De 19e eeuw is de tijd dat de belangstelling voor de vaderlandse geschiedenis groeit en het nationalisme opkomt. Daardoor worden liederen waarin dat roemruchte verleden wordt bezongen populair. Als eerste in lutherse en doopsgezinde gezangbundels worden liederen van Valerius opgenomen.

Niettemin leven de persoon en met name het werk van Adriaen Valerius 400 jaar na zijn dood voort. Tijdens aubades op Koningsdag klinken zijn liederen nog altijd. Bij Oranjeconcerten kun je de ”Valeriussuite” van Willem Vogel te horen krijgen. En last but not least: Veere houdt de herinnering aan zijn oud-inwoner levend.

labels:

Zie ook: