Kunnen Planten Tegen Zout? Een Gids voor Zouttolerante Soorten

De vraag dringt zich bij elke periode met winterse koude weer op: al dat strooien, is dat niet slecht voor de natuur? Er werd deze winter al meer dan honderd miljoen kilo zout gestrooid. Het meeste verdwijnt na de dooi in het riool, maar een flink deel gaat de berm en het grondwater in. De effecten zijn zeker zichtbaar, zegt vegetatiedeskundige Joop Spijker.

De Impact van Strooizout op de Natuur

Strooizout beïnvloedt de verspreiding van soorten. Het Deens lepelblad vaart er wel bij, maar het kan ook nadelig uitpakken. Lang niet alle planten kunnen tegen zout. Spijker: ‘Het is dus heel belangrijk dat de wegbeheerder de bijzondere vegetatie goed in beeld heeft en daar bij het strooien rekening mee houdt.

Het mooiste voorbeeld is hoe het Deens lepelblad zich de laatste decennia heeft verspreid. De verspreidingskaart van dit zoutminnende plantje sluit naadloos aan bij de routekaart van de snelwegen. De oorzaak is strooien.

Zouttolerante Planten: Een Oplossing?

Spijker vervolgt: ‘Waar bomen dicht langs de strooiroutes staan, moet je soorten planten die tegen zout kunnen. ‘Eiken bijvoorbeeld, of platanen, populieren en elzen. ‘Plant dus geen zoutgevoelige bomen direct langs drukke wegen of strooiroutes’, is Spijker’s advies. ‘Als je de juiste boom op de juiste plek plant, valt het effect van strooizout wel mee.’

Daar komt volgens Spijker bij dat het zoutprobleem waarschijnlijk vanzelf minder gaat worden. Op plekken waar flink gestrooid wordt, zoals langs snelwegen, duiken zouttolerante planten op. Bijvoorbeeld de zilte rus, het Deens lepelblad en de hertshoornweegbree kunnen prima omgaan met het vele zout dat op onze wegen wordt gestrooid, vertelt Ton Denters in Vroege Vogels.

De zouttolerante planten zitten nu nog verstopt onder een dikke laag sneeuw, maar in het voorjaar staan vluchtheuvels en bermen er vol mee. Er zijn maar weinige organismen in de stad die zo goed met grote hoeveelheden zout om kunnen gaan als deze paar planten.

Hoe Planten Zout Tolereren

Dat er toch planten kunnen groeien op plaatsen met veel zout, heeft te maken met verschillende strategieën die planten hebben om dat zout kwijt te raken of te voorkomen dat het vocht onttrekt aan de cellen. Planten die dat goed kunnen hebben een voorsprong op andere planten waardoor hun concurrentiepositie toeneemt en deze soorten op plaatsen met zout net iets beter groeien en zich voortplanten dan andere soorten. Dat geldt zeker ook voor Deens lepelblad, gezien het succes tot ver in de steden.

Toen rond 1970 op grote schaal gladheidsbestrijding van start ging, werd het voor planten met een zekere zouttolerantie mogelijk om naar het binnenland te migreren. Het bekendste voorbeeld hiervan is Deens lepelblad. Op de verspreidingskaart van deze plant is overduidelijk te zien dat verspreiding langs snelwegen gaat. Waarschijnlijk worden de plantjes verspreid via de auto's. Een auto rijdt even in de berm, er komen een paar zaden in de autoband en die vallen er verderop weer uit. Door het Deens lepelblad kleuren de bermen vanaf april ook wit, maar niet van de sneeuw natuurlijk: dan staat deze plant in bloei.

Zoutstress en Planten: Onderzoek aan de Universiteit van Amsterdam

Zoals bekend, beschermen planten zich tegen een hoog zoutgehalte in de bodem door hun wortels te verleggen om op die manier plekken met hoge zoutconcentraties te mijden. Blootstelling aan zoutstress activeert talrijke signaalpaden, die bij zouttolerante planten tot acclimatisatie leiden.

In hun review integreren de UvA-onderzoekers de bestaande kennis over vroege signaalreacties - die seconden tot minuten in beslag nemen - met de kennis over de groei van verschillende organen - die uren tot dagen duurt. Volgens de onderzoekers houden planten die blootstaan aan zoutstress onmiddellijk op te groeien. In deze fase dringt er, via niet-specifieke ionenkanalen in het membraan, zout binnen in de cellen. Dat zout lokt in de cel een reeks gebeurtenissen uit die zorgen voor de aanmaak van stresshormonen en een afname van de celdeling en -groei.

In een latere fase worden er zoutionen in vacuolen en opslagweefsel gepompt. De groei kan zich daardoor enigszins herstellen, maar bereikt vrijwel nooit het controleniveau. De auteurs wijzen op een interessant fenomeen, namelijk dat de groei van de diverse plantenorganen niet in gelijke mate door zoutstress wordt beïnvloed. Planten met zoutstress blijken, in vergelijking met normaal gegroeide planten, een andere bouw te vertonen.

Uit enkele recente studies naar dit onderwerp komt naar voren dat relatieve veranderingen in de groeimorfologie inderdaad een belangrijke rol spelen bij zouttolerantie. De onderzoekers denken dan ook dat deze veranderingen nieuwe aanknopingspunten bieden voor de teelt van zouttolerante gewassen.

Testerink: ‘Wij willen achterhalen hoe het komt dat planten door veranderingen in de bouw van hun wortelstelsel hun laterale wortels van richting kunnen doen veranderen en zo hun zoutopname verminderen. Testerink is plantenfysioloog aan het Swammerdam Institute for Life Sciences (SILS) van de UvA en heeft onlangs een NWO-subsidie toegekend gekregen. Daarmee willen zij en haar team hun onderzoek naar de effecten van zoutstress op wortelvorming voortzetten en manieren onderzoeken om gewassen te telen die beter bestand zijn tegen zilte bodems.

Zeekraal: Een Pionier in Zoute Omgevingen

Zeekraal is, als uitgesproken zoutplant, de pionierplant van de kwelders. Hij kan groeien op slikkige platen die met elk hoogwater worden overstroomd. De zeekraalplantjes versterken het opslibben en zorgt er zo voor dat de kwelder hoger en droger wordt. Omdat zeekraal goed tegen zout in de bodem kan en lekker smaakt, wordt hij als zilte zeegroente geteeld op gronden met zout of brak grondwater.

Hoewel zeekraal heel goed groeit op zoute grond kan hij alleen ontkiemen met de hulp van zoet regenwater. In Nederland groeien twee soorten zeekraal, die veel op elkaar lijken: langarige en kortarige zeekraal. Het is niet zeker of dit echt verschillende soorten zijn, of varianten van één soort.

Zeekraal verdraagt zout water. Sterker nog, de plant heeft zout nodig. De wortels nemen zout op dat in de bladeren wordt bewaard. Maar er zijn grenzen. Als er te veel zout in het zeekraalplantje is opgenomen groeit het niet meer. Daarom houdt het ook zo veel mogelijk zoet water vast. De blaadjes van zeekraal zijn dik en vlezig, net als die van vetplanten. Bovendien zijn ze klein en hebben weinig oppervlak. Daardoor verdampt er zo weinig mogelijk water. De wortels worden beschermd door een zuurstoflaagje. Dat zorgt ervoor dat er geen schadelijke metalen en teveel zout wordt opgenomen. Als er toch te veel zout in de plant is terechtgekomen gaat het naar de onderste bladeren. Die sterven dan af. Zo komt het dat de onderste bladeren vaak rood of geel zijn, terwijl de bovenste delen van zeekraal nog fris groen zijn.

Er komen in Nederland twee soorten zeekraal voor. Kortarige zeekraal groeit vooral op binnendijkse zilte terreinen. Als het aan de zeekant groeit is dat altijd op de wat hogere plekken, niet in het slik. Langarige zeekraal vind je juist vooral in het slikkige deel. Langarige zeekraal wordt verdrongen door Engels slijkgras. In de 20e eeuw is dat geplant om ervoor te zorgen dat kwelders sneller aangroeiden. Beide soorten zeekraal groeien overal op de lage delen van de Sluftervallei. Op de kwelders langs de Mokbaai en in de Schorren komen ze ook voor. Nergens op Texel wordt zeekraal gekweekt of commercieel geoogst.

Halotropie: Wortels Vermijden Zout

Handig dus dat nu uit onderzoek blijkt dat planten de groeirichting van hun wortels kunnen aanpassen in de buurt van zout. Dat is wel bijzonder omdat de wortels zich normaal gesproken laten leiden door de zwaartekracht, en dus naar beneden groeien. Biologen weten nu hoe dit zoutmijdende proces op celniveau werkt. Nu willen ze nog de genen opsporen die een plant op deze manier helpen in een zout milieu te overleven.

Voor het groeien in de richting van zout bestaat de mooie naam halotropie; het weggroeien van een zoute omgeving is dus een vorm van negatieve halotropie (‘tropos’ komt uit het Grieks en betekent draaien of bewegen). Plantenwortels hebben ook de neiging in de richting van water te groeien - hydrotropie - en voor het bovengrondse, groene deel van de plant is fototropie van belang: beweging in de richting van licht. Het bijzondere is dat voor al deze verschillende manieren waarop een plant beweegt en groeit het groeihormoon auxine een cruciale rol speelt.

Maar een plant kent nog veel andere bewegingen: in de richting van zwaartekracht (geo- of gravitropie), naar water (hydrotropie), en om contact te maken met andere planten of objecten (thigmotropie). Ook voor de reactie op ‘zoutstress’ is auxine belangrijk in de fysiologie van de plant. Andere vormen van stress voor een plant zijn bijvoorbeeld extreme temperaturen, droogte en een mineralentekort.

“De primaire reactie op droogte is hetzelfde als de reactie van de plant op zout omdat er in beide gevallen sprake is van een osmotische reactie”, vertelt Christa Testerink, universitair docent en onderzoekster verbonden aan het Swammerdam Instituut voor Levenswetenschappen aan de UvA. Bij osmose verplaatst water zich door de celwand heen om de zoutconcentraties aan beide zijden van de membraan in balans te brengen.

Verzilting: Een Wereldwijd Probleem

In het kustgebied van de Nijldelta hebben boeren problemen door verzilting van de landbouwgrond. Verzilting is in toenemende mate een wereldwijd probleem, waar steeds meer landbouwgewassen aan zijn blootgesteld, ook in Nederland. Door bijvoorbeeld zeespiegelstijging komt er meer zout water (kwel) in het grondwater terecht.

Testerink: “Op andere continenten is verzilting een nijpender probleem, door aanhoudende droogte en/of een van nature zoute bodem, zoals in Australië. Testerink is al enkele jaren bezig met de vraag hoe planten reageren op slechte omstandigheden, zoals een hoge zoutconcentratie. “We zien dat planten in een zout milieu minder zijwortels maken en de wortels stoppen met groeien in de richting van de zwaartekracht. Onze experimenten hebben duidelijk gemaakt dat plantenwortels zich actief verwijderen van zout. Dit verschijnsel zien we in de zandraket, maar ook bij tomaat en sorghum.

In een eerder onderzoek bestudeerde Testerink de biochemische processen die samenhangen met de reactie van plantenwortels op zout. Ze keek daarbij specifiek naar wat er zich in de celmembraan afspeelde, het eerste onderdeel van wortelcellen dat met zout in de bodem te maken krijgt. Ze ontdekte dat de celmembraan op de aanwezigheid van zout reageert met het aanmaken van bepaalde vetten, die op hun beurt weer zorgen voor de activatie van specifieke eiwitten. Het auxinetransport binnen de cel - en daarmee ook de groei en groeirichting - is afhankelijk van deze eiwitten.

De plant heeft vooral last van het natrium-ion en in veel mindere mate van het chloride-ion (zout bestaat uit natriumchloride, dat in water uiteenvalt in een natrium- en een chloride-ionen). Hierdoor worden bladeren geel en wordt de fotosynthese negatief beïnvloed.

“Een plant heeft een actieve manier om natrium te verwijderen”, legt Testerink uit. “Natrium is in een blad veel giftiger dan in de wortel, dus de plant zal er alles aan doen om het natrium in de wortels te houden. Bepaalde mutanten van de zandraket bleken niet in staat om de schadelijke natrium-ionen weer naar de wortels terug te sturen omdat daarvoor het noodzakelijke eiwit ontbreekt.

De zandraket is een populaire plant voor dergelijk genetisch onderzoek omdat het genoom van dit plantje - dat als onkruid tussen stoeptegels te vinden is - volledig in kaart is gebracht. Bovendien staat de onderzoekers een publieke database ter beschikking met alle DNA-fragmenten waarvan de volgorde bekend is.

“Het gaat bij de zandraket in totaal om 25.000 genen”, vertelt Testerink. “Voor een paar dollar heb je zo een envelop met onderzoeksmateriaal op je bureau liggen. Maar de eigenschappen voor zouttolerantie zitten natuurlijk niet in één enkel gen opgesloten”, relativeert ze. “Als je daarnaar zoekt, vind je niks. Voor de 350 beschikbare ecotypes van de zandraket - een ecotype is qua vorm speciaal aangepast aan de omgeving waarin hij groeit, maar het gaat wel steeds om dezelfde soort - wordt nu gezocht naar zouttolerante eigenschappen en genexpressie.

“Bij een eigenschap als de vorm van het wortelstelsel zijn enkele tientallen genen betrokken”, legt Testerink uit. Testerink werkt nu ook samen met China om naast zout de effecten van fosfaattekort op plantenwortels te onderzoeken. “In China is nutriëntentekort van de bodem een groot probleem voor de landbouw.

Alternatieven voor Strooizout

IVN Natuureducatie roept dan ook burgers op om bij hun huis iets anders te strooien dan zout. Gebruik bijvoorbeeld zand of houtsnippers. En wil je het helemaal goed doen zet dan elke dag even een bakje vers water in je tuin voor die dorstige vogels.

Zeewindbestendige Planten

Kustplanten en planten uit het Middellandse Zeegebied kunnen vaak al beter tegen zeewind, dat is een eerste indicatie dat planten tegen strooizout kunnen. Het lastige is dat planten die voorkomen langs de Middellandse zee vaak niet tegen onze ouderwetse winters kunnen. Winterhardheid is dan ook iets wat meegenomen moet worden bij het zoeken naar geschikte soorten. En verder moeten de planten wel voldoen aan het wenselijke beheerregime.

Negen van de tien keer zijn grijsbladige planten bestand tegen zeewind. Ook planten met maritima in de naam kun je zonder twijfel toepassen. Een verrassing is misschien dat Crocosmia heel goed gedijt in deze omstandigheden. Maar daar heb ik al eens over geschreven, dus dat laat ik nu achterwege. Dit geldt ook voor Eryngium.

Het lastige van zeewind is, behalve een grotere kans op storm, dat die wind zout kan bevatten. Zout onttrekt vocht aan een plant, ook bovengronds, wat een beeld oplevert alsof de plant verbrand is door de zon. Gelukkig zijn er planten die een afweersysteem hebben ontwikkeld om toch in deze situatie te kunnen overleven. Het blad kan sterk behaard zijn of een dikke waslaag hebben, zodat de huidmondjes beschermd zijn.

Er is trouwens een verschil tussen planten die tegen zoute zeewind kunnen en planten die in zoute grond staan, zoals het geval is na het strooien van zout op de wegen.

Top 10 Zeewindbestendige Planten

Hieronder een selectie van planten die goed gedijen in kustgebieden:

1. Armeria maritima (Engels gras): Inheems in Nederland en heeft door zijn grasachtige structuur een goed bodembedekkend effect.
2. Ballota pseudodictamnus: Door het sterk behaarde grijze blad heeft de plant een hoog aaibaarheidsgehalte.
3. Ceratostigma plumbaginoides (loodkruid): Bodembedekkend, heeft een blije blauwe kleur bloem die niet veel voorkomt en een herfstkleur.
4. Erysimum 'Red Jep': Kan van februari tot de kerst bloeien, zeker als je de oude bloemen er steeds uit knipt.
5. Fuchsia magellanica: In Cornwall kun je ze vinden tot op de rand van het klif.
6. Gaura lindheimeri 'Whirling Butterfly': Voor deze plant mag de bodem zelfs zout bevatten.
7. Iberis sempervirens (Scheefbloem): Wintergroen en heeft een hoog retrogehalte.
8. Lavatera maritima (boompapaver): Van origine komt hij voor in het Middellandse Zeegebied.
9. Santolina chamaecyparissus: De soort heeft heldergele bloemen met een vorm die lijkt op knopjes, dus zonder lintbloemen.

In deze top 10 staan dus planten die tegen zeewind kunnen. Het laat zien dat we beplanting in tuinen kunnen aanpassen aan bepaalde omstandigheden. Iedereen is er nu wel van overtuigd dat het succes van een tuin hiervan afhangt. Als we onze eigen wensen als mens belangrijker vinden dan die van de bodem en de andere omstandigheden, zoals de wind, hebben we veel meer kennis en aanpassingsvermogen nodig. Klanten raken uiteindelijk gefrustreerd als planten het te vaak laten afweten. Als hovenier, beplantingsadviseur of tuinontwerper hebben we de taak om klanten te overtuigen van de juiste plant op de juiste plaats.

labels:

Zie ook:

• Hamburgers in de Airfryer: Welke Zijn Geschikt & Hoe?
• Airfryer Snacks Frituren? De Ultieme Vergelijking & Tips!
• Frituur Snacks in de Airfryer: Kan Dat & Hoe Doe Je Het?
• Zelfrijzend Bakmeel Maken: Simpel & Snel Je Eigen Mix Creëren!
• Wegwerp BBQ Aansteken: Tips & Tricks voor Snel Resultaat