Landgoed De Paltz: Een Geschiedenis van Natuur en Cultuur

Midden in ons land, tussen Soesterberg en Soest, ligt Landgoed De Paltz, een gebied van bijna tachtig hectare ‘gerepte’ natuur. Tijdens een wandeling over dit landgoed ontdek je de markante geschiedenis van deze bijzondere buitenplaats.

Het landgoed kende vele eigenaren en een lange geschiedenis. Zo is het landgoed ooit vernoemd naar een groep Duitse vluchtelingen die in het midden van de achttiende eeuw vanuit Rheinland Pfalz een veilig heenkomen vonden in Nederland. Maar waarom waren zij op de vlucht?

De Vroege Geschiedenis en Eigenaren

Oorspronkelijk was dit gebied bekend onder de naam "Heezer Eng" en werd het gebruikt als akkerland. In de Middeleeuwen heette dit grondgebied "de Eng van Hees". Vanaf 1777 worden er weer pogingen ondernomen om het gebied weer tot landbouwgrond om te vormen. Het 136 morgens (ca. 116 hectare) grote gebied wordt aangekocht door de "Sociëteit de Landbouw". De kolonisten die zich vestigden waren afkomstig uit het Duitse gebied Paltz, en daardoor is de naam Paltz voor dat gebied in zwang geraakt.

Andries de Wilde (1781 - 1865) kocht op 18 december 1823 voor ƒ 24.800,-- het landgoed Pijnenburg. Hierbij hoorden ook enkele percelen in het gebied De Paltz in Soesterberg. Van de heer Van Bern kocht hij op 11 november 1836 nog enkele stukken grond in dit gebied. De heer De Wilde liet op 15 juni 1860 zijn landgoed veilen. Hij ging zelf wonen op het zuidelijke deel van Pijnenburg. Het deel ten noorden van de Biltseweg werd gekocht door mr. Herman Albert Insinger (1827 - 1911) en de goederen van De Paltz werd gekocht voor ƒ 8.950,-- door jhr. mr.

De Aanleg van het Landgoed

Jonkheer J.P.A.L. Ram kocht in 1860 de grond en liet het landgoed aanleggen. Hij liet op zijn grond het landgoed De Paltz aanleggen. De reeds aanwezige boerderij werd na in een brand in 1861 herbouwd. Daarna volgde in 1863 de bouw van drie arbeiderswoningen. Het huis is niet toegankelijk. In 1863 werd het blokje personeelswoningen aan het Heezerspoor gebouwd en in 1867 volgde de bouw van het landhuis, gebouwd in een Frans-eclectische stijl met middenpartij en paneelpilasters op de hoeken. Daarna begon de aanleg van het landschapspark, waarschijnlijk naar ontwerp van tuinarchitect Hendrik Copijn. Het landgoed is aangelegd in landschappelijke stijl, vermoedelijk naar ontwerp van Hendrik Copijn.

Toen in 1872 jonkheer Louis Rutgers van Rozenburg eigenaar werd, liet hij na enkele jaren het park opnieuw herinrichten door tuinarchitect Leonard Antonij Springer. Deze vergrootte ook het voormalige beukendoolhof. In 1874, 1882 en 1897 kocht hij van de gemeente enkele stukken grond. Hij gebruikte het eerst als buitenverblijf, maar later vestigde hij zich met zijn gezin permanent in 1880 op het landgoed. Hij laat in 1876 het landgoed door de tuinarchitect Leonard A. Springer beplant en vergroot.

Latere Eigenaren en Veranderingen

Nadat jhr. Ram onder curatele werd gesteld, werd op 5 juli 1872 het landgoed geveild. Het werd voor ƒ 25.000,-- eigendom van jhr. Louis Rutgers van Rozenburg (1826 - 1908), assuradeur te Amsterdam. Na de dood van Louis Rutgers van Rozenburg in 1908 vestigde zijn oudste zoon David Louis zich op het landgoed. Na zijn verhuizing in 1922 naar Utrecht werd het landgoed verkocht aan de gebroeders Van der Krol. Deze houthandelaren, die het 110 hectare landgoed nooit hebben bewoond, kapten grote delen van de bebossing en vervingen deze door productiebossen ten behoeve van de mijnbouw. De gebouwen werden verhuurd, het hoofdgebouw aan een Evangelische Stichting die het als opvanghuis gebruikte. Het landgoed is een tijd eigendom geweest van de firma J. Kroll, die het huis verhuurde aan een Evangelische Stichting.

In de 20ste eeuw onderging het landgoed ingrijpende wijzigingen door houtkap, de aanleg van een productiebos en zandafgravingen. Ook werden delen verkocht. De gebroeders Van der Krol kochten het landgoed in 1922. Zij legden er productiebossen aan ten behoeve van de mijnbouw. Een deel van het landgoed gebruikten ze als zandafgraving. In de zandafgraving ontwikkelde zich eerst een warm en droog heidelandschap, later raakte het bebost. Utrechts Landschap heeft de zandafgraving weer open gemaakt, waardoor er ruimte is gekomen voor warmteminnende planten en dieren, zoals de zandhagedis en spinnendoder.

Het landgoed werd in 1984 gekocht door E.S. Raatjes. De eigenaar is veel bezig met het terugbrengen van het park in oude staat. In 1984 werd het landgoed gekocht door de heer E.S. Raatjes. Hij maakte een begin met de restauratie van het landschapspark en voegde ook weer eigen elementen toe, zoals waterval bij het herdershuis. Op 1 juli 2011 is het landgoed in eigendom en beheer van Het Utrechts Landschap.

De Kluizenaarsgrot en het Doolhof

Eind 19de eeuw is op het landgoed een doolhof met kluizenaarsgrot aangelegd, in opdracht van de toenmalige eigenaar Louis Rutgers van Rozenburg. Samen vormen ze een zogeheten folly.

In 1872 wordt het complex verkocht aan jhr. LouisRutgers van Rozenburg, deze laat er rond 1876 een kluizenaarsgrot (ook wel hermitage genoemd) bouwen. In de grot werd een monnik geplaatst, compleet met boek. Maar helaas heeft de monnik in de loop der tijd zijn hoofd verloren en is het boek terzijde gelegd. Inmiddels is het cementen boek weer terecht maar zit de monnik daar nog als kip zonder kop.

De kluizenaarsgrot is gemaakt van sintels en keien. In de grot zit een stenen kluizenaar met een opengeslagen boek waarin de Latijnse spreuk Sic traject gloria et monde staat. Bedoeld wordt waarschijnlijk Sic transit gloria mundi, oftewel: Zo vergaat de glorie van de wereld.

Het doolhof is gemaakt van beukenhagen. Ze zijn bewust laag, zodat de kluizenaarsgrot van een afstand te zien blijft.

Huidige Status en Activiteiten

Het 77 hectare grote gebied van de buitenplaats wordt begrensd door Heezerspoor Westzijde, de Paltzerweg en de Paltzerbaan. Het landgoed is alleen toegankelijk op de aangegeven paden. Door de aankoop is het landgoed als groene schakel voor de Utrechtse natuur veiliggesteld.

Het Arts Center en de onderneming in de kunsten Harlekijn (sinds 1966) organiseren op Landgoed De Paltz in Soest, alweer tien jaar op bescheiden schaal en passend bij de bosrijke omgeving, exposities, lezingen, rondleidingen, wandelingen en voorstellingen. Naast binnen- en buitenoptredens door gerenommeerde artiesten, ligt het accent vooral op het creëren van exposities en speelmogelijkheden voor jonge, getalenteerde kunstenaars.

Parkeren kan bij het Nationaal Militair Museum, Verlengde Paltzerweg 1, 3768 MX Soest. Maak met jouw groep een prachtige natuurwandeling over de Paltz onder begeleiding van een vrijwillige gids. Zij vertellen je meer over wat je onderweg ziet en hoort. De afstand van de rondleiding is ongeveer vier kilometer en duurt twee uur.

Overzicht van Eigenaren

labels:

Zie ook:

• Ontdek de Verrukkelijke Ontbijtmogelijkheden bij Landgoed Ehzerwold in Almen!
• Ontdek Landgoed Westerlee: De Ultieme Lunchervaring in een Prachtige, Sfeervolle Setting!
• Amersfoort Koffie met Gebak: Beste Adressen
• Critical Reception Betekenis? Uitleg & Voorbeelden
• Hemelse Pannenkoeken Overveen: De Beste Pannenkoeken!