Het Lauwersmeer speelt een cruciale rol in de waterveiligheid van de wijde omgeving door berging en afvoer van zoet water. Voorheen was het gebied - toen nog Lauwerszee - een estuarium, dat het zoute zeewater verbond met het zoete water in het achterland. Voor trekvissen was deze zout-zoetovergang van groot belang.

De Geschiedenis van Zoet en Zout

Wie vroeger rondliep in het huidige grensgebied tussen de provincies Groningen en Friesland, zag een zeearm die diep landinwaarts reikte: de Lauwerszee. Kustverdediging en waterveiligheid waren de reden voor de afsluiting van de Lauwerszee en het ontstaan van het Lauwersmeer. Met de natuur werd op dat moment geen rekening gehouden.

Ondanks fel protest aan de Groninger kant van het Lauwersmeer, vooral door de Zoutkamper vissers, werd de oude zeearm na eeuwen van plannenmakerij in 1969 definitief afgesloten van de Waddenzee. Direct na het afsluiten zag de voormalige Lauwerszee eruit als de Waddenzee bij eb. Door de zoute bodem kronkelden bochtige geulen en kreken. Omdat er geen zout water meer in kwam en Groningen en Friesland beide zoetwater in het gebied loosden, was het water van het nieuwe meer binnen enkele maanden zoet. Nadat ook de bodem voldoende was ontzilt, werd het nieuwe gebied ingericht met graslanden, wintergerst, rogge en zo’n 350 hectare bos.

Tot 1969 was het huidige Lauwersmeer nog de Lauwerszee. Toen is het met dijken en sluizen afgesloten van de Waddenzee. Met enorme negatieve gevolgen voor vegetatie, vissen en vogels.

De Ecologische Noodzaak van een Zoet-Zoutovergang

In het Waddengebied zijn er nauwelijks nog plekken over waar zoet water zich kan mengen met zout zeewater. Geleidelijke overgangen tussen land en zee - estuaria - zijn heel belangrijk voor trekvissen. Estuaria worden ook wel de longen van de Waddenzee genoemd.

Nederland deltaland is van oorsprong van internationaal belang voor vele vissen en vogels. Daar waar de rivieren in de zee uitmonden, ontstaat onder invloed van eb en vloed een uitwisseling van zoet en zout water. Zoet gemengd met zout geeft brak water. Deze gebieden zijn voor trekvissen belangrijk omdat ze vanuit de zee de Europese rivieren inzwemmen en omgekeerd. Het brakke water is voor veel vissoorten de ideale plek om te paaien en om op te groeien.

Maar in de meeste van deze gebieden zijn in de vorige eeuw het water van de rivieren en de zee van elkaar afgesloten. De Zuiderzee is met de aanleg van de Afsluitdijk het IJsselmeer geworden. In 2018 gingen de Haringvlietsluizen in Zeeland weer op een kier, nadat deze zoete zeearm in 1970 met een dam werd afgesloten van de Noordzee. Ook het Fries/Groningse Lauwersmeer heeft geen directe verbinding meer met de Waddenzee.

Het Onderzoek naar Zoutgehalten en Natuurwaarden

A&W heeft, in opdracht van de Provincie Groningen, onderzoek gedaan naar zoutgehalten en natuurwaarden in het Lauwersmeer. Het onderzoek laat het belang zien van het zoutgehalte voor de ecologie in het gebied en met name de geschiktheid voor (trek)vissen. Een situatie zonder barrière tussen zout en zoet water heeft ecologisch gezien de voorkeur, maar is vanuit veiligheid en waterbeheer niet mogelijk.

Voor Bas Bijl, fysisch geograaf bij de Waddenvereniging, is de noodzaak van herstel van een open verbinding tussen het Lauwersmeer en de Waddenzee heel duidelijk. ‘Eigenlijk zijn er drie belangrijke redenen om dat te doen’ zegt Bijl, die al samen met gebruikers van het gebied overlegt hoe dat het beste zou kunnen.

Die noodzakelijke natuurverbetering wordt ook gestimuleerd vanuit Europese programma’s als Natura 2000 en de Kaderrichtlijn Water. Om aan al die doelstellingen te kunnen voldoen wordt er nu aanvullend vanuit de Programmatische Aanpak Grote Wateren gewerkt aan herstel van verloren leefgebieden, van natuurlijke dynamiek en van zoet-zoutverbindingen. Daarvoor is ook geld beschikbaar.

‘De grens tussen het zoute wad en het zoete achterland is nu heel hard, terwijl dat van nature helemaal niet zo was. Dat is voor heel veel dier- en plantensoorten een probleem, denk aan trekvissen die normaal migreren tussen zoet en zout, en dieren en planten die specifiek in de brakke delen vertoeven waar zoet en zout samenkomen.

De Uitdagingen en Belangen

Ook is een hoger zoutgehalte nadelig voor de landbouw, die permanent zoet water nodig heeft. Landbouw en zoute invloeden gaan vaak niet goed samen, maar volgens Bijl speelt het plan juist mooi in op een ontwikkeling die al aan de gang is: verzilting van het Waddenkustgebied.

Er treedt nu ook al verzilting van landbouwgronden op vanuit de ondergrond en dat zal in de toekomst alleen maar meer worden. Door zeespiegelstijging wordt de druk van het zeewater hoger, waardoor meer zout water via de diepere bodem onder de dijk doorkomt en via het grondwater weer zijn weg naar boven vindt.

Het idee van zout water in het Lauwersmeer jaagt de boeren doorgaans schrik aan. Toch praten natuurbeschermers en boeren in het Lauwersmeergebied nu samen over herstel van een open verbinding met de Waddenzee. Met gecontroleerde zoute invloeden en een veilige toekomst voor de landbouw.

Samenwerking en Oplossingen

Door een werkgroep met vertegenwoordigers van verschillende belangen is een gezamenlijk perspectief uitgewerkt. Het rapport daarvan - ‘Van zorgen naar zekerheid rond zoet en zout‘- is hier te downloaden.

‘Met dit plan worden zowel de landbouw als de waddennatuur geholpen’, aldus Bijl. ‘In het noordelijk deel van het Lauwersmeer staan we zoutinvloeden toe, wat heel goed is voor de waddennatuur. Het deel dat ten zuiden van de drempel ligt, wordt juist zoveel mogelijk zoet gehouden. Daar kijken we samen met de landbouw hoe we het gehele jaar goed met het zoete regenwater kunnen omgaan. Ook wordt hier geëxperimenteerd met gewassen die beter tegen zout kunnen.

Teun de Jong van de Nederlandse Akkerbouw Vakbond (NAV) denkt graag mee. ‘In andere delen van het land worden nog weleens plannen zomaar over de schutting gegooid, hier is dat gelukkig anders. Met de Waddenvereniging hebben we een goede dialoog opgebouwd, dus ook in dit geval zijn we bereid om over de plannen mee te denken.’ Hij ziet het plan vooral als winst voor de natuur, bang voor extra verzilting van landbouwgronden is hij voorlopig niet.

‘Die wordt nu vooral veroorzaakt door bodemdaling als gevolg van mijnbouwactiviteiten’, zegt De Jong. ‘De autonome verzilting kunnen we ook aan door aanpassingen. Om te beginnen hebben we aanvoer van zoet water uit het IJsselmeer, en daarnaast wordt er door middel van veredeling gewerkt aan gewassen die beter tegen zout kunnen. Ook kijken we naar meer gebruik van wintergewassen.’

De Jong wil desondanks graag meedenken, al heeft hij wel randvoorwaarden. ‘Het Lauwersmeer is belangrijk voor de afwatering van de Noordelijke provincies, voor Fryslân zelfs voor 75 procent.

Aaltje Rispens, akkerbouwer langs het Lauwersmeer en voormalig waterschapbestuurder, maakt zich wel zorgen om verzilting. ‘Met het oog op klimaatverandering is wel te verwachten dat dat een gevaar gaat vormen. En in een kleigebied als hier moet je dat echt voor zijn. Is het zout eenmaal in de kleigrond geweest, dan gaan de kleideeltjes aan elkaar plakken en kun je het niet meer bewerken en kunnen de wortels er moeilijk doorheen.

Ook voor Rispens is het waterpeil een heikel punt, maar voor het plan met een zoutdrempel staat ze wel open. ‘Er moet nog wel veel onderzoek gedaan worden, bijvoorbeeld in hoeverre de drempel het zoute water echt tegenhoudt. Maar het fijne aan de samenwerking met onder andere de Waddenvereniging is, dat we dit in gezamenlijkheid bekijken en samen naar oplossingen voor de toekomst zoeken, met oog voor ieders belangen.

De details moeten met alle partijen nog verder worden uitgewerkt, maar Bijl gelooft heilig in het plan. ‘Dit is altijd een robuust dynamisch gebied langs de Waddenkust geweest, waar mensen al eeuwenlang in een dynamisch landschap leven. Dat hoort bij het gebied en de mensen in het gebied. Voor alle gebruikers is het winst als er op een verstandige manier een robuuster, sterker, klimaatbestendiger gebied komt.

Het Lauwerskust Manifest

De Waddenvereniging zet zich in voor een duurzame toekomst van het Lauwersmeergebied. We geloven dat de vormgeving daarvan door en voor de mensen in het gebied moet gebeuren. Het Manifest Lauwerskust is een visie voor de Lauwerskust voor 2050 en verder. Het werd opgesteld door vijf ondernemers uit Friesland en Groningen, die wonen en werken in het gebied.

Op 23 mei 2019, tijdens de officiële herdenking van 50 jaar Lauwersmeer, werd het Lauwerskust Manifest aangeboden aan bestuurders uit de regio. Het manifest is een visie voor de Lauwerskust voor 2050 en verder. Het werd opgesteld door vijf ondernemers uit Friesland en Groningen, die wonen en werken in het gebied. De opstellers streven naar een sterke, gebiedseigen economie, met de ecologische draagkracht van het kustgebied als basis.

Met een meer open verbinding tussen de Waddenzee en het Lauwerskustgebied, komt er meer ruimte voor het water een kan het gebied op een natuurlijkere manier meegroeien met de zeespiegelstijging.

Nieuw Zoutwatermeetnet in het Lauwersmeergebied

Afgelopen week publiceerde het waterschap Noorderzijlvest een persbericht over het nieuwe zoutwatermeetnet in het Lauwersmeergebied. Het waterschap Noorderzijlvest legt in 2025 en 2026 een nieuw zoutwatermeetnet aan voor het ontwikkelen van een betere zoet-zoutovergang tussen het Lauwersmeer en de Waddenzee. Zo zorgen we dat de waterkwaliteit verbetert, gunstig voor onder andere vissen, én er blijft tegelijkertijd toekomst voor de landbouw. Er start een verkenning hoe deze zoet-zoutovergang precies gerealiseerd kan worden.

“Een natuurlijkere overgang tussen zoet en zout water zorgt voor een gezondere natuur. Dit is belangrijk voor vissen, waterkwaliteit en biodiversiteit. We zijn het erover eens dat het noordelijke deel van het meer zouter moet worden, terwijl het zuidelijke deel zoet blijft voor de landbouw. We willen het zoutgehalte nauwkeurig kunnen monitoren, daarom starten we met het meetnet. Er komen meetpunten in het meer en in natuur- en landbouwgebied. Hiermee kan het zoutgehalte dagelijks worden gemeten, op verschillende locaties en dieptes. Er wordt ook een online dashboard ontwikkeld. Deze gegevens zijn openbaar.

Met de meetpunten hoopt het waterschap vragen te beantwoorden als: hoe is de zoet-zout verdeling in het meer gedurende het jaar? Waar ligt de grens tussen zoet en zout? En welk effect heeft het zoutgehalte op de waterkwaliteit?

Waterschap Noorderzijlvest legt dit jaar een zoutwatermeetnet aan in en rond het Lauwersmeer. In 2026 wordt het in gebruik genomen. Met dit meetnet brengt Noorderzijlvest het zoutgehalte van het meer nauwkeurig in kaart. Er komen ongeveer 50 meetpunten. Het meetnet geeft inzicht in de verdeling van zout en zoet water gedurende het jaar en het effect van het zoutgehalte op de waterkwaliteit. Daarnaast voert het waterschap een verkennend onderzoek uit naar de verbetering van de overgang tussen zout en zoet water. Hierbij houden ze rekening met de belangen van zowel de natuur, de landbouw en de recreatie.

Door meer zout water toe te laten in het Lauwersmeer, verbetert de ecologische waterkwaliteit, zoals vismigratie en een beter leefgebied voor meer soorten planten en dieren. Het behoud van zoet water is belangrijk voor de landbouw. Het is de bedoeling dat het noordelijk deel van het meer zouter wordt, terwijl het zuidelijk deel (waar de meeste landbouwgrond is) zoet blijft.

Natuurbelangen en de Kaderrichtlijn Water

Voor de natuur is het beter als er een natuurlijker overgangsgebied komt tussen zoet en zout water in het Lauwersmeer en de Waddenzee. Dit zorgt voor meer variatie in milieus (zout, brak en zoet) wat de biodiversiteit van vissen, onderwaterdieren, vogels en planten vergroot.

De basis voor natuurherstel in het Lauwersmeergebied en de Waddenzee is de Natura 2000-status en de Europese Kaderrichtlijn Water. Het Lauwersmeergebied, bijna 6.000 hectare groot, werd in 2003 aangewezen als Vogelrichtlijngebied binnen Natura 2000. Het gebied is belangrijk voor de doelen van de Waddenzee (vogels en vissen) en de verbinding met andere Natura 2000-gebieden (otters en vissen).

Volgens de Kaderrichtlijn Water moet al het water in Nederland in 2027 een goed leefgebied zijn voor inheemse planten en dieren. Daarom willen we ervoor zorgen dat migrerende vissen weer de plekken kunnen bereiken waar ze van nature naartoe willen trekken. Het Lauwersmeer is een belangrijke schakel voor vismigratie tussen de zee en de beken van Groningen, Drenthe en Friesland.

Toekomst voor de Landbouw

Daarnaast is het van belang dat in het Lauwersmeergebied ruimte blijft voor agrariërs. Zij zijn afhankelijk van de toevoer van zoet water, bijvoorbeeld voor hun vee en voor het telen van pootaardappelen.

Uiteindelijk vonden partijen met verschillende belangen elkaar in een plan dat goed zou zijn voor zowel de boeren als voor de natuur. Afgesproken werd dat het zoute water beperkt toegelaten wordt tot het noordelijke deel van het meer. Een drempel moet ervoor zorgen dat het zuidelijke deel zoet blijft, want daar liggen de grootste landbouwbelangen.

De Rol van Staatsbosbeheer

Het zesduizend hectare tellende Natura 2000-gebied Lauwersmeer bestaat voor de helft uit water en voor de helft uit land. Staatsbosbeheer-ecoloog Jasper Schut laat de grote Cleveringsluizen zien.

Jasper vertelt dat de aanleiding voor het afsluiten van het Lauwersmeer, de watersnoodramp in 1953 was. “Noordoost Nederland is toen aan een ramp ontsnapt. Het hoge water kwam eigenlijk deze kant op, maar omdat de wind op het laatste moment draaide, kreeg Zeeland de volle laag. Anders zou het water hier met drie of vier meter zijn binnengekomen. De reden voor de afsluiting was dus de waterveiligheid. Dat is geslaagd. Maar het gevolg is ook een volledig overhoop gehaald ecosysteem. Binnen een paar maanden was het Lauwersmeer volledig zoet en stonk het van de dode zeedieren.”

Maar naast waterveiligheid spelen er inmiddels meer belangen. Rondom het Lauwersmeer verbouwen tientallen agrariërs pootaardappelen. Zij boeren feitelijk op oude zeebodem. In het bovenste laagje van hun akkers zit zoet water. Dat is soms niet meer dan een meter diep. Daaronder zit zout water. Omdat zoet water lichter is dan zout water, drijft dat bovenop. Boeren maken zich zorgen dat als het Lauwersmeer zouter wordt, er een kans bestaat op verzilting; meer zout in de landbouwgrond.

Lang stonden natuur en boer hier tegenover elkaar. Maar de afgelopen jaren zijn de verschillende betrokken partijen, waaronder boeren, Waddenvereniging, Staatsbosbeheer, waterschappen en de provincies Groningen en Friesland, nader tot elkaar gekomen.

Jasper: “Wij denken dat de beperkte instroom van zout water geen invloed hoeft te hebben op het boerenland. We willen alleen in het noordelijke deel van het Lauwersmeer brakker water. Het zuidelijke deel - dat voor de landbouw van belang is - blijft puur zoet, mede door de aanvoer van de rivieren. Maar begrijpelijkerwijs maken de boeren zich daar wel zorgen om. Als de grond wel te zout wordt, is dat ook niet zomaar opgelost, dan is die grond voor jaren niet bruikbaar voor boeren. Omdat de exacte kennis over het gedrag van zout water nog ontbreekt, hebben de betrokken partijen in 2022 besloten om eerst voor een goed en transparant meetsysteem te zorgen.

Nu wordt op één plek in het Lauwersmeer - vlakbij de Cleveringsluizen - het zoutgehalte gemeten. Straks is er een meetnetwerk van tientallen punten. Op verschillende plekken en dieptes in het Lauwersmeer, maar ook in agrarische grond. Het waterschap Noorderzijlvest werkt dat nu uit.

Jasper laat op een kaart zien welke vogels hier komen rusten en waar ze vandaan komen. De kleine zwaan bijvoorbeeld. Vroeger waren het er vele tienduizenden. In 1985 waren dat er nog dertigduizend, in 2010 nog slechts achttien duizend en hoeveel het er nu nog zijn, weten we niet. Maar ook vogels als de bruine kiekendief en de lepelaar kwamen hier in grote getale voor.

Voor de afsluiting zwommen hier ook haringen. Haringen paaien in brak water. In het Lauwersmeer komen ze niet meer voor. Net zoals de fint en de houting. Andere vissen zijn er nog wel, maar slechts een fractie van wat het was.

Ook de vegetatie heeft onder de afsluiting te leiden. “Hier hoort bijvoorbeeld riet te staan. Dat staat er nog steeds in bepaalde delen, maar kost nu veel werk om het te onderhouden. Vroeger bleef dat door de waterdynamiek vanzelf in stand. Andere delen zijn grasland. Omdat die ook regelmatig onder water stonden, gingen jonge boompjes dood. Dit gaf grassen en kruiden de kans te groeien; noodzakelijk voor veel insecten en vogels. Als je nu niets doet, is het hier binnen de kortste keren bos. Er is natuurlijk niks mis met bos, maar het is wel een leefgebied voor hele andere flora en fauna.

In de zuidwest hoek van het Lauwersmeer laat Jasper de Bochtjesplaat zien. In 2018 is de natuur hier zo ingericht dat het natter blijft. Nu - na enkele weken met veel regen - staat het inderdaad vol water. Hier en daar klinkt het gekwetter van de rietzanger en het hoempen van een roerdomp. “Ook voor verschillende soorten steltlopers is dit prima leefgebied.

De Vistrap en de Bochtjesplaat

Vanuit het Lauwersmeer functioneert een vistrap als doorlaat voor vis. In 2018 is de Bochtjesplaat zo ingericht dat het natter blijft. Nog steeds komen er redelijk veel soorten voor in en om het Lauwersmeer. “Maar het aantal soorten is behoorlijk achteruit gegaan. Vooral de hoeveelheid van iedere soort is drastisch verminderd. En die achteruitgang gaat door. Die kunnen we niet alleen stoppen, maar ook ombuigen in een vooruitgang door weer voor een betere doorgang van zoet en zout water te zorgen. En door de getijden in gecontroleerde vorm weer terug te laten keren. Natuurlijk met oog voor de waterveiligheid en de belangen van de boeren.

Nationaal Park Lauwersmeer

Nationaal Park Lauwersmeer is een bijzonder landschap op de grens van zoet en zilt. Het is ook het jongste landschap langs de waddenkust. Net iets meer dan een halve eeuw oud. Een heerlijk gebied om overdag in rond te dwalen, maar misschien nog wel mooier bij nacht.

Om het gebied open te houden, lopen er grote grazers rond. Het gebied telt zo’n 250 konikspaarden. Ook de Schotse hooglanders lijken voor dit gebied gemaakt. Met hun ruige uiterlijk passen ze perfect in het landschap. Zeer fotogeniek, zeker met de fluffy kalfjes in het voorjaar.

Naast de delen waar de natuur min of meer haar gang mag gaan, is er rond het Lauwersmeer ook ruimte voor landbouw. Boeren telen er op een zogenaamde zoetwaterlens die op het zoutere grondwater drijft. Om ervoor te zorgen dat dit ook in de toekomst nog kan, wordt er aan de zuidkant geëxperimenteerd met klimaatbestendige landbouw. Onder andere in de proefboerderij Kollumerwaard.

De Uitvoering Dreigt te Mislukken

De Waddenvereniging vindt de noodzaak groot en wil tempo, maar de vraag is of dat lukt. De natuur in het Lauwersmeergebied holt achteruit; de invloed van het zoute water wordt steeds minder en het gebied verruigt. Zo is het ook geen geschikte plek voor vissen die zowel in zout als in zoet water leven.

Maar de uitvoering dreigt nu te mislukken, waarschuwt Wouter van der Heij van de Waddenvereniging. Hij maakt zich zorgen, omdat het waterschap Noorderzijlvest nog geen datum kan noemen voor de ingreep. Van der Heij zegt dat het snel geregeld kan worden en moet worden. Tempo ligt te laag bij toelaten zout water in het Lauwersmeer

Het Groninger waterschap preekt geduld. "We hebben een heel mooi gebiedsproces lopen in het Lauwersmeergebied", zegt dagelijks bestuurslid Elze Reitsema. "We hebben ook een groot deel van de regie bij de omgeving neergezet. Dat is nodig om draagvlak te creëren, zodat we tot een breed gedragen kennis kunnen komen over het gebied."

"Het is natuurlijk een vraagstuk dat heel veel emoties oproept", geeft Van der Heij van de Waddenvereniging toe. Hij weet ook dat zout water gevoelig ligt in het gebied. "Maar we hebben met de landbouw en de natuur bij elkaar gezeten." Daarbij is volgens hem vastgesteld dat je open en transparant aan de plannen werkt en dat er dan best wat mogelijk is. Het plan is juist opgezet na de gesprekken tussen die verschillende partijen uit de agrarische hoek en de natuurhoek. "Dus ik zou zeggen: maak juist gebruik van dat draagvlak en ga vooral aan de slag. Dat gaat over het verbeteren van de verbindingen tussen de Waddenzee, het Lauwersmeer en beken in Drenthe.

Een optimale situatie kan bijvoorbeeld zijn een overgang van zout naar zoet water aan de noordkant van het meer. Voor trekvis is een dergelijke gradiënt ideaal. Richting het achterland wordt het water dan geleidelijk zoeter.

labels:

Zie ook: