De ‘plastic soep’ in zee is een probleem dat al jaren in het nieuws is en nog steeds actueel is. Plastic dat niet goed wordt afgevoerd, belandt in ons milieu en wereldwijd is er een gigantische hoeveelheid plastic in omloop. Opnieuw verwerken leek de oplossing te zijn, maar is dit wel zo?

De Explosieve Toename van Plastic Productie

Dat er steeds meer plastic geproduceerd wordt is bekend, maar wist je dat dit explosief gestegen is binnen de duur van één mensenleven: van 2 miljoen ton in 1950 tot ruim 390 miljoen ton in 2021 wereldwijd. De verwachting is dat dit in 2050 1480 miljoen ton bedraagt. En deze aantallen zijn nog zonder synthetische vezels, die voornamelijk na 2000 op de markt zijn gekomen.

Recycling: De Oplossing?

Recycling leek dus de oplossing, maar omdat er maar heel weinig gerecycled wordt en de meerderheid nog steeds in het restafaval belandt, verbrand wordt of op andere plekken terecht komt zoals in onze zeeën; waarom wordt recycling dan toch nog vaak als de oplossing gezien? Volgens een voormalige lobbyist van de American Chemical Society - de handelsvereniging van de kunststofindustrie (geciteerd in het boek Plastic: A Toxic Love Story van Susan Freinkel) is een reden dat recycling een effectieve ‘schuldgum’ is. Het idee van recycling zou consumenten aanspreken die zich schuldig voelen over het gebruik van een wegwerpproduct. Daardoor wordt het probleem als het ware genegeerd. Langzamerhand worden echter steeds meer consumenten zich ervan bewust dat recycling minder effectief is dan gedacht.

In Nederland ligt het percentage plastic dat gerecycled wordt hoog in vergelijking met de rest van de wereld. In 2020 werd 45% van het ingezamelde plastic afval gerecycled. Het Europese gemiddelde is 35% en Nederland voert de Europese ranglijst aan. Ook landen als Duitsland, België en Zwitserland scoren hoog. Toch belandt ook in Nederland nog 55% van het ingezamelde plastic afval in de verbrandingsoven. Wereldwijd eindigde in 2017 maar liefst 6,3 miljard ton van de 8,3 miljard ton gefabriceerd plastic als afval. En daarvan werd slechts negen procent gerecycled. De overgrote meerderheid komt dus op vuilstortplaatsen , of nog erger, in het milieu en de zee terecht.

Het antwoord op deze vraag zit in de prijs en kwaliteit in vergelijking met niet-gerecycleerd materiaal. Verwerkers van plastic hebben flinke volumes gerecycled plastic nodig dat aan strenge eisen voldoet plus een marktconforme prijs hiervoor. Door de verschillen in het weggegooide plastic wordt het recyclingproces moeilijker en daardoor duurder. In 2018 was de vraag naar gerecycled plastic maar 6 procent van de totale vraag naar plastic in Europa.

De Risico's van Gerecycled Plastic

Dat gerecycled plastic ook zeker niet altijd zo “groen” en ongevaarlijk voor mens en milieu is blijkt uit een recent rapport van Greenpeace waarin wordt gesteld dat het proces waarbij kunststoffen worden gerecycled ze feitelijk gevaarlijker kan maken voor mensen die er vervolgens aan worden blootgesteld. Het rapport “Forever Toxic: The science of health threats from plastic recycling” geeft aan dat kunststoffen meer dan 13.000 chemicaliën bevatten, waarvan er meer dan 3.200 bekend staan als gevaarlijk voor de menselijke gezondheid. Bovendien zijn veel van de andere chemicaliën in kunststoffen nooit onderzocht en kunnen ze ook giftig zijn.

EU-Regelgeving en Maatregelen

Regelgeving vanuit de EU, ingevoerd in juni 2019, moet het plastic zwerfvuil op zee aanpakken en het percentage gerecycled plastic omhoog krijgen. De maatregelen zijn voornamelijk gericht op het plastic voor eenmalig gebruik dat op Europese stranden het meest werd aangetroffen en daarnaast op visgerei.

De SUP betekent dat er een verbod komt op de verkoop van wegwerpplastic zoals bordjes, bestek, roerstaafjes, rietjes en wattenstaafjes. Winkels mogen hun bestaande voorraden nog wel verkopen, maar ze mogen de artikelen niet meer inkopen. In de SUP wet zijn ook regels opgesteld voor plastic wegwerpproducten waarvoor nog geen goede alternatieven zijn. Voorbeelden hiervan zijn sigarettenfilters of maandverband. Dit soort artikelen moet voortaan voorzien worden van een speciaal logo dat aangeeft dat het plastic bevat en daardoor slecht is voor het milieu. De producenten krijgen met de nieuwe SUP wetgeving meer verantwoordelijkheid. Ze moeten meebetalen aan het opruimen, inzamelen, transporteren en verwerken van het plastic zwerfafval dat ze veroorzaken.

De Nederlandse ministeriële regeling kunststofproducten voor eenmalig gebruik uit 2022 (een voortvloeisel uit de Single-Use Plastics Directive) heeft als doel om het gebruik van wegwerpbekers en -bakjes in 2026 met 40% te verminderen ten opzichte van 2022. De regeling is recent geëvalueerd en er ligt een voorstel van staatssecretaris Chris Jansen (PVV) van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat om de wetgeving aan te passen.

Microplastics: Een Verborgen Gevaar

Plastic zwerfvuil is heel zichtbaar, maar dat geldt niet voor microplastics. Het zijn brokjes kunststof van hooguit 5 millimeter. De korrels zijn vaak zo klein dat je ze met het blote oog niet ziet. Ze dwarrelen rond in de lucht of in het water. Als ze in het rivierwater belanden, drijven ze met de stroming naar zee of ze zakken (bijvoorbeeld door algaangroei) naar de bodem. Over het effect van microplastics op de gezondheid is nog veel onduidelijk. Wel staat het vast dat het plastic ook terecht kan komen in de voedselketen.

Wij willen graag weten waar de microplastics vandaan komen zodat we het probleem bij de bron kunnen aanpakken. Bij bepaalde producten zoals cosmetica, verf, schuurmiddel of tandpasta, worden de microplastics bewust aan het product toegevoegd. Die plastics spoelen via het rioolwater vaak de rivieren in.

De Noordzee: Een Aandachtspunt

Maar liefst 80% van al het zwerfafval in de Noordzee bestaat uit plastic. Een groot deel drijft vanuit het vasteland via de rivieren en kanalen stroomafwaarts de zee in. Het afvalprobleem in de Noordzee is een complex verhaal en vraagt om een integrale aanpak. Daarbij zetten we in op monitoring, voorlichting, preventie, het opruimen van plastic en het stimuleren van het gebruik van duurzame (biobased of recyclebare) alternatieven.

Sinds 2012 is het afval op de Nederlandse Noordzeestranden met bijna 40% afgenomen. De toenemende aandacht voor zwerfafval heeft daar veel aan bijgedragen.

Uit onderzoek blijkt dat 40-45% van het zwerfvuil op het strand gerelateerd is aan de scheepvaart en visserij. Het strandtoerisme is verantwoordelijk voor 20% en de herkomst van het resterende afval is onbekend.

Monitoring en Onderzoek

Nederland heeft hierin samen met België en Duitsland het voortouw genomen in Europa. In 2008 verscheen de Europese Kaderrichtlijn Marien (KRM), die de lidstaten verplicht om maatregelen te nemen om het mariene milieu te beschermen en zo nodig te herstellen. De KRM is de basis voor het Nederlandse milieubeleid. Terugdringen van het zwerfvuil is één van de belangrijke indicatoren.

In Nederland voert Stichting de Noordzee in opdracht van Rijkswaterstaat vier keer per jaar een telling uit van het zwerfafval op een aantal vaste (niet-toeristische) stranden langs de Nederlandse kust. Het gevonden afval wordt ter plekke geclassificeerd volgens de standaard OSPAR methode. Alle landen rondom de Noordzeekust hanteren dezelfde monitoring methode zodat de resultaten onderling goed vergelijkbaar zijn.

Ook de hoeveelheid afval die in de Noordzee drijft, wordt structureel gemonitord. Dat gebeurt door het meten van de hoeveelheid plastic in de magen van aangespoelde Noordse stormvogels. Deze trekvogels pikken tijdens het foerageren allerlei zwerfvuil op dat ze voor voedsel aanzien. Een groot deel daarvan is plastic.

Uit de jaarlijkse tellingen wordt elk jaar een top tien van gevonden zwerfafval opgesteld. Kleine stukjes touw en pluis, afkomstig van visnetten, voeren de lijst standaard aan. Daarna volgt het afval dat van land komt.

Preventie en Voorlichting

De laatste jaren groeit het besef dat we het probleem bij de bron moeten aanpakken. Schone Rivieren verzamelt data over zwerfafval op rivieroevers en het aandeel van plastics daarin. Dat doen ze met vrijwilligers die een aantal keer per jaar op vaste plekken langs de rivieroevers het afval opruimen en classificeren volgens een protocol gebaseerd op de OSPAR strandafval monitoring.

In allerlei pilots is onderzocht wat de beste aanpak is om zwerfafval te voorkomen. Daarbij is onder meer gekeken naar afval op recreatiestrandjes langs rivieren, op stadskades en in recreatiehavens. Ook kijken we steeds kritischer naar het gebruik van plastic. Natuurlijk, het is licht, goedkoop en hygiënisch, maar is het ook altijd nodig?

Succesvolle Initiatieven

Jarenlang was het heel gewoon om op Koningsdag grote hoeveelheden ballonnen de lucht in te laten. Dat zag er vrolijk en feestelijk uit, alleen het milieu was er minder blij mee. Ballonresten stonden lange tijd in de top 5 van meest gevonden zwerfvuil op het strand. Onder druk van milieuorganisaties is dat veranderd. Inmiddels voeren vrijwel alle gemeenten een actief ontmoedigingsbeleid tegen het massaal oplaten van ballonnen, in veel plaatsen is het zelfs helemaal verboden. Dat kan ook prima, want er zijn genoeg andere opties, bijvoorbeeld een optocht houden met lampionnen of het oplaten van vliegers.

Innovatieve Oplossingen

Naast alle onderzoek, voorlichting, preventie en nieuwe wetgeving, stimuleert de Nederlandse overheid vele initiatieven om het zwerfvuil in de rivieren op te ruimen. Er zijn inmiddels tientallen organisaties die in samenwerking met gemeenten, waterschappen, natuurverenigingen en andere partners opruimacties organiseren. Daarnaast vinden er pilots plaats met innovatieve systemen die het afval uit het rivierwater halen.

Een interessante oplossing is de Bubble Barrier, een bellenscherm dat een verticale stroming in het water teweegbrengt waarmee afval naar de oppervlakte geblazen wordt. Door gebruik te maken van de natuurlijke stroming, drijft het afval vervolgens naar de oever waar het wordt afgevangen. Het mooie van de Bubble Barrier is dat de schepen er geen last van hebben. Zij kunnen gewoon door het bellenscherm heenvaren. Het systeem wordt ook in de grachten van Amsterdam gebruikt.

Een andere oplossing is de Catchy, een constructie met twee drijfarmen met daaronder een net waarin het afval verzameld wordt. Met de Catchy loopt nu een pilot in de Maas. Het is nog te vroeg om te zeggen hoe effectief het systeem is. Het grote probleem van zo’n vangsysteem is dat het niet goedkoop is. Dan moet het natuurlijk wel genoeg opleveren.

Internationale Samenwerking

Vanwege het internationale karakter van deze problematiek werkt Nederland actief samen met andere landen in het Noord Oost Atlantische oceaan gebied (in OSPAR verband). Ook in andere internationale gremia zoals de International Maritime Organisation (IMO) en het UNEP Global Partnership on Marine Litter (GPML) wordt aan dit probleem gewerkt. Verder staat het onderwerp op de agenda’s van de internationale rivierencommissies zoals Internationale Maascommissie (IMC) en Internationale Rijncommissie (IRC).

Nederland Circulair in 2050

De uitwerking van de Nederlandse inzet krijgt haar beslag binnen het Nederland circulair in 2050 - Rijksbreed programma Circulaire Economie. De inzet dient het hogere doel om een transitie te bereiken naar een duurzame economie waarin productie en consumptiekringlopen gesloten worden, oftewel de transitie “van afval naar grondstof” en “cradle to cradle”. Hierin wordt o.a. het gebruik van wegwerpconsumptiegoederen (plastic tassen, plastic verpakkingsmateriaal) ontmoedigd en duurzame consumptie (‘niet-wegwerpcultuur’) gestimuleerd aan de hand van mogelijkheden.

Green Deals

Een aantal van de nieuwe maatregelen in het KRM Programma van Maatregelen tegen zwerfvuil op zee zijn opgenomen in zogenaamde Green Deals: de Green Deal Scheepsafvalketen, de Green Deal Visserij voor een Schone Zee en de Green Deal Schone Stranden.

WWF's Inzet

We proberen vervuiling tegen te gaan door op alle niveaus te lobby'en voor een schonere zee. Op lokaal, nationaal en internationaal niveau wordt vervuiling gereguleerd. WWF werkt op alle drie de niveaus om de impact van ontwikkeling te minimaliseren en vervuiling te verminderen.

WWF-NL kwam in actie tegen plasticvervuiling in de campagne Free the Sea en heeft wereldwijd projecten opgezet in Nederland, Azië, Zuid-Amerika en de Cariben.

Conclusie

Het terugdringen van plastic vervuiling is een complexe uitdaging die een integrale aanpak vereist. Door monitoring, preventie, innovatieve oplossingen en internationale samenwerking kunnen we de plastic soep effectief bestrijden en de oceanen beschermen.

Recyclen van plastic is dus niet de heilige graal zoals vaak geschetst wordt. Bewustwording is essentieel hierin en net als in het artikel over bioplastics, komen we ook in dit artikel tot de conclusie: minder plastic, in al zijn vormen, is uiteindelijk de beste keuze voor mens en milieu. Alle kleine stapjes zijn er weer een vooruit en om bewust die keuzes te kunnen maken zijn wij er voor je.

labels: #Soep

Zie ook: