Waarom eten mensen vlees? Deze vraag heeft veel facetten, van morele argumenten tot culinaire voorkeuren en wetenschappelijke beweringen over gezondheid. Als wetenschapper en natuurliefhebber wil ik deze vraag vanuit verschillende perspectieven belichten.

Evolutionaire en Biologische Redenen

Volgens de evolutietheorie begon al het leven in een oersoep met simpele organismen. De zogenaamde Cambrische explosie wordt wel 'de oerknal van het leven' genoemd. Ook voor de mens is zuurstof onmisbaar.

Vanaf 6 miljoen jaar geleden was er een wereldwijde klimaatverandering, waarbij oerwouden plaatsmaakten voor savanne. De voeding van de oerwoudprimaten bestond voornamelijk uit groente, terwijl de savanneprimaten steeds meer vlees begonnen te eten. Vlees was een veel meer geconcentreerde bron van energie dan groente en fruit en bevat vetten die onmisbaar waren voor de ontwikkeling van onze gigantische hersenen.

Zo’n 2,6 miljoen jaar geleden werd vlees een belangrijk onderdeel van het pre-menselijke dieet. Het is calorie- en eiwitrijk, en wetenschappers zeggen bovenal dat de mens niet zou zijn geëvolueerd zoals het is als we geen vlees hadden gegeten. Toen mensen vlees ontdekten, krompen onze darmen, waardoor meer energie naar de hersenen kon vloeien; de omvang ervan werd vergroot en mensen werden intelligenter. Kortom: zonder dat stukje vlees had ook de Hop.nl-bezoekende veganist geen smartphone in zijn of haar hand gehad.

Het menselijk lichaam is er simpelweg voor gebouwd. Van nature zijn mensen namelijk gewoon vleeseters. Zo hebben we snijtanden om vlees te scheuren, en kiezen om het vervolgens te malen.

Voedingswaarde van Vlees

Waarom we vlees eten zit vooral in het feit dat vlees een bron van belangrijke voedingsstoffen is. Zo zijn er vaak veel eiwitten aanwezig. De opbouw en het onderhoud van lichaamsweefsels verloopt door eiwitten optimaal.

Verder is vlees eten van belang om onze voorraad aan mineralen bij te vullen. Vlees beschikt doorgaans over belangrijke mineralen, zoals ijzer en zink. Een belangrijk voordeel van mineralen uit vlees ten opzichte van plantaardige voeding is dat mineralen uit vlees snel worden opgenomen door het lichaam.

Ook mag niet vergeten worden dat we vlees eten vanwege de vele vitaminen die in het product zitten, en dan doelen we vooral op B-vitaminen. Denk hierbij aan Vitamine B1, B2, B6, B12 en niacine. Met name vitamine B12 is belangrijk bij vlees. Deze vitamine is nodig voor het aanmaken van rode bloedcellen en een goede werking van het zenuwstelsel.

Vlees bevat waardevolle stoffen voor het functioneren van het menselijk lichaam - als energiebron, voor de celdeling en de opbouw van botten en spieren. Nuttige stoffen in vlees zijn (onder meer) eiwitten, vitamines B1, B6 en B12 en ijzer en zink. Vlees vormt voor veel mensen een belangrijke bron van eiwitten in het dieet. De aanbevolen hoeveelheid voor gezonde volwassenen is 0,83 gram eiwit per kilogram lichaamsgewicht. Iemand van 70 kilo heeft dus 58 gram eiwit per dag nodig. Extra eiwit is ook belangrijk voor zwangere vrouwen, vrouwen die borstvoeding geven en voor (duur/kracht)sporters. Bij sommige aandoeningen wordt ook een extra eiwitinname geadviseerd.

IJzer helpt je lichaam om twee essentiële eiwitten te produceren: hemoglobine en myoglobine. Hemoblogine levert zuurstof aan je cellen en de myoglobine in spiercellen accepteert en gebruikt deze. Heemijzer zit alleen in dierlijke producten en wordt veel beter door het lichaam opgenomen.

Eén van de meest essentiële onderdelen van je dieet is het binnenkrijgen van voldoende vitaminen en mineralen. En terwijl enorm veel soorten groente en fruit je kunnen voorzien van een hele hoop ervan, is dat niet het geval voor Vitamine B12. Deze voedingsstof zou ervoor verantwoordelijk zijn om bloedarmoede in het lichaam te voorkomen, zenuw- en bloedcellen goed te laten functioneren en ook nog eens genetisch materiaal aan te maken. Vrouwen zouden overigens zelfs nog wat meer B12 nodig hebben dan mannen - en een tekort, die wil je écht niet.

Culturele en Persoonlijke Factoren

Het eten van vlees is al jaren gemeengoed. Het vaste prakje elke dag van groente, aardappelen én vlees kan menig Nederlander inmiddels wel dromen. Voor het antwoord op deze vraag kunnen we ervoor kiezen om heel ver terug de tijd in te gaan.

In het tijdperk van jagers en verzamelaars deden we niet veel anders dan jagen op dieren. Heel veel landbouw was er immers nog niet, laat staan dat men wist wat en hoe men iets moest verbouwen. Het vangen van een dier was, naast een vorm van status, ook enorm handig voor rondtrekkende troepen.

Vlees is, vooral voor de fijnproever, gewoon lekker.

Stel je eens het volgende scenario voor: Je bent te gast bij goede vrienden voor een uitgebreid diner. De kamer is warm. Gezellig kaarslicht flikkert als weerspiegeling in de wijnglazen waarin de lekkerste wijn wordt geschonken. Ondertussen komt de geur van zeer smakelijk en vers eten je neus binnen en je hongergevoel begint in een rap tempo van zich te laten horen.

Carnisten - de mensen die dus vlees eten - zijn niet hetzelfde als carnivoren. Carnivoren zijn afhankelijk van vlees om te overleven. Ook zijn het geen omnivoren. Een omnivoor is een dier - mens of niet - dat de fysiologische capaciteit heeft om zowel vlees als planten te verteren.

Gezondheidsoverwegingen

Indien je wegens de gezonde eigenschappen of de heerlijke smaak wel vlees eet, dan is het belangrijk dat je kwaliteitsvlees koopt van goede afkomst. Rundvlees of kalfsvlees is een uitstekend voorbeeld van een (mager) vleesproduct met een lading aan eiwitten, mineralen en vitaminen. Andere voordelen van rundvlees: het product beschikt over relatief weinig verzadigde vetten en koolhydraten. Daarnaast is het product op veel manieren te bereiden.

Minder vlees eten wordt steeds gewoner. Zo’n 40% van de Nederlanders noemt zichzelf inmiddels flexitariër en laat vlees dus vaker staan. Ook eten we met z’n allen minder rood en bewerkt vlees: in de periode 2019-2021 ging het om een daling van ruim 20% ten opzichte van 2007-2010. Ondanks dat er stappen in de goede richting worden gezet, is er ook nog veel winst te behalen. We begrijpen dat een stukje vlees op z’n tijd lekker is.

Voor je gezondheid hoef je niet per se vlees te eten. Er zitten nuttige voedingsstoffen in vlees, zoals eiwit, ijzer en vitamine B1 en B12. Maar die voedingsstoffen kun je ook uit andere producten halen. Je kunt dus prima met minder of zonder vlees, als je het goed vervangt.

Wil je wel vlees eten? Ga dan voor mager onbewerkt vlees, dat staat in de Schijf van Vijf. Denk aan kipfilet (wit vlees), rundertartaar of varkensfiletlapje (rood vlees). Qua hoeveelheid zit je goed tussen de 0 en 500 gram vlees per week. Eet daarbinnen maximaal 300 gram rood vlees en zo min mogelijk bewerkt vlees. Bewerkt vlees, zoals een hamburger, worst of vleeswaren, staat niet in de Schijf van Vijf.

Op de afbeelding hierboven zie je de maximaal aanbevolen hoeveelheid van 500 gram vlees per week. Minder of geen vlees eten kan natuurlijk ook. Weet jij hoeveel vlees je ongeveer eet in de week?

Het eten van te veel rood vlees (denk aan varken en rund) brengt risico’s voor de gezondheid met zich mee. Rood en - met name - bewerkt vlees zoals vleeswaren, worden in verband gebracht met beroerte, diabetes type 2 en dikke darmkanker.

Duurzaamheid en Milieu-impact

De productie van vlees is heel belastend voor het milieu. Dat geldt vooral voor rood vlees zoals rundvlees. Er is veel land, water en voer nodig voor het houden van vee. Dit veevoer moet ook worden gemaakt en vervoerd. Voor 1 kilo vlees is gemiddeld 5 kilo plantaardig voer nodig. En voor het verbouwen van voer, zoals soja uit Zuid-Amerika, is niet alleen land nodig, maar wordt ook vaak oerwoud gekapt.

Daarnaast zorgen dieren voor veel uitstoot van broeikasgassen door scheten, boeren en mest. Sommige stoffen uit mest kunnen in de natuur terechtkomen en daar de biodiversiteit verminderen. Door minder vlees te eten kun je de klimaatimpact van jouw voedingspatroon dus flink verlagen.

Wil je meer doen voor het klimaat? Dat kan: door minder dan die 500 gram vlees per week te eten. Vlees kun je goed vervangen door ei, peulvruchten (bonen zoals bruine, witte en kidneybonen, linzen, kikkererwten), tofu en tempé en ongezouten noten. Wissel af tussen die producten om voldoende voedingsstoffen binnen te krijgen.

Als je eet volgens de adviezen van de Schijf van Vijf zonder vlees en dit vervangt door peulvruchten, noten en ei en 1 keer per week vis eet, dan verlaag je de klimaatimpact van jouw eten met ongeveer één derde. Natuurlijk bepaal jij hoeveel je wilt minderen, maar met elke dag minder verlaag je jouw impact op het klimaat.

De veehouderij draagt in Nederland ongeveer zeven procent bij aan de uitstoot van broeikasgassen. Koeien en andere herkauwers hebben hierin een belangrijk aandeel, omdat ze het broeikasgas methaan uitstoten. Ongeveer drie procent van alle CO2-equivalenten in Nederland komt vrij door de bemesting van landbouwgrond en de graslanden waar koeien grazen.

Wageningen University & Research onderzoekt hoe de uitstoot van broeikasgassen door vee omlaag kan worden gebracht. Zo wordt gekeken of door aanpassingen in het voer de uitstoot omlaag kan en of emissies uit mest kunnen verminderen door de mest te scheiden, te koelen of er zuurstof doorheen te mengen. Sommige koeien stoten bijvoorbeeld van nature minder methaan uit.

Dierenwelzijn

Daarnaast is dierenwelzijn voor sommige mensen een belangrijke reden om minder of geen vlees te eten. Wil je wel vlees eten maar ook letten op dierenwelzijn?

Veehouders, Dierenbescherming en onderzoeksinstellingen werken samen aan diervriendelijke én rendabele stallen. De Nederlandse vleesketen loopt voor als het gaat om huisvesting met aandacht voor dierenwelzijn. Welzijn voor dieren betekent dat een dier zich in zijn omgeving prettig voelt en geen honger en pijn lijdt. De verzorging, voeding en huisvesting moeten zo goed mogelijk aansluiten bij de natuurlijke behoefte van het dier.

Zo wordt er per diersoort tal van eisen gesteld om het dierenwelzijn te garanderen. Huisvesting moet bijvoorbeeld bescherming bieden tegen weersinvloeden, moet zorgen voor veiligheid en welzijn voor het dier en de verzorger en overlast naar de omgeving beperken. In de supermarkt kunnen wij daarnaast ook kiezen tussen verschillende sterren Beter Leven.

Carnisme en Perceptie

De reden dat we zo’n krachtige reactie voelen komt doordat onze percepties voor het grootste gedeelte onze realiteit bepalen. Ze vormen onze gedachten en hoe we ons daarover voelen. We eten koeien en houden van honden niet omdat deze dieren nu zoveel verschillen - koeien, net als honden, hebben gevoelens, behoeftes en bewustzijn - maar omdat onze perceptie over ze anders is.

Je moet begrijpen dat we niet geboren worden met onze schema’s, maar dat deze voor ons worden opgebouwd. Onze schema’s komen voort uit een zeer gestructureerd overtuigingssysteem dat de naam ‘maatschappij’ heeft. Diep van binnen houden we van alle dieren en willen we ze geen kwaad doen. Het antwoord is simpel: omdat we diep van binnen om dieren geven en we niet willen dat ze lijden. En omdat we ze eten. De laatste optie bepaalt hoe ons schema over vlees is gevormd.

Het carnisme is ons al vanaf jongs af aan aangeleerd, bewust of onbewust. We noemen dit conditioneringen. Conditioneringen zijn vaak onderhevig aan wat de meerderheid van een maatschappij als normaal beschouwd.

De reden dat het onzichtbaar is komt doordat het een gewelddadige ideologie is. Vrijwel iedereen haat het om anderen - mensen of dieren - onnodig te zien lijden. Daarom is het van cruciaal belang dat alle horrors rondom het carnisme achter gesloten deuren verborgen blijft.

Carnisme leert ons dat het eten van vlees te rechtvaardigen is door ons te laten geloven dat de mythes van vlees, eieren en zuivel de feiten zijn van vlees, eieren en zuivel. Daarnaast zijn de mythes van carnisme geïnstitutionaliseerd: ze worden ondersteund en gepromoot door alle grote sociale instituten, welke op hun beurt deze mythes op ons overdragen.

En carnisme is afhankelijk van onze onverschilligheid en het systeem is gebaseerd op misleiding. En de geschiedenis leert ons, steeds opnieuw, dat bewustzijn de deuren opent naar sociale transformatie.

Tips voor een Bewustere Vleesconsumptie

Vind je het lastig om minder vlees te eten? Misschien werkt het voor jou om vlees op bepaalde dagen te laten staan of eet je liever een kleinere portie vlees. Zo kun je stap voor stap opschuiven naar een eetpatroon met minder vlees.

  1. Wil je vlees in je maaltijd niet helemaal missen? Probeer dan eens minder vlees te gebruiken in een gerecht en vul dat aan met een plantaardig product. Denk aan: een pastasaus met mager gehakt en linzen, rijst met minder kip en een handje cashewnoten, nasi met minder vlees maar wel pinda’s (of ei), een wrap met minder vlees en meer bonen.
  2. Als je nu vaak rood vlees eet, zoals biefstuk of runderlappen, kies dan eens vaker voor kip. Dit helpt om de milieu-impact te verlagen. Van alle vleessoorten heeft kip het minste invloed op het klimaat, rundvlees het meest. Varken zit daar tussenin, maar dichterbij kip. Ook voor je gezondheid is het beter om niet te veel rood vlees te eten. Wil je ook op dierenwelzijn letten? De Topkeurmerken Biologisch, EKO, Demeter en Beter Leven 2 en 3 sterren stellen hogere eisen voor het welzijn van dieren.

Een weekplanning kan je helpen om minder vlees te eten. Maak een concreet plan. Hoeveel dagen per week wil je minder of geen vlees eten? Op welke dagen? En wat eet je op die dagen? Schrijf het op voor jezelf. Hang eventueel briefjes op als geheugensteuntje. Bijvoorbeeld: ‘zaterdag en maandag eet ik vegetarisch’ of ‘woensdag bonendag’.

Peulvruchten, ongezouten noten, tofu, tempé en ei kun je eten in plaats van vlees. Denk bij peulvruchten aan bruine bonen, kidneybonen, kikkererwten, linzen en kapucijners. En bij noten aan walnoten, hazelnoten en pinda’s.

Je kunt ook af en toe kiezen voor kant-en-klare vleesvervangers, zoals vegetarisch gehakt of vegetarische wokstukjes.

labels: #Vlees

Zie ook: