Als iets ‘mosterd na de maaltijd’ is, dan komt het op een moment dat het geen nut meer heeft. De uitdrukking is diepgeworteld in onze taal en cultuur, maar waar komt dit spreekwoord eigenlijk vandaan?

De Geschiedenis van Mosterd

Mosterd is een gezond en al vele jaren een geliefd product. Zowel de oude Grieken als de Romeinen gebruikten mosterd; vanaf de vierde eeuw v.Chr. als geneesmiddel, terwijl de Romeinen mosterd vanaf de eerste eeuw n.Chr. ook gebruikten als toevoeging aan de maaltijd, gemengd met wijn. De Romeinen brachten het recept voor mosterd met zich mee naar Frankrijk, waar het uiteindelijk geteeld werd door monniken.

De naam ‘mosterd’ is waarschijnlijk afkomstig van het Latijnse ‘mustum’, een vers geperste maar nog ongegiste sap van druiven of andere vruchten dat bij de bereiding van mosterd met gemalen mosterdzaadjes werd vermengd. De Franse stad Dijon kreeg in de dertiende eeuw een monopolie op de productie van mosterd toegekend; Dijonmosterd is dan ook nog altijd een bekend en graag gegeten mosterdsoort. Ook de paus aan het hof in Avignon hield van de Franse mosterd.

In de Late Middeleeuwen werd men geacht mosterd tijdens de maaltijd te nuttigen, omdat het eigenschappen zou bezitten die de spijsvertering bevorderden. Mosterd eten ná de maaltijd was dan dus zinloos.

De Engelse Vertaling en Internationale Connecties

In 1807 werd deze uitdrukking overgenomen door de Engelsen, die het vertaalden naar like mustard after dinner. Ze veranderen soms van betekenis, er komen nieuwe bij, we ‘lenen’ ze uit andere talen. Alle gangbare Nederlandse en Vlaamse spreekwoorden vind je in het Van Dale Spreekwoordenboek.

Mosterd in de moderne tijd

Tot laat in de achttiende eeuw werd mosterdzaad aan tafel gemalen, zoals je nu nog met peper doet. Pas daarna ging men kant-en-klare pasta’s maken. Op zijn simpelst wordt mosterdpasta gemaakt van gemalen zaden, azijn en zout. Doorgaans worden de zaden gemout (zoals graan voor het bierbrouwen) om hun scherpte af te zwakken. Nationaal of regionaal verschillen de recepten fors, afhankelijk van kwaliteit en soort azijn, toevoeging van andere kruiden en specerijen, hele mosterdzaden, suiker, honing en wat verder zoal bedacht is door de eeuwen heen. Zo is Moutarde de Dijon heel verfijnd van smaak en erg pasteus, is Duitse mosterd meestal donkerder en grover van structuur en Luxemburgse weer een tikje aan de zure kant. Nederlandse mosterd is doorgaans middelbruin van kleur en wat “gewoontjes” van smaak, hoewel er ook heel wat verrassende regionale verschillen te ontdekken zijn. In zijn algemeenheid smaakt mosterd tamelijk mild en je moet al een flinke hap nemen willen de tranen je in de ogen springen. Zo niet Engelse mosterd. Die is van een ongekende scherpte. Het mosterdpoeder dat ik gebruik is Engels, van het merk Colman. Colman mengt zijn poeder van twee mosterdrassen: witte omwille van de fijne smaak en zwarte vanwege zijn scherpte. De firma produceert mosterd vanaf 1814, maar pas in 1907 zijn ze over gegaan tot het fabriceren van mosterdpasta. De gele blikjes met de stierenkop zijn in Engeland een begrip en er is een tijd geweest dat je zelfs gele Colman’s Mustard treinen door het Britse landschap kon zien schuiven. In Nederland is het poeder moeilijk in de winkels te vinden, maar iedereen heeft wel een vriend of kennis met een klantenkaart van de Sligro, en daar verkopen ze het. Schaf zo’n potje aan, je kunt met de inhoud leuke dingen doen. Klassieke mosterdsausen krijgen een heel nieuw elan, zo ook de mayonaise. Onlangs vond ik in een supermarkt in Luxemburg de mosterdpasta van Colman. Een prachtige smaaksensatie van scherp, zuur en zoet. Er schijnt ook een milde variant te zijn van het poeder: “Colmans doudle superfine mustard powder” Zelfde gele blikje, alleen de stierenkop is vervangen door het Cross of Honour. Kom je het tegen, koop er dan meteen een voor mij, ik zou je zeer erkentelijk zijn.

Culturele Interpretatie en Taal

Vertalen zonder culturele interpretatie is zinloos. Een ander spreekwoord met dezelfde betekenis is "Vijgen na de maaltijd". Weet u wat er met dit spreekwoord wordt bedoeld? Waarschijnlijk niet, want de gemiddelde Nederlander is niet bekend met dit spreekwoord van Belgische origine. In België heeft deze uitspraak dezelfde betekenis als ‘Mosterd na de maaltijd’.

Vlaamse invloeden

Al sinds ik als kleine Nederlandse jongen op tv de afleveringen van Samson en Gert keek, weet ik dat er verschillen bestaan tussen Vlamingen en Nederlanders. Nu, 25 jaar later, ben ik geen kleine Nederlandse jongen meer, maar een grote vent met een beginnende bierbuik die al 10 jaar in Vlaanderen woont en daar gelukkig is met een Vlaamse vrouw en twee Vlaamse katten (en heel wat Vlaams-Nederlandse levenslessen verder). En wat ik inmiddels weet, is dat er niet alleen Vlaamse woorden bestaan die men in Nederland niet kent, maar dat er ook uitdrukkingen zijn die weliswaar in beide gebieden gebruikt worden, maar een compleet andere betekenis hebben. Verwarrend? Ja! Mijn vermoeden is dat er in Vlaanderen over de tijd een soort verwatering is opgetreden tussen ‘wellicht’ en ‘allicht‘. Het woord ‘allicht’ heeft namelijk wél de betekenis van ‘waarschijnlijk’. Wellicht is dat de oorzaak. Of allicht?

labels:

Zie ook: