De afgelopen jaren heb ik veel reacties gekregen op mijn hier gepubliceerde serie “De opkomst en ondergang van de middenstand in Broek op Langedijk”. Nog bijna dagelijks worden er afleveringen bekeken en niet alleen vanuit Nederland. Natuurlijk heb ik gelukkig ook op- en aanmerkingen gekregen van familieleden die met aanvullende informatie kwamen of me wezen op fouten. De Smiths crispsfabriek zorgde voor nieuwe werkgelegenheid in de gemeente en tot ver in de regio. Veel voormalig middenstanders en kinderen van die middenstanders vonden daar emplooi.

Gelijktijdig met de neergang van het aantal winkeltjes in Broek op Langedijk ontstond in de periode 1956-1958 de Smiths crispfabriek* op het Zuiderdel te Broek op Langedijk. *Voor de naam CHIPS in gebruik kwam werd er gesproken over de “Smiths crisps”, omdat dat het dichtst in de buurt lag van het geluid dat het maakte als je een gefrituurd schijfje in de mond nam.

De chipsfabriek van Smiths bestaat vanaf 1958 in Nederland. De aardappelboer Gerrit Kistemaker ging samen met andere boeren uit Broek op Langedijk naar Engeland, waar ze chips ontdekten. Samen met de Engelse chipsmaker Frank Smiths begon Gerrit in 1958 de eerste chipsfabriek in Nederland, in Broek op Langedijk. Frank had de chips al in 1920 ontdekt. In het begin verkocht hij zijn chips in vetvrije puntzakken met een apart zakje zout erbij.

Je kunt het je nu niet meer voorstellen, maar eind jaren 50 had nog bijna niemand in Nederland gehoord van chips. Chips zijn pas naar Nederland gekomen toen aardappelboer Gerrard Kistemaker op zoek was naar een manier om nog meer aardappelen te verkopen. Van de Engelse chipsverkoper Frank Smith leerde hij hoe hij chips moet maken. Samen richten ze vervolgens de eerste Nederlandse chipsfabriek in Broek op Langedijk op. De naam Smiths is dan ook te danken aan een van deze grondleggers; Frank Smith.

De Oorsprong van Aardappelchips

Aardappelchips, vaak chips of in het Brits Engels crisps genoemd, zijn het iconische en onweerstaanbare snackvoedsel dat al vele magen heeft veroverd. Chips zijn tegenwoordig een belangrijk onderdeel geworden van onze culinaire cultuur. Of je nu een filmavond organiseert, een feestje viert of gewoon wat zin hebt in een smakelijke traktatie, aardappelchips zijn vaak de ster van het moment.

In 1853 bakte de Amerikaanse kok George Crum bij toeval de allereerste chips. Een gast vond zijn gebakken aardappels te dik gesneden en stuurde deze terug naar de keuken. Crum sneed de aardappels toen zo dun dat ze niet meer met een vork gegeten konden worden.

De geschiedenis van aardappelchips dateert terug tot de 19e eeuw toen een kok genaamd George Crum met Afro-Amerikaanse en Indiaanse afkomst in Moon’s Lake House een ontevreden klant probeerde te helpen. Een gast in Moon Lake Lodge vond de frietjes die de chef-kok had gemaakt te dik en weigerde de bestelling. Crum sneed en bakte dunnere frietjes voor de gast, echter werden deze ook afgekeurd. Crum was er helemaal klaar mee en wilde de gast gaan irriteren door de frietjes te bakken die te dun waren en te krokant om met een vork aan te prikken. Helaas werkte het plan averechts en was de gast dolenthousiast over de flinterdunne, bruine frietjes die Crum had gemaakt. Andere klanten begonnen ook steeds meer naar Crum’s aardappelchips te vragen, en zo begon de specialiteit van het huis op de menukaart te verschijnen onder de naam Saratoga Chips.

Heel snel daarna werden de aardappelchips verpakt en lokaal verkocht, waarnaar het zich uitspreidde over heel New England. Frank Smith deed een beetje zout bij zijn chips die hij in vetvrije papieren zakken overal in Londen verkocht.

De eerste officiële chips met kruiden is pas in 1950 geproduceerd door Joe “Spud” Murphy, de eigenaar van het Ierse chips bedrijf Tayto. Hij kwam met het idee om chips te gaan verkopen met Cheese & Onion smaak en Salt & Vinegar smaak.

Door de introductie van geautomatiseerde productietechnieken en de ontwikkeling van luchtdichte verpakkingen werden in de jaren 1950 en 1960 voor het eerst de chips in zakken verpakt. Hierdoor was het mogelijk om op grote schaal chips te produceren en te verkopen.

Vandaag de dag zijn er ontelbaar veel smaken beschikbaar op de chipsmarkt variërend van Ketchup en Spicy BBQ smaak tot aan bizarre smaken als Octopus en Pindakaas chips. Dus er is voor ieder zeker wat wils.

Fun Fact: De duurste chips ter wereld is afkomstig van een Zweedse brouwerij genaamd St. Erik’s, die een set van 5 chipjes te koop heeft voor $56.

De Opkomst van Smiths in Nederland

De fabriek in 1984. Chips waren al veel langer bekend in Engeland en de Verenigde Staten. Door de geallieerde troepen werd de snack rond het einde van de Tweede Wereldoorlog geïntroduceerd op het Europese vasteland. In de jaren vijftig werd vanuit Langedijk samenwerking gezocht met Frank Smith, een chipsproducent uit Engeland. In 1958 ontstond uit deze samenwerking in Broek op Langedijk de onderneming ‘Smith Potato Crisps’. ‘Crisps’ is de Engelse benaming van het zoute aardappelsnackje. De aardappeltelers creëerden hiermee een groeiende vraag naar hun product. Een belangrijk voordeel was dat de Langedijker aardappels ter plaatse verwerkt konden worden.

De naam van het bedrijf was echter moeilijk uit te spreken. Daarnaast bleek de term ‘Crisps’ verwarrend te zijn. Een werknemer houdt in 1978 het productieproces van de chips in de gaten. De fabriek groeide in de loop der jaren uit tot de grootste in zijn soort in Europa. De groei van de productie was dan ook imposant. In 1988 werden per minuut 120 kilo aardappelen gebakken. Zeker 18 vrachtwagens reden af en aan om alle consumenten in Nederland, België, Frankrijk en Duitsland van chips te voorzien.

Ook de werkgelegenheid van het bedrijf groeide. Veel mensen uit Langedijk en wijde omgeving hebben bij de fabriek gewerkt. In 1958 werd gestart met een productieteam van 30 mannen en vrouwen. Al spoedig nam dit aantal toe. In 1969 werkten er al 500 mensen in de fabriek, waarvan 400 Langedijkers en in 1983 was het personeelsbestand gegroeid tot maar liefst 700 medewerkers.

Aan de groei van het bedrijf zat ook een keerzijde. Eind jaren zestig en begin jaren zeventig liepen de klachten van omwonenden over stankoverlast op. Niet alleen de baklucht werd als storend ervaren, vooral ook de stank die het afvalwater van de fabriek veroorzaakte. Tot aan de aanleg en aansluiting van riolering in Langedijk werd het afvalwater namelijk direct geloosd in het Zuiderdel. Een grote berg rottend aardappelafval droeg ook bij aan de stank. Om de overlast van baklucht te verminderen werd een schoorsteen geplaatst die nog steeds de fabriek markeert. Daarnaast nam het bedrijf maatregelen ter bestrijding van de stank van het afvalwater.

Een deel van het productieproces in de fabriek in Broek op Langedijk. Tot 1997 werd een groot deel van de aardappels aangeleverd vanuit Langedijk door Agrico, het bedrijf dat voortkwam uit het eerdere samenwerkingsverband van de aardappeltelers; de oorspronkelijke partner NV Koelhuis Zuiderdel. Tegenwoordig worden de aardappels van elders aangevoerd. Het bedrijf is sinds het einde van de jaren zestig in Amerikaanse handen en maakt de laatste jaren onderdeel uit van de ‘Frito Lay Company’, dat weer onderdeel is van moederconcern ‘Pepsico’.

De Overgang naar Lay's

In Nederland en België zijn de chips nog lange tijd onder de naam Smiths verkocht maar in januari 2001 werd besloten om ook in deze landen de merknaam aan te laten sluiten op de internationale naam ‘Lay’s Chips’. De oude vertrouwde aardappelchips staan vanaf nu onder de merknaam Lay’s in de schappen. Lay’s organiseert de eerste Lay’s Maak de Smaak campagne, waar Nederland wordt uitgedaagd om mee te denken met de nieuwe Lay’s smaak. Een daverend succes waarbij 700.000 smaakinzendingen worden ingezonden. Lay’s vraagt in de Maak de Smaak - The Battle campagne opnieuw naar smaakideeën van de consument. Het Lay's logo en onze producten zijn in een nieuw jasje gestoken! Aan de heerlijke smaak is natuurlijk niets veranderd!

Smiths en de Introductie van Flippo's

Op 8 april 1995 introduceert chipsfabrikant Smith’s, het hedendaagse Lay’s, Flippo’s in hun zakken chips. De voorloper van de Flippo was het Japanse spel genaamd Menko. Sinds de Edoperiode (1603-1867) spelen Japanse kinderen met ronde of vierkante kaarten met afbeeldingen van onder meer Japanse krijgers. Japanse migranten namen begin twintigste eeuw het spel mee naar Hawaii waar het erg populair werd. Op Hawaii bracht Haleakala Dairy een nieuwe vruchtendrank op de markt. De dop hiervan had een rond kartonnen plaatje en kinderen speelden hiermee net zoals ze het Menko-spel speelden. Lange tijd was het spel niet meer populair, tot 1991, toen de Hawaiiaanse lerares Blossom Galbiso het spel aan haar leerlingen uitlegde. Het spel werd wederom een hype op Hawaii en in 1993 bereikte deze het vaste land van de VS. Op 8 april 1995 introduceerde Smith’s hun variant van de POG’s in Nederland: de Flippo. Twee jaar lang was dit een enorme rage en stopten kinderen hun verzamelboeken vol met de ronde schijfjes. In 1997 was de hype echter over.

De Betekenis van Smiths Chips in Herinneringen

Toen mijn ouders, mijn broers en ik in Kollum woonden, kochten mijn ouders een vakantiewoning nabij Gasselte. Het was een degelijke, stenen woning. Ik sliep in de hal, waardoor ik 's nachts te kampen had met een overmacht aan steekvliegen. De klamboe was blijkbaar nog niet uitgevonden. Via die hal kon je met een uitschuiftrap naar de zolder, waar mijn vader van die houten muizevallen plaatste. Overdag gingen wij als broers vaak naar de speeltuin van Drouwenderzand, waar ook een hal vol flipperautomaten was. Bij een kiosk kochten we dan waterijsjes, meestal raketten en splitten, of, als de maag knorde, een klein zakje chipito's of paprikachips van Smiths. Als we naar het zwembad gingen, dan kochten we ijs, snoep en jawel, van die minizakjes Chipito's, paprikachips en wokkels. Na het zwemmen opende je dan met rillende handen zo'n plastic wonderzakje. Met beide duimen en wijsvingers scheurde je die lekkernij open. Eerst genoot je van de geurexplosie en daarna was je een zakje lang in dromenland. Je telde je centen voor eventueel later nog zo'n zakje. Op verjaardagsfeesten was er altijd wel een kom met chips van Smiths en dan moest je er snel bij zijn, want iedereen was er dol op. Smiths maakte onze kindertijd tot een smakelijk festijn.

Dat zomerhuis in de bossen nabij Gasselte associeer ik vooral met de chips van Smiths. We sleepten kruiwagens vol keien naar ons zomerhuis, waar we een breed pad van rond dit huis aanlegden. Op de hoeken plaatsten we de grootste exemplaren. We sleepten zelfs een grote boomstam met drie uitlopers naar de tuin, een groot runenteken. Op hete dagen sjokten we naar Gasselte om bij mensen aan te bellen om te vragen of ze nog 'een heitje voor een karweitje' hadden. We wasten auto's, plakten fietsbanden, maakten fietsen schoon, deden boodschappen, deden aan onkruid wieden, knipten druiven en harkten het grind. Voor de guldens snelden we dan naar de supermarkt, waar we cola, cassis, sinas en natuurlijk chips van Smiths kochten, maar dan wel de grote zakken.

labels:

Zie ook: