Spreekwoorden en uitdrukkingen verrijken onze taal en cultuur. Ze geven vaak in een korte, krachtige zin een diepere betekenis of levensles weer. In dit artikel duiken we in de betekenis en herkomst van enkele spreekwoorden waarin het woord 'koek' een rol speelt.

"Lieverkoekjes worden niet gebakken"

Wanneer iemand niet tevreden is met wat hij krijgt en liever iets anders zou willen hebben, wordt vaak geantwoord: "Lieverkoekjes worden niet gebakken" of "De bakker die lieverkoekjes bakt, is dood." Deze uitdrukking, met varianten zoals "lieve koekebakker is dood" en "lieverbroodjes worden niet gebakken", is al eeuwenoud.

Het woord 'lieverkoek' of 'liefkoek' doet denken aan het door Kiliaen vermelde 'lijfkoeck', 'liefkoeck', of 'libum', wat een zoet brood aanduidde. In de middeleeuwen bestonden er al 'lijfcouck' en 'lijfcoucbackere'. Ook de term 'leefcoeck' kwam voor. Tegenwoordig kennen we in Vlaanderen nog 'lijfkoek' als peperkoek, en in Brabant 'lieverkoek'.

De uitdrukking betekent zoveel als: het prettige, aangename, het plezier is voorbij. Wellicht moet 'koek' in deze uitdrukking oorspronkelijk worden opgevat als geld. Halma definieerde 'koek' als een zilveren klomp van 150 mark. Brederoo schreef al over kooplieden die hun 'koek' (geld) opmaakten. Toen men later deze betekenis niet meer voelde, ging men aan iets lekkers denken.

Deze uitdrukking komt van pas in situaties waarin ouders bijvoorbeeld worstelen met het gedrag van hun kinderen. Ouders zijn vaak bezorgd over conflicten tussen kinderen en willen grenzen stellen en rampen voorkomen. De uitdrukking "Lieverkoekjes worden niet gebakken" kan dan een confronterende, maar effectieve manier zijn om passief gedrag om te zetten in assertief gedrag. Het is een manier om te accepteren dat vervelende dingen gebeuren en om een assertieve benadering te stimuleren.

De oorsprong van de uitdrukking

Volgens F.A. Stoett, een bekende taalkundige, kwam de uitdrukking al in de vijftiende eeuw voor.

"Koek en ei"

Wanneer het op een plek of tussen mensen 'koek en ei' is, dan is de sfeer prettig en zijn er geen problemen. Vaak wordt dit gezegd over mensen die het met elkaar eens zijn of goed met elkaar kunnen omgaan. Meestal wordt dit gezegd over beste vrienden.

Het Woordenboek der Nederlandsche Taal wijst erop dat eieren bij het bakken van koekjes onmisbaar zijn. Hierdoor worden de twee bekende producten, die veel mensen lekker vinden, gezien als etenswaren die goed samengaan. In de passage betekenen koek en ei twee verschillende maar wel aangename zaken.

De taalkundige schreef verder dat de etenswaren in de huidige uitdrukking verwijzen naar twee (lekkere) zaken met ongeveer dezelfde waarde. Daarnaast verschillen ze weinig van elkaar. Daarom zijn vrienden met een vergelijkbaar karakter of die het vaak met elkaar eens zijn, net als ‘koek en ei’.

Kranten gebruiken het gezegde met regelmaat. “Tussen Albert Heijn en ontbijtkoekfabrikant Peijnenburg is het “weer koek en ei”.

Spreekwoord/Uitdrukking Betekenis Oorsprong
Lieverkoekjes worden niet gebakken Men kan niet altijd krijgen wat men wil Verwijzing naar de middeleeuwse 'lijfkoeck' en de gedachte dat 'koek' vroeger ook geld kon betekenen
Koek en ei Een prettige sfeer, geen problemen, goed met elkaar overweg kunnen De combinatie van koek en ei als ingrediënten die goed samengaan en beide aangenaam zijn

labels:

Zie ook: