Stillevens zijn meer dan alleen afbeeldingen van levenloze objecten; ze kunnen een diepere betekenis en symboliek bevatten. Vooral in de 17e eeuw was er veel vraag naar stillevens.

De Oorsprong van Stillevens

Vaak zijn op religieuze schilderijen uit de 14de en 15de eeuw kleine stillevens te zien. Prachtig gedetailleerde bloemen, vruchten en insecten sieren de bijbelse scènes die zijn uitgebeeld. Hieruit ontstaat uiteindelijk het op zichzelf staande stilleven.

Bij de Romeinen lagen ze op de grond gespreid in de rijke mozaïeken plaveisels, zoals ze te Herculaneum (Ie en IIe eeuw) werden teruggevonden. Met de huiselijke en konkrete trek welke de Romeinse plastische vormen doordringt, liggen fruit, groenten, een afgeknaagde rib, een vogelpoot, zorgeloos over de vloer gespreid.

Er is een nieuwsoortige visie op de mens nodig om een beknopt onderwerp, dat op zichzelf geen kosmische visie insluit, uit de wereld te isoleren en er volle belangstelling vanwege de kunstenaar voor op te eisen.

De Renaissancemens, bij wie de strijd met de Engel onduidelijk verliep, zal benevens zijn grootse, historische, mythologische en godsdienstige stukken stillevens scheppen, waarin de glorie van de natuur en de materie op duizelingwekkende wijze worden geopenbaard.

Aldus Jacopo de Barbari's (1440-1516) stilleven met patrijs bij ons in het Noorden geschilderd, en Pieter Brueghels (1525-1569) stilleven met pot, brood, vis en vlees in het Boymans Museum te Rotterdam.

Symboliek in Stillevens

In de religieuze voorgangers hadden afgebeelde vruchten vaak een duidelijk symbolische betekenis. Sommige kunsthistorici denken dat hiervan ook sprake is in de 17de-eeuwse stillevens, omdat in de literatuur en schilderkunst uit deze tijd soms sprake is van verborgen symboliek. Als niets in de context van zo'n stilleven daarop wijst, is dat alleen moeilijk te bewijzen.

Of en welke betekenis een vrucht in een schilderij vertegenwoordigt, hangt af van de context van het werk. In een afbeelding van Maria met Christus, een onderwerp met een religieuze lading, staat de appel voor spirituele kennis. In het paradijs gaf de appel Adam en Eva immers kennis van goed en kwaad.

Van stillevens waarop alleen spijs en drank zijn afgebeeld, gaat misschien een zelfde soort algemene symbolische boodschap uit. Waar vruchten zijn weergegeven, zou de schilder hebben kunnen verwijzen naar overdaad of naar het feit dat zij snel vergaan. Denk eraan, het leven is vergankelijk, zegt hij dan eigenlijk met zijn werk.

Moeilijker wordt het om iets over de afzonderlijke objecten in een stilleven te zeggen. Wel kunnen we, los van de context van een schilderij, over bijvoorbeeld vruchten beschrijven wat zij in het algemeen aan symbolische betekenissen vertegenwoordigen.

Zo waren citrusvruchten gewijd aan Venus, de klassieke godin van de liefde. Met name de citroen, vanwege zijn bittere smaak, kon symbool staan voor zure liefde en valse vriendschap. Citroen werd vaak gebruikt om zoete wijn op smaak te brengen.

Noten, en met name de walnoot, kunnen de heilige drie-eenheid symboliseren (heilige geest, God de vader en Christus), omdat zij uit drie delen bestaan. De zoete kern (de noot) staat dan voor de zoetheid van Christus, de schil voor de kracht van zijn allesomvattende goddelijkheid en de dop wordt vergeleken met Christus lijden aan het kruis.

Vruchten die ook veel voorkomen, zijn perziken. Zij kunnen lust weergeven, waarbij zij worden vergeleken met het vrouwelijk geslachtsdeel. Kersen worden gezien als hemelse vruchten, omdat zij al vroeg in het jaar voorkomen en het in de hemel altijd voorjaar is.

Stillevens in de 17e Eeuw

In keukenstukken, schilderijen waarop groente, fruit, vlees en vis zijn afgebeeld in een rijk stilleven op de voorgrond van een keuken, waarin zich een of meer keukenmeiden bevinden is op de achtergrond meestal een bijbelse scène weergegeven. Of de afzonderlijke objecten hier iets betekenen, valt niet aan te tonen. Maar zeker is dat met het geheel van voedsel en drank een tegenstelling wordt weergegeven met de bijbelse scène.

In stilte heeft Heda (1594-1680) zijn oesters, glazen en citroenen met de plechtigheid van een landschap en de diepe doordachtheid van een kenner naar maag en geest als een droomlandschap opgesteld.

De Betekenis van Alledaagse Voorwerpen

Het stilleven wordt bij Chardin een afbeelding van het demokratische voorwerp, een beter woord is er niet. Tot nu toe had men de indruk dat er steeds weer voor de nobelen en voor de rijken werd gekonterfeit. Nu schildert men omdat schilderen goed is en het voorwerp schoon.

Nu ligt de rog als een glimmende vis voor de tafel bestemd en werd hij gevist zoals hij wordt geschilderd. Over Goya (1746-1828) en Manet (1832-1883) welke voor ons het zuiden zijn, bereiken wij onze provencaalse dominee Van Gogh (1853-1890) De stoel van zijn confrater Gauguin, met kaars en boek op het zitsel, slaat de brug naar Picasso (1881-) die het schilderij van de laatste eeuwen samenvat en afsluit.

Na gelijktijdig de synthese en de analyse van de vorm, van de techniek en van de stijl meedogenloos in zijn vele verschijningsvormen te hebben uitgevoerd, wordt Picasso de inleider tot de abstrakte kunst.

Enkele kunstenaars, elk onwetend van de ander, lieten de abstraktie, de aktie en de niet-figuratie links liggen en begonnen met een zekere ironie het voorwerp van vandaag de dag als een dagschotel op tafel te zetten.

Slow Food en Stillevens

Het Mauritshuis had geen betere tijd kunnen kiezen voor de tentoonstelling Slow Food dan de huidige, die van green happiness. Wellicht heeft u al kennis gemaakt met slow reading en slow art; inmiddels is er ook slow food.

In de Haagse expositie van maaltijdstillevens is te zien dat voor verse etenswaren in de 17e eeuw ook veel belangstelling bestond. Schilderijen met smakelijke taferelen en rijk gedekte tafels. Bij de aanblik van de 17e eeuwse zachte broodjes denk ik met enige weemoed terug aan de kadetjes die je als kind met schoolreisjes meekreeg.

De bezoeker wacht in het Mauritshuis veel verrassende ontdekkingen, zoals de ogenschijnlijke versheid van de 400 jaar terug geschilderde etenswaren. Of de informatie dat de ontwikkeling van het maaltijdstilleven rond 1600 in gang werd gezet door een vrouw, Clara Peeters.

Om daarna met eigen ogen vast te stellen hoe invloedrijk Peeters was op de stillevenschilders Floris van Dijck en Nicolaes Gillis, die in de eerste helft van de 17e eeuw in Haarlem werkzaam waren. Haar invloed is eveneens duidelijk in de nauwelijks van elkaar te onderscheiden topwerken van twee andere Haarlemmers Pieter Claesz en Willem Heda.

Volgens klassieke opvattingen zit in de overdadig geschilderde producten en kostbaarheden een vanitasgedachte verscholen. Clara Peeters voegt, nauwelijks zichtbaar’ op het in haar werk vaak terugkerende mes een aansporing tot matigheid toe: Tem[perantia].

Meteen links in de opstelling ziet de bezoeker een groot laat-16e eeuws keukenstuk van Joachim Beuckelaar met een overvloedige uitstalling van al wat op de markt te koop wordt aangeboden. Groenten, fruit, vis en vlees.

De titel Keukenscène met Christus en de Emmaüsgangers plaatst de toeschouwer van nu waarschijnlijk voor een raadsel. Bijbelse thema’s vormden in voorgaande eeuwen het hoofdthema van zogenoemde historiestukken, maar in dit schilderij verschoof het eigenlijke onderwerp nauwelijks zichtbaar naar de achtergrond.

In het Stilleven met tazza, kan en lekkernijen van ca. 1611 is de stofuitdrukking goed getroffen: de versgebakken pastei, het geribbelde oppervlak van de steengoed kan, het kippenvel, de vergulde tazza, de glanzende olijven en het damast; het is net echt.

Het quasi achteloos geplaatste bruidsmes, dat ook in haar andere stillevens figureert, bevat ook informatie. Het heft is versierd met personificaties van het geloof, fides, en matigheid, temperantia, twee van de christelijke hoofddeugden.

Clara Peeters en Haar Invloed

In het Stilleven met bloemen en lekkernijen uit 1611 wordt haar portret wel vijf maal gereflecteerd op de tinnen ‘Jan Steenkan’ als een 17e eeuwse variant van het Droste effect. Deze piepkleine zelfportretjes voegde Clara Peeters ook op andere stillevens toe.

Haar mollige armen met werkhanden(!) rusten op een tafel vol kostbaarheden; sierschalen, een pronkbeker bekroond met de Christenstrijder, sieraden en munten. Deze aardse zaken zijn net zo vergankelijk als de zeepbel naast haar hoofd; je kunt er maar kortstondig van genieten.

Met haar Visstilleven uit 1611 zou zij zelfs het allereerste visstilleven hebben geschilderd. Uniek is ook het Stilleven met gevogelte, (1611) waarin zij aan een uitstalling van geschoten jachtbuit een levende sperwer toevoegde.

In de tentoonstelling is Peters invloed op Haarlemse schilders duidelijk te zien. In het Stilleven met vruchten, vergulde tazza en kazen uit ca.1624 van Pieter Claesz. en in Floris van Schootens, Stilleven met tinnen kan en mand met kazen uit datzelfde jaar, waarin we ‘haar’ kazen uit 1615 terugzien.

Ook Floris van Dijck en Nicolaas Gillis hanteren dit motief in Stilleven met kazen uit ca. In dit werk wordt de blik tevens getrokken door een vergulde bekerschroef; een houder waarin een berkemeier geschroefd werd.

De donkere achtergrond, overgenomen van Osias Beert en Clara Peeters, zien we ook bij de Haarlemmers Nicolaes Gillis en Willem Heda. Bij hen verloopt de taupekleurige achtergrond op identieke wijze van donker naar licht.

Op de getoonde stillevens zien we vooral de etenswaren van de elite; de ‘eenpansmaaltijden’ van de gewone man ontbreken. Ter illustratie van dit verschil zijn twee eenvoudige stillevens toegevoegd.

In dit Stilleven met haringen en oesters, (ca. 1625) zien we een Goudse pijp, een tabaksdoosje, aanmaakhoutjes en een testje met gloeiende kooltjes.

Frida Kahlo en Natuur

Frida woonde in een groot deel van haar leven in La Casa Azul - dat betekent ‘het blauwe huis’. Eerst verzorgde haar moeder de tuin. Later, toen Frida er met Diego ging wonen, verzamelden ze samen planten en beelden van over de hele wereld. In de tuin stonden heel zeldzame planten uit de tropen en de woestijn.

Je ziet bijvoorbeeld: meloen, sinaasappel, guave en pitahaya. Ze schilderde ook pitahya apart op een schilderij. In de voorstelling komen op een moment grote bladeren hangend naar beneden uit de toneelkap. Deze bladeren verbeelden de natuur in Mexico waar Frida vaak naar verlangde als ze op reis was.

Voorbeelden van typisch Mexicaans eten zijn: tortillas, taco’s, vers fruit zoals mango, banaan, ananas, guave en papaja. En wat dacht je van jumiles - dat zijn kevers? En lust je chili con carne?

Keukenachterwanden met Stillevens

Deze prachtige foto op de keukenachterwand is gemaakt door Annemieke Nierop. Ze fotografeert al jarenlang voornamelijk landschappen en dieren. Ze studeerde vervolgens af aan de fotoschool in Amersfoort en ging aan de slag als uitvaartfotograaf.

“De schilderstijl van onze oude meesters spreekt mij erg aan en in sommige van mijn werken zie je dat ook terug. Het is dan soms ook even dubbel kijken of het nu een schilderij of foto is”.

Voordelen van keukenspatschermen:

  • Geen voegen waardoor makkelijk schoon te maken.
  • Warmte-, spat- en krasbestendig.
  • Met mooie afbeelding uit onze collectie of met eigen foto.
  • Keuze tussen een mat of glans beschermcoating.
  • Tot 3 meter breed uit één stuk.
  • Eenvoudig zelf te plaatsen met de meegeleverde montagestrips.
  • Uitsparingen voor stopcontacten nemen we mee tijdens de productie.

labels:

Zie ook: