De uitdrukking voor een appel en een ei betekent "voor een heel laag bedrag" of "voor een onbeduidende kleinigheid". Deze zegswijze, die al in de achttiende eeuw voorkwam, is diep geworteld in de Nederlandse taal en cultuur.

Herkomst en betekenis

De herkomst van de uitdrukking is te vinden in de tijd dat zowel appels als eieren weinig waarde hadden. Op het platteland groeiden appels in overvloed en werden eieren massaal gelegd, waardoor deze producten goedkoop waren.

De betekenissen ‘voor weinig geld’ en ‘een makkie, een kleinigheid’ liggen immers niet zo ver uit elkaar. Uitdrukkingen worden vaker versterkt door er iets aan toe te voegen.

Varianten en verwante uitdrukkingen

Naast voor een appel en een ei zijn er diverse andere uitdrukkingen die een vergelijkbare betekenis hebben of een interessante link vertonen:

  • Appeltje-eitje: Een jonge uitdrukking die "heel gemakkelijk" betekent. Het is een uitbreiding van het al langer bestaande "(dat is een) eitje".
  • Eieren voor zijn geld kiezen: Dit betekent dat je met minder genoegen moet nemen dan waar je eigenlijk op uit was. Je krijgt dan in elk geval iets, ook al is het minder dan je had gehoopt.
  • Appelen voor zijn geld kiezen: Een variant die vroeger ook werd gebruikt, omdat appels eveneens weinig waarde hadden.

F.A. Stoett vermeldt de uitdrukking eieren (of appelen) kiezen voor zijn geld: “in plaats van het geld, dat men vordert of te vorderen heeft, eieren of appels, [...], dingen van weinig waarde kiezen; bij uitbreiding: zich met minder tevredenstellen dan men aanvankelijk eischte: [...] om althans iets te krijgen”.

Historische context

In Friesland was er in de zestiende eeuw zo’n groot gebrek aan geld dat men eieren als betaalmiddel gebruikte. Als een boer bijvoorbeeld niet in staat was om een tijdelijke werkkracht met geld te betalen, konden de twee besluiten om over te gaan tot betaling in natura. De arbeider stond in deze gevallen dus voor een keus. Weggaan en helemaal geen loon ontvangen, of werken voor de boer en toch nog íets ontvangen.

Spreekwoorden en gezegden: Een overzicht

De Nederlandse taal kent talloze spreekwoorden en gezegden, waarvan vele een lange geschiedenis hebben. Ze stammen vaak af van een uitspraak die één persoon ooit deed. Hier zijn enkele voorbeelden:

  • Wie goed doet, goed ontmoet.
  • Ieder huisje heeft zijn kruisje.
  • Het bloed kruipt waar het niet gaan kan.
  • Waar rook is, is vuur.
  • Vele handen maken licht werk.

Figuurlijk taalgebruik

Spreekwoorden bevatten altijd een levenswijsheid. Weet jij al wat deze spreekwoorden betekenen?

  • Achter de wolken schijnt de zon.
  • Liefde maakt blind.
  • De appel valt niet ver van de boom.
  • Als de kat van huis is, dansen de muizen op tafel.
  • De beste stuurlui staan aan wal.

Eieren in spreekwoorden

Er zijn nog veel meer spreekwoorden waarin het ei figureert.

  • Hij slaat ernaar, als een blinde naar een ei.
  • Hij is uit een ander ei gebroed.
  • De eieren verloren leggen.
  • Inzitten over ongelegde eieren.
  • Een ei is een ei. Genoeg is genoeg.
  • Een kus zonder baard is een ei zonder zout. De vrijer moet wat ouder zijn dan de vrijster.
  • Op eieren lopen. Kwetsbaar.
  • In een ei leven.
  • Ik kom niet uit een ei.
  • Met een ei zitten/ Met een ei in zijn gat zitten : Bang zijn.
  • Hij is een blij ei. Iemand die altijd vrolijk is.
  • En een half ei is beter dan een lege dop.

Conclusie

De uitdrukking voor een appel en een ei is een mooi voorbeeld van hoe taal en cultuur met elkaar verweven zijn. Het herinnert ons aan een tijd waarin bepaalde producten overvloedig en goedkoop waren, en blijft tot op de dag van vandaag een levendig onderdeel van het Nederlandse taalgebruik.

labels: #Ei

Zie ook: