Turks Fruit, geregisseerd door Paul Verhoeven, kwam in 1973 uit in de Nederlandse bioscopen en werd een enorm succes. De film is gebaseerd op de gelijknamige roman van Jan Wolkers uit 1969. De film vertelt het verhaal van Erik, een jonge beeldhouwer die een turbulente relatie heeft met Olga, de liefde van zijn leven.

Verhoeven en Wolkers: Een Contrastrijke Vergelijking

Toen Paul Verhoeven aan de verfilming van Turks Fruit begon, liet hij met nadruk weten dat de film heel anders zou worden dan de bestseller van Wolkers. De film spreekt dit tegen. De grote kracht ervan is dat Verhoeven erin geslaagd is zijn film genoeg van de onderlaag mee te geven die ook het boek van Wolkers tot meer dan een zwaar lijfelijk sex-verhaal van de beeldhouwer en zijn Grote Liefde maakte. En de meeste zwakke plekken van de film zitten in scènes die de lijn van de film breken maar die niet kunnen worden weggelaten omdat het de anekdotische krenten van Wolkers waren. Bovendien is de hele publiciteit rond Turks Fruit zeer duidelijk aan het succes van Wolkers gekoppeld.

Aan vergelijkingen tussen boek en film ontkom je bijna niet, erger nog. Er zijn scènes die slechts voor lezers van het boek duidelijk zijn. Neem bijvoorbeeld de figuur van de vader van Olga. Drie dingen zal iedere lezer (en dat is iedereen in Nederland zo’n beetje toch) onthouden hebben van die man. Hij peuterde altijd in zijn neus en plakte de inhoud onder zijn stoel (“zijn bulletjespark” noemt Wolkers dat), verder trommelde hij altijd de Radetzkymars tegen de zijkant van zijn crapaudje en tapte hij te pas en onpas uit een bescheiden moppentrommeltje met als hoogtepunt de mop van de twee jongens die naar Parijs gingen. “Ken je die? Ze gingen niet.”

Wolkers schetst die man met dit soort kenmerken als het ware tussen neus en lippen terwijl hij over Olga zit na te denken. In een film moet zo iemand geleidelijker worden ingevoerd, maar dat is onmogelijk gebleken. Hij is nauwelijks in beeld of hij zit op die stoel om zich heen maaiend de Radetzkymars te slaan, stopt snel wat bulletjes onder de crapaud en zijn conversatie met de omgeving bestaat bijna uitsluitend in die mop van die twee jongens die naar Parijs gingen. Zo’n man is voor een film een geweldig probleem, omdat het onmogelijk is hem weg te laten en het bovendien “zonde” is die aardige karakteristieke trekjes niet te gebruiken.

Maar omdat het zulke opvallende dingen zijn springt het er uit en krijgen zulke details een nadruk die niet overeenstemt met wat hij als figuur in de film betekent. Ik maak nogal wat werk van dit detail om aan te geven dat Paul Verhoeven wel degelijk dicht bij het boek is gebleven, maar dat hem dat als filmer parten speelt.

Fragmentarische Stijl en Structuur

Daarnaast is in Wat zien ik al gebleken dat Verhoeven een zeer fragmentarische stijl heeft. Wat zien ik was een aaneenschakeling van brokjes die een totale lijn misten. Dat zit soms in Turks Fruit. Anekdotische spetters, accenten die onevenwichtig naast elkaar liggen. Zij het veel minder dan in Wat zien ik want Turks Fruit heeft een veel betere structuur, is veel meer een verhaal, de hoofdpersonen krijgen veel meer de kans zich te ontwikkelen.

Dat zal ook wel komen door het als boek veel betere verhaal dat Wolkers schrijft in vergelijking met de serie platte grollen van Albert Mols Wat zien ik. Verhoeven en producent Rob Houwer hebben ook dankbaar gebruik gemaakt van de doorbraak die Blue Movie was op het gebied van toelaatbare sex. Heel slim is het begin van Turks Fruit, waarin een paar keiharde en betrekkelijk grove effecten worden nagejaagd die al het volgende versoepelen.

De hoofdfiguur, Eric Vonk geheten, droomt naakt op zijn bed dat hij eerst de nieuwe liefde van zijn Olga en dan het meisje zelf vermoordt, waarna hij bij een naaktfoto van het meisje gaat masturberen. Daarna raffelt hij een aantal snel versierde vriendinnetjes-voor-een-uur af, voordat de eigenlijke film, zijn verhouding met Olga, begint. Die scènes liegen er niet om, zijn in hun openhartigheid niet eerder in de bioscoop vertoond, maar hebben het effect van een duik in koud water zonder voorzichtige teenbenatting.

Natuurlijk zijn er nog genoeg “schokkende” taferelen maar een van de complimenten die men Paul Verhoeven moet maken is dat hij met een perfecte handigheid alles in de juiste verpakking weet te stoppen. En daarmee is Turks Fruit een lekkere, leuke, aangename en soms echt ontroerende film geworden, die met grote flair over je heen spoelt, mede door de doeltreffende muziek van Rogier van Otterloo en de voortreffelijke stijl van Jan de Bont, wiens fotografie zich uitsluitend leent voor het soort beelden dat de film nodig heeft.

Acteurs en Rollen

Als je stuk voor stuk de details kritisch gaat bekijken is er genoeg aan te merken. Rutger Hauer is zeer aanvaardbaar, maar mist misschien net het ronde gezicht dat bij zijn bonkige krachtpatsersloop past. Monique van de Ven is zeer mooi om te zien, hoewel het toch moeilijk is haar talenten als actrice te schatten. Ze heeft misschien wat weinig “diepte” en wat ze werkelijk meer kan dan alleen erg lief en aardig bloot rond dansen komt er in Turks Fruit nog niet zo goed uit. Paul Verhoeven heeft haar eerder als zeer bruikbaar materiaal gebruikt dan als “regisseur” behandeld.

De bijrollen zijn ook zeer wisselvallig. Tonny Huurdeman en Wim van de Brink als de ouders van Olga voldoen uitstekend, net als Hans Boskamp die niet eerder zo goed uit de verf kwam in een van de vele kleine rolletjes waarmee hij door de Nederlandse film zwerft. Alle elementen zijn opgeofferd aan de spoeling van het totaal en misschien heeft Paul Verhoeven wel gelijk.

Een Film voor een Groot Publiek

Wat hij bereikt is een vrolijke frisse film voor een groot publiek, dat alles krijgt wat het wenst, op een zeer aanvaardbaar niveau. Turks Fruit is een film waarvan de onderdelen aanleiding geven tot discussie, maar die geen reden tot gezeur geeft, volwassen in het vel zit, en niet zo’n irriterende bijsmaak geeft als Wat zien ik.

Er zijn films (en dat zijn de belangrijkste) die pas later goed op je gaan inwerken, die je nog lang heugen. Daar behoort Turks Fruit niet bij. Bij Turks Fruit schiet me altijd meteen de middag te binnen dat producent Rob Houwer de film aankondigde in het atelier van Jan Wolkers in de Amsterdamse Zomerdijkstraat. Met name het moment dat hij de hoofdrolspeelster voorstelde en deze onbekende en zeer appetijtelijke jongedame de trap afkwam. Wow! Wat een ontzettend aardige meid, bleek toen ik haar daar voor het eerst interviewde.

Controverse en Ontvangst

Op 23 februari 1973, in het laatste jaar dat ik voor dagblad De Tijd werkte, schreef ik niet alleen een positieve recensie over Turks Fruit maar ook over Last Tango in Paris, die op dezelfde dag in première ging. Dat leverde talloze woedende reacties op. Hoewel de meesten de films niet hadden gezien, zegden zo’n drieduizend lezers hun abonnement op, een gigantisch aantal, zeker als je weet dat de krant er ongeveer zestigduizend had.

Dat er in hun krant aandacht aan dat soort smerige seksfilms werd besteed, en nota bene nog positief ook, ging alle perken te buiten. Er werd een hele pagina ingeruimd met citaten uit lezersbrieven, voorzien van een mooi begeleidend stukje van hoofdredacteur Herman van Run, die zijn recensent verdedigde. Toch moet je je wel even die tijd indenken. In de jaren zestig en zeventig zijn er zoveel dingen veranderd en zo snel, dat niet iedereen, zeker niet buiten Amsterdam, dat kon bijhouden.

De redactie van De Tijd ging, onder leiding van de intelligente en progressieve hoofdredacteuren Ton Cuppen en Herman van Run, behoorlijk met de tijd mee, maar lang niet alle lezers, voor een deel conservatief katholiek. Tot 1968 was er nog een aparte katholieke filmkeuring, die in De Tijd stond afgedrukt. Turks Fruit was overigens niet de film die taboes doorbrak, want die eer komt toch echt toe aan Wim Verstappen en diens Blue Movie, die heel wat verder ging.

Dat Blue Movie in 1971 integraal vertoond mocht worden, en vooral de slimme verdediging van Wim Verstappen, was de aanleiding voor de afschaffing van de filmkeuring voor volwassenen in 1977. Ik heb die ontwikkelingen altijd gretig gevolgd en becommentarieerd, want ik vind dat elke vorm van censuur verboden zou moeten worden.

Het Verhaal: Liefde en Verlies

Het boek gaat over Erik, een beeldhouwer, en over zijn relatie met zijn vrouw Olga. Olga heeft hem verlaten en Erik beschrijft korte hoogtepunten uit zijn relatie met Olga. Pas op tweederde van het boek horen we wat er gebeurd is. De hoofdstukken daarvoor zijn steeds of voor dat moment of erna. Zo wordt er een zekere spanning opgebouwd naar het moment waarop verklaard wordt hoe ze uit elkaar zijn gegaan. Die eerste hoofdstukken zijn eigenlijk één grote kreet 'ik ben zo eenzaam'.

Vervolgens begint het bij het begin dat hij haar al liftend leert kennen. Ze worden verliefd, maar ze krijgen een auto-ongeluk. Een paar maanden later zien ze elkaar weer en van af toen was de liefde een feit en trekt ze bij hem in. We zien steeds hoe gelukkig hij is geweest met Olga. Het is een liefde die heel intens beleefd is. Seks speelt daarbij een belangrijke rol. Soms heb je het idee dat ze de hele dag naakt liepen en elk moment aangrepen om 'het' weer te doen.

Uit de fragmenten na het keerpunt blijkt dat alle andere vrouwen niet dat voor hem betekenen als wat Olga voor hem was geweest. Ondanks dat het er dan flink aan toe was gegaan, vooral op seksueel gebied. Olga was voor hem alles. Allerlei kleine details worden er van haar beschreven. Ze zorgt voor inkomsten, hoe klein ze ook zijn. Ze houdt van dieren, maar niet van kinderen.

Dit blijkt ook uit twee beelden die Erik gedurende deze periode maakt. Het eerste is een moeder met kind, waarvan de wethouder zegt: "het lijkt wel of ze angst heeft voor het kind." Het andere beeld is een vrouw met een kat op haar arm, waarvan men opmerkt: "Het lijkt wel of het haar kind is." In beide gevallen heeft Olga uren lang model gestaan. Van het schaarse geld gingen ze regelmatig naar jazzconcerten, ten koste van vlees bij het eten. Ook de vakanties waren heel sober: een tentje op Ameland, waar de liefde ook weer heel intens beleefd werd.

De angst van Olga voor zwangerschap kwam door haar moeder, die een borstamputatie had moeten ondergaan. Tegen Olga zei ze vroeger dat Olga haar borst leeggezogen had. Een andere angst van Olga was kanker. Dat blijkt bijvoorbeeld uit het moment dat zij wat roods in haar ontlasting ziet.

Het grote keerpunt in de relatie wordt volgens Erik geregisseerd door Olga's moeder, waarvoor Erik altijd al beneden de stand was geweest. Na de dood van Olga's vader is haar moeder constant aan het stoken. Ze zegt dat andere vriendinnen van Olga het beter hebben. Uiteindelijk blijkt Olga niet ongevoelig voor de materiële tekortkoming. Een zakendiner is het breekpunt. Olga zit te flirten met een zakenrelatie, tot genoegen van haar moeder, maar tot ontzetting van Erik. Hij wordt er misselijk van en geeft midden aan tafel over. Op de terugweg van de toilet slaat hij uit woede Olga een blauw oog. Olga neemt dit niet en trekt bij haar moeder in. Uiteindelijk volgt een scheiding. Olga hertrouwt nog twee keer, maar wordt niet echt gelukkig.

Het boek eindigt met het ontstaan van een tumor bij Olga. Haar haar valt uit en ze wordt vergeetachtig en opvliegerig, dit alles door de medicijnen. Van af dat moment bezoekt Erik haar iedere dag. Hij koopt een pruik voor haar en ook Turks fruit, het laatste en het enige snoep dat ze nog kon eten. Op een dag sterft ze en is het verhaal uit.

Structuur en Stijl

Turks fruit is een niet chronologisch opgebouwd. Het begin van het verhaal is in het heden. Het midden van het verhaal is in het verleden (ook het verleden is niet chronologisch, want er worden steeds herinneringen opgehaald) en het verhaal eindigt in het heden. De totale verhaaltijd bedraagt zo'n vier jaar, waarvan de laatste twee jaar niet veel gebeurt.

De tijd waarin het verhaal zich afspeelt is die na de Tweede Wereldoorlog in de jaren 60. De plaats waar de meeste gebeurtenissen zich afspelen is in Amsterdam, in het atelier tevens woonruimte. Daar bedrijft hij met veel meisjes, maar met name Olga, de liefde. Daar staat Olga vaak model en maakt hij veel beelden van haar. Daar verwerkt hij ook zijn verdriet, hij beleeft er goede en slechte tijden.

Het verhaal is verteld in de ik-vertelsituatie, want je ziet het verhaal gewoon door zijn ogen. Je kan doordat je het verhaal door zijn ogen ziet, je goed inleven in het verhaal. De ik-figuur weet net zo min als de lezer hoe het afloopt. Hij beleeft mee wat er gebeurt. De ik-figuur kan je daardoor ook een belevend-ik noemen.

De verteltijd is korter dan de verhaaltijd. De schrijver vertelt het hele verhaal samenvattend. De tijd verloopt heel snel. Er is sprake van korte spanningsbogen maar soms ook wel een paar lange spanningsbogen. Deze lange spanningsbogen zijn veroorzaakt door flashbacks zodat het langer duurt voordat je antwoord krijgt op bepaalde vragen. Maar dit zorgt er wel weer voor dat de lezer nieuwsgieriger wordt. En in de flashbacks zit ook nog nuttige informatie, die je kunt gebruiken voor het oplossen van vragen. Omdat er vrij veel spanningsbogen zijn bevat het minder heftige climaxmomenten.

Thema's en Motieven

Het thema is liefde maar ook veel verdriet. Eric was zo verliefd en hield zoveel van Olga dat hij ook intens verdriet had toen zij hem verliet. Hij sloeg alles in het atelier aan gort en komt dagen zijn bed niet uit. Hij was verslagen. Hij heeft noot meer 'echt' van een vrouw gehouden. Olga bleef voor altijd bij hem in zijn gedachte. Steeds als hij een meisje ontmoet, wat geregeld voorkwam, vergeleek hij de meisjes met Olga. Maar geen enkel meisje is wat hij wil, alles doet hem denken aan Olga.

Een motief is eenzaamheid, als Olga Erik verlaat. Ook een motief is verdriet. Deze twee motieven leiden samen weer tot het thema liefde.

Personages Uitgediept

De hoofdpersoon van het verhaal en tevens de 'ik'-figuur is Erik, een beeldhouwer, die duidelijk heel anders leeft dan 'gewone' mensen. Alles wordt intensiever beleefd. De relatie met Olga is dan ook een gevoelsrelatie. Voor hem bestaat de hele wereld eigenlijk uit hem en Olga. Het maken van kunstwerken is feitelijk bijzaak. Materiële zaken tellen niet voor hem en die doen hem uiteindelijk de das om. Erik kan zijn verlies (van Olga) maar niet begrijpen. Het hele boek is feitelijk een vragen naar waarom? En hoe? Begrip bij anderen vindt hij niet.

De bijpersonen in het verhaal zijn: Olga, de (ex-)vriendin van Erik. Zij is bang voor zwangerschap en houdt daarom niet van kinderen. Wel houdt ze erg van dieren. Ze is erg praktisch, wat blijkt uit het verdienen van geld, nodig voor het dagelijks levensonderhoud. Ze laat zich erg vertroetelen door Erik die grote invloed op haar heeft. Uiteindelijk zijn het tekort aan welvaart en de invloed van haar moeder de oorzaken tot de scheiding tussen haar en Erik.

Olga's moeder is voor Erik de boze heks. Ze is heel berekenend en ze is haar man om welvaartsredenen getrouwd. Rouwen om zijn sterven is zij zeker niet. Echt geluk kent ze niet. Ze is bang dat haar tanden uitvallen en wil daarom alleen maar Turks fruit eten en vraagt daarom tijdens een bezoekuur aan Erik om een zak Turks fruit te halen.

Turks fruit is verrotting veroorzakend snoepgoed; dat komt overeen met het bederf van hun liefde. Een hersentumor kan je gedrag beïnvloeden, dus Erik denkt dat dat eventueel een oorzaak kan zijn voor hun breking, die achteraf eigenlijk niet nodig bleek te zijn.

Interpretatie van het Motto

Het fragment met de discussie tussen Rastapopoulos en Carreidas, uit 'De avonturen van Kuifje: vlucht 714', gaat eigenlijk over een zinloze discussie tussen twee eenzame figuren, die allebei voor hun gelijk gaan. Omdat ook zij eenzame figuren zijn is voor hen het gelijk hebben van grote waarde. Het heeft een parallel met het tweede deel van het boek, waarin de zinloze gesprekken tussen Erik en Olga plaatsvinden.

Filmische Elementen en Impact

Bij de première van de film kreeg Turks Fruit dan ook zeer terecht een staande ovatie en het knappe is dat de film tot op de dag van vandaag nog steeds indruk weet te maken. Met Turks Fruit opende Verhoeven en Houwer de deuren voor andere filmmakers en het is zeker dat sindsdien het Nederlandse filmlandschap voorgoed is veranderd. Dit is dan ook de reden waarom Turks Fruit gekozen is om de spits af te bijten in onze nieuwe rubriek Hollands Glorie, waarbij we telkens een bijzondere Nederlandse film onder de loep nemen.

De film zocht grenzen op, maar was misschien juist daarom wel zo populair onder de bioscoopgangers. In eerst instantie werd de film gemengd ontvangen in de Nederlandse pers. De erotiek en seksuele scènes in de film ontvingen veel negatieve reacties. Toch werd de film een succes in de Nederlandse bioscopen. Meer dan 3.3 miljoen kaartjes voor Turks Fruit werden verkocht, wat het nu nog steeds de meest succesvolle film uit de Nederlandse filmgeschiedenis maakt. In 1999 werd de film door het Nederlandse publiek verkozen als de beste Nederlandse film van de eeuw.

Niemand riskeert zoveel meligheid als een romanschrijver die zijn stofbij voorkeur aan familiale toestanden ontleent, en de kleine variatie die Wolkers zich ditmaal permitteert, helpt daaraan geen moedertje lief: juist bij tweede lezing blijkt die meligheid erger te zijn dan men eerst had gedacht. De bedoelde variatie bestaat hoofdzakelijk hierin dat de grote vijand niet meer een vader is maar een moeder, om precies te zijn een schoonmoeder.

Verwijder dit monster uit de roman en wat overblijft is een scheefgezakte liefdesgeschiedenis die veel te droevig eindigt om zo kwaad te mogen beginnen. Uit de meest moedwillige Cremer effecten van het begin zakt die geschiedenis dan weg naar de sentimentaliteit van het melodrama.

Wie herinnert zich niet de sublieme scène waar Olga achter op de fiets bij Erik zit en de twee dwars door Amsterdam fietsen. Het is dan ook de combinatie van beeld en geluid wat de scène afmaakt. Er zijn meer scènes van dit kaliber op te noemen en humor speelt ook zeker een grote rol, denk eens aan de scène waar Erik zijn geslachtsdeel tussen zijn gulp krijgt en vervolgens Olga op pad stuurt voor een tangetje.

De zoektocht naar ‘Olga’ was overigens een bijzondere, want in eerste instantie was het de bedoeling dat Willeke van Ammelrooy de rol van Olga zou spelen. Na vele audities bleef de naam van de onbekende Monique van der Ven hangen en uiteindelijk werd van Ammelrooy door Houwer afgewimpeld met het verhaal dat ze teveel geld zou willen voor de rol van Olga. De rol van Erik was eigenlijk toebedeeld aan Hugo Metsers, maar na het zien van de chemie tussen Hauer en van der Ven wist Verhoeven zeker dat zij het duo moesten worden dat Nederlandse filmgeschiedenis moesten gaan schrijven.

Na een uur seks, humor en rare fratsen slaat de film om in een drama dat zijn weerga niet kent en het is dan ook zeker aan te raden om de film zelf te gaan bekijken voor wie de film nog steeds niet heeft gezien. Door de jaren heen zijn er flink wat goede films van eigen bodem verschenen, maar tot op de dag van vandaag is er geen film geweest die ook maar kan tippen aan deze klassieker. Na Turks Fruit zou niemand meer hetzelfde kijken naar Rutger Hauer, iets wat internationaal ook niet onopgemerkt bleef en het begin zou betekenen van een succesvolle en lange carrière. De film zelf werd in 1974 zelfs voor een Oscar genomineerd voor Beste Buitenlandse Film, maar zag deze prijs aan hun neus voorbij gaan ter faveure van de Franse film La Nuit américaine.

De Impact van Seksualiteit

Turks Fruit was niet de eerste film waar dergelijke scenes in voorkwamen. Films als Obsessions, Wat zien ik? en Blue Movie gingen Turks Fruit al voor. ‘Seks is dé drijfveer,’ zegt Paul Verhoeven, een van de filmers die begin jaren zeventig het bloot in de Nederlandse film introduceerden.

Conclusie

Turks Fruit blijft een mijlpaal in de Nederlandse filmgeschiedenis, niet alleen door de enorme bezoekersaantallen, de ontdekking van Monique van de Ven en Rutger Hauer, de vele memorabele scènes en het succes dat de film in het buitenland had, maar ook doordat de film op technisch gebied van enorm hoog niveau is. Wie Turks Fruit nog nooit heeft gezien kent een gebrek in zijn (film)opvoeding.

labels:

Zie ook: