Kippen zijn heel bijzondere dieren. Wist je bijvoorbeeld dat de kip de meest voorkomende vogel op aarde is? Er zijn namelijk bijna drie keer zoveel kippen als mensen.

De Afkomst van de Kip

Kippen zijn van nature bosdieren; ze stammen af van het rode kamhoen uit Zuidoost-Azië, ook wel bekend als het Bankivahoen (Gallus gallus). De moderne kip zoals we die tegenwoordig kennen, is dus pas ontstaan na de komst van het ei. Het is lastig te bepalen wanneer de moderne kip (Gallus gallus domesticus) zijn intrede deed. Vermoedelijk stamt hij af van het bankivahoen (Gallus gallus), een kip die nog altijd voorkomt in Azië.

Wilde kippen besteden een groot deel van hun tijd aan scharrelen op zoek naar voedsel, waardoor ze grote afstanden moeten lopen. Daarnaast klimmen wilde kippen graag in bomen om te slapen, dit doen ze zodat ze 's nachts beschermd zijn tegen roofdieren. Dat kippen van scharrelen houden, is ook terug te zien aan de kippen die in gevangenschap leven.

Domesticatie en Verspreiding

Er zijn aanwijzingen dat de domesticatie van bankivahoen tot kip ongeveer 10.000 jaar geleden in Zuidoost-Azië begon. Volgens een nieuw onderzoek is de kip pas zo’n 3200 jaar geleden tam gemaakt, in het huidige Thailand, om vervolgens de wereld te veroveren in de sporen van de rijstteelt.

De oudst gevonden kippenbotten waarvan duidelijk is dat het om tamme kippen gaat, dateren van 1650-1200 voor Christus uit het Thaise Ban Non Wat. De kip lijkt van oorsprong Thais, niet Indiaas of Chinees, en kwam toen al met rijst. Kippen zijn meegelift met de landbouw, en later het christendom. Ze hebben dezelfde zeereizen gemaakt als mensen, maar dan als proviand.

In de Lage Landen verschenen ze pas met de eerste Romeinse soldaten, rond het begin van de jaartelling, en wereldwijd beleefde de kip zijn domesticatie - tam gemaakt worden - pas rond 1650 tot 1200 voor Christus.

De Rol van de Rijstteelt

Toen de rijstteelt opkwam, vanuit het huidige China, werden mensendorpen een nieuwe niche waar niet al te schuwe kamhoenderen graag rondhingen. Dat was de eerste stap richting domesticatie. In veel culturen golden de kip en de haan aanvankelijk als exotische pronkvogels, die in zijn geheel begraven werden met belangrijke doden. Maar naarmate ze gewoner werden, werden onze gevederde vrienden vaker opgegeten, zodat alleen losse botjes resten.

Vanwege selectie door mensen werd de kip dikker, tammer, en bestand tegen de kou. Ook ging zij meer eieren leggen.

De Kip en het Ei: Een Eeuwenoud Dilemma

Wat was er eerder, de kip of het ei? Het beknopte antwoord is helder: het ei bestond lang voordat er kippen rondliepen. Maar hebben we het specifiek over kippeneieren, dan is de uitkomst ingewikkelder. Het eerste ei verscheen ongeveer 500 miljoen jaar geleden bij vissen, die hun larven in een beschermend zakje legden met een dooier als voedsel.

Het eerste ei dat op het land werd gelegd, dateert van ongeveer 350 miljoen jaar geleden en is vermoedelijk afkomstig van insecten of reptielen. Dit ei had een vruchtvlies om uitdroging te voorkomen en was voorzien van een stevig omhulsel. Later begonnen ook dinosauriërs eieren te leggen met een vruchtvlies en een leerachtige schaal. Uiteindelijk ontwikkelde dit zich tot een harde, kalkachtige eischaal.

Volgen we de evolutie, dan is het logisch dat het ei er eerder was dan de kip. In dit geval zouden twee vogelachtigen, waarvan de genen bijna identiek waren aan die van de moderne kip, een ei hebben gelegd waaruit de eerste Gallus gallus domesticus is ontstaan.

De genen van de kip die hieruit voortkwam, verschilden voldoende om als een nieuwe soort te worden aangemerkt. Maar je zou ook kunnen stellen dat de kip en het ei samen zijn ontstaan. Het ei ís tenslotte de kip.

Er zijn echter ook biologen die beweren dat een kippenei een specifieke harde eischaal heeft die een bepaalde calciumvariant vereist. Alleen een kip kan deze specifieke calciumverbinding produceren, wat de indruk wekt dat alleen een kip het eerste kippenei had kunnen leggen.

Het ei was er eerst, dat staat vast. Maar de kip versus het eerste kippenei? Daarin is ruimte voor interpretatie. Eén ding is zeker: de oud-Griekse filosoof Plutarchus stelde deze vraag al rond het jaar 100.

Kenmerken en Gedrag van Kippen

Kippen leven van nature in de natuur in kleine groepen die bestaan uit één haan, een paar hennen en kuikens. In de groep geldt een rangorde, dit noem je de ‘pikorde’. Een kip met een hogere rangorde is zodoende de baas over een kip met een lagere rangorde.

  • Kippen zijn verlegen dieren en gaan voorzichtig om met nieuwe dingen.
  • Ze doen alles uit gewoonte.
  • Een hen doet er ongeveer drie weken over om een ei uit te broeden, waarbij ze het ei een paar keer per dag rolt.
  • De kip en het kuiken krijgen al een band als het kuiken nog in het ei zit.

Voeding en Verzorging

Kippen hebben veel ruimte nodig om te kunnen bewegen en de vleugels uit te slaan. Strooisel is ook belangrijk voor stofbaden. Kippen zoeken buiten de hele dag voedsel, zoals zaden, insecten en wormen. Ze kunnen ook pluimveemeel, graan en groenvoer eten.

Kippenhouders kunnen kippen buiten houden in een grote ren met een warm nachthok. In het nachthok zitten kippen graag op een stok, zodat ze kunnen slapen. Kippen hebben verlichting in het hok nodig, want ze leggen alleen eieren als het 10 uur per dag licht is.

Kippen in de Vee-industrie

Veel kippen in de vee-industrie leiden geen prettig leven. Ze hebben te weinig ruimte en leven in donkere stallen. Er zijn in Nederland speciale boerderijen die zijn ontworpen volgens de natuurlijke wensen van kippen, zoals Rondeelboerderijen en Kipsterstallen.

Eieren en Dierenwelzijn

Aan een ei kun je zien of het een ‘diervriendelijk’ eitje is. Op elk ei staat een stempel dat aangeeft of de kip een beter leven heeft gehad of niet.

Er zijn vier codes die laten zien hoe diervriendelijk een ei is:

  • Code 0: Biologische eieren (met EKO-keurmerk)
  • Code 1: Scharreleieren met vrije uitloop
  • Code 2: Scharreleieren
  • Code 3: Kooieieren

Het Beter Leven keurmerk van de Dierenbescherming geeft door middel van 1, 2 of 3 sterren aan hoe diervriendelijk een product is.

Anatomie en Gedrag in Detail

Een kip kan goed hard voedsel zoals maïskorrels eten. Wat ze oppikt komt eerst in een zak terecht (de krop). Het wordt daar met speeksel geweekt. Daarna zijn er twee magen die meehelpen om het voer fijn te krijgen. De kliermaag voegt maagsappen toe voor de verdere vertering. De spiermaag kneedt het voer en maalt het fijn met behulp van kleine steentjes die de kip oppikt.

De kip kan haar kop heel ver in alle richtingen draaien door het grote aantal halswervels: veertien. De mens heeft er maar zeven. De kip kijkt niet ver. Wat meer dan vijftig meter verderop gebeurt, kan ze niet zien. Een kip heeft geen oorschelp. Wat op meer dan vijftig meter afstand gebeurt, hoort ze niet.

Meestal legt een kip met witte lelletjes witte eieren en één met roze lellen bruine. De huid op de poten van de kip bestaat uit schubben, zoals bij reptielen. Kippen hebben drie voortenen en een achterteen, behalve het zijdehoen en de houdan, die een extra teen hebben. Kippen hebben ook scherpe nagels om goed mee te kunnen graven en scharrelen.

Hiërarchie en Intelligentie

In de groep heerst duidelijk een hiërarchie. Die rangorde wordt ook wel de pikorde genoemd. De plaats die een kip heeft in de pikorde bepaalt wie eten mag, en ook wanneer elke kip mag eten. Kippen hebben een zeer ingewikkelde hiërarchie en gaan dus ook op een zeer exacte manier met elkaar om.

Kippen zijn heel slimme dieren en kunnen zelfs 'oorzaak en gevolg' relaties begrijpen. Ze zijn zich er ook van bewust dat objecten bestaan, zelfs als objecten voor hen verborgen worden gehouden. Hun verstandelijke vermogens zijn veel groter dan die van jonge kinderen.

Communicatie

Net zoals bij mensen en vele andere dieren communiceren kippen door middel van spraak, met hun stembanden. De 'kippentaal' is uitgebreider dan de meeste mensen denken. Kippen hebben ruim 30 tot 40 verschillende kippenwoordjes, die allemaal verschillende betekenissen hebben.

Een moederkloek geeft haar kennis door aan haar kuikens, zelfs al terwijl de jongen nog in het ei zitten. De kuikens antwoorden terug door gepiep dwars door het eierschaal heen.

De Levenscyclus van een Kip

De maximale leeftijd van een kip is afhankelijk van het ras. De 'gewone' bruine industriekippen, de hybriden, worden vaak niet ouder dan een jaar of 3. Maar sommige rassen kunnen wel 20 jaar oud worden. Gemiddeld worden de meeste rassen niet ouder dan 10 jaar.

Haan en Hen

Mannelijke kippen worden haan genoemd. Zij onderscheiden zich van de vrouwtjeskip doordat ze meestal groter zijn, een staart met langere en meestal sikkelvormige veren hebben, een grotere kam op het hoofd hebben en (grotere) sporen aan de poten hebben.

Een vrouwelijke kip wordt een hen genoemd. Wanneer hennen 5 tot 6 maanden oud zijn, kunnen ze eieren leggen. Het maximaal aantal eieren dat de hen kan leggen is gelijk aan het aantal eicellen dat bij de geboorte in de eierstok zit.

Voortplanting en Broeden

Een haan die met een hen wil paren, pakt eerst met zijn snavel een pluk veren achter haar kop, zodat zij niet kan weglopen. Dan duwt hij zijn cloaca tegen de cloaca van de hen aan. Die bevruchten dan de eicellen in de eileider.

Nadat de kip het bevruchte ei heeft gelegd, kan het ei op twee verschillende manieren worden uitgebroed. Een broedse hen kan dit doen, of men kan de eieren in een broedmachine uitbroeden. Na 21 dagen zullen de eieren uitkomen.

Tijdens de broedperiode stopt de kip met het leggen van eieren. Een broedse hen maakt typische geluiden (het zogenoemde klokken) en verlaat het nest zelden om te drinken, te eten of een stofbad te nemen.

Het Kuiken

Kuikens kunnen nadat ze uit het ei gekropen zijn meteen lopen, eten en piepen. Ze zullen de eerste dagen vooral doorbrengen in het zachte, warme dons van de moederkloek; daarna zullen ze meer zelfstandig op stap gaan. Als de jongen ver afdwalen worden ze door middel van geluiden door de kloek teruggeroepen.

Het Ei: Van Eicel tot Kippenei

Een hen doet er ongeveer 25 uur over om een ei te maken. Als de eicel bevrucht is door een zaadcel, vormt het ei een bescherming voor het kuiken. Het embryo voedt zich met het eigeel en het eiwit en na 21 dagen broeden komt het kuiken uit het ei.

Het proces begint met de enkele duizenden onrijpe eicellen die de kip bij haar geboorte in haar eierstok heeft. Als de hen geslachtsrijp is, worden deze eieren één voor één rijp.

De Onderdelen van het Ei

  1. Dooier: Een kogelronde bal van 3 tot 4 centimeter doorsnee, gevuld met voedingsstoffen voor het embryo.
  2. Eiwit: Vier afwisselend dikke en dunne lagen die de dooier omhullen en beschermen.
  3. Hagelsnoeren: Strengen waarmee de eierdooier aan de eierschaal vastzit en in het midden van het ei gehouden wordt.
  4. Vliezen: Twee sterke, dunne vliezen die eiwit en eidooier beschermen tegen bacteriën.
  5. Schaal: De harde buitenkant van het ei, voornamelijk bestaande uit calciumcarbonaat.

In de schaal zitten tienduizend luchtgaatjes. Door die gaatjes komt zuurstof in het ei en verlaten koolstofdioxide en water het ei.

Het Leggen van Eieren

Een hen legt in principe het hele jaar door, behalve als ze broeds is, in de rui is of ziek is. In de maanden december en januari komt de leg op een laag pitje te staan. Kippen hebben een open bekken, waardoor er ruimte is voor het ei.

Tabel: Diervriendelijkheid van Eieren

Code op Ei Type Ei Kenmerken
0 Biologisch Met EKO-keurmerk
1 Scharrel met vrije uitloop Kippen hebben toegang tot buitenruimte
2 Scharrel Kippen leven in stallen met meer ruimte
3 Kooi Kippen leven in kooien

labels: #Kip

Zie ook: