Ooit hoorde ik een verhaal over een hindoe. De meeste hindoes zijn vegetariër, zo ook de hindoe waar het hier om gaat. Een westerling had een microscoop bij zich en toonde aan de hindoe een druppel water, maar dan vele malen vergroot onder de microscoop. De hindoe zag welk een overdadig leven in die druppel water zat. Hij durfde geen water meer te drinken. Dat verhaal maakte op mij grote indruk. Waarom willen hindoes geen dieren eten? En hoe gaan ze ermee om dat ze onvermijdelijk dieren eten, maar dan wel hele kleine die je met het blote oog niet kunt zien? Waarom willen andere mensen dan hindoes ook geen dieren eten?

De selectiviteit van vegetariërs

Het vreemde van alledaagse vegetariërs in onze samenleving is hun selectiviteit. Een groot aantal vegetariërs eet geen vlees van zoogdieren of vogels, maar wil wel vis, of schaal- en weekdieren. Anderen willen helemaal geen dieren eten, al hebben ze blijkbaar ook geen weet van de consumptie van diertjes die je met het blote oog niet kunt zien. (Voor zover je in staat bent om te weigeren die te eten.) Sommigen gaan nog een stap verder, veganisten, die ook geen dierlijke producten willen eten of gebruiken. Dus ook geen portemonnee van leer, geen schoenen of zolen van leer, geen koekjes waarin eieren zijn verwerkt of bindmiddel uit dierenbot. Ook geen honing of wollen kleding.

Vegetariërs en veganisten krijgen onvermijdelijk vragen over hun beweegredenen. Daar hebben ze ook hun diplomatieke en soms geïrriteerde antwoorden op. Maar verantwoorden zullen ze zich! Laten we het eens omkeren. Waarom zou je wel een stukje dier opeten? Of waarom zou je wel leren schoenen dragen? Laten we zulke vragen stellen aan de mensen die vlees eten of dierlijke producten benutten.

Ze zeggen: ‘Ik vind het lekker.’ Hm, niet echt een overtuigend antwoord. Wel voor wie het geeft, niet voor wie er naar moet luisteren. Nog een rechtvaardigheidsgrond: ‘Mensen hebben altijd dieren gegeten.’ Wat een drogreden. Mensen hebben elkaar ook altijd de schedel ingeslagen, toch geen reden om dat te blijven doen, lijkt mij. ‘Ik weet niet beter.’ Commentaar overbodig. Het enige juiste antwoord is uiteraard: Zo zijn we het gewend. Niet overtuigend voor wie het anders ziet, maar wel de waarheid.

En dat brengt de kwestie op tafel: Zullen we in de toekomst doorgaan met het eten van vlees en het benutten van dierlijke producten? Wat speelt er mee om daarover een voorspelling te doen? Om te beginnen, de wereldbevolking blijft maar groeien en mensen willen graag gevarieerd en lekker eten. Daardoor wordt druk gezet op de landbouw om genoeg te produceren en dat lukt veel gemakkelijker als er geen of minder vlees gegeten wordt. Toch zal dit voor niet veel meer kunnen zorgen dan dat vlees duurder wordt, maar het elimineren van het eten van dieren komt er niet uit voort.

Een tegenbeweging zit uiteraard in de producenten van vlees en dierlijke producten. Die kunnen er niet mee ophouden, het is hun brood, het is hun winst. Ze zijn meestal wel bereid zich aan te passen aan kritiek. Als er weerzin is tegen al te industriële productie van vlees, dan past men de productie aan. Dat heeft scharrelkippen opgeleverd. Weer een andere invalshoek: er is weerzin tegen de bio-industrie. Voor veel vegetariërs is die weerzin de drijvende kracht achter waar zij voor kiezen. Voor anderen geen reden vegetariër te worden, maar het eten van vlees uit de bio-industrie te mijden.

Het gelijk stellen van vlees eten en bio-industrie is in hun ogen onzin, maar anderen ontlenen er een algemene weerzin aan tegen vlees eten. Blijft over: een morele code om geen dieren te willen eten. Zoals dat door hindoes wordt gezien, maar ook de achtergrond is van het vasten door katholieken en moslims.

Lang heb ik gedacht, dat na het ageren tegen het roken een weerzin tegen vlees zou volgen. Met roken is het echter nog niet gelukt. Net als dat het uitbannen van alcohol of drugs een illusie blijkt. Het kunnen stoppen van het eten van vlees, laat staan aangevuld met het niet gebruiken van dierlijke producten, lijkt me daarom evengoed een illusie.

De ethische dilemma's van huisdieren

Addendum: toen ik het bovenstaande had geschreven, was ik me nog niet bewust van een gruwelijk dilemma dat te berde werd gebracht in een artikel in de Volkskrant. Wat te doen met je huisdieren als je vegetariër of zelfs veganist bent? In het artikel werden veganisten opgevoerd die ervoor kozen hun huisdieren evenzeer veganistisch te voeden. Dat klinkt logisch, want als je zelf geen dieren of producten van dieren wilt eten of benutten, waarom zou jouw kat, hond of vogel dat wel kunnen doen? Ik ga voorbij aan de filosofische vraag of deze dieren een eigen wil hebben, of juist als lijfeigenen van de houder zich moeten schikken in diens opvattingen. De veganist uit het artikel raakte wel teleurgesteld over zijn kat als die met een muis in de bek thuiskwam.

Voedseltaboes in verschillende culturen

Taboevoedsel is voedsel dat om religieuze of culturele redenen niet wordt geconsumeerd. Verscheidene religies verbieden het consumeren van bepaalde soorten voedsel. Zo hanteert bijvoorbeeld het jodendom een aantal strikte regels, de Kashrut, met betrekking tot wat wel en wat niet gegeten mag worden. Bepaalde christelijke sekten hanteren dezelfde of soortgelijke voorschriften. In de islam bepalen de wetten van halal en haram wat als gevolg van het geloof verboden is op voedingsgebied.

Boeddhisten, hindoes en jaïnisten nemen vaak vegetarische richtlijnen in acht en vermijden vleesconsumptie. Het hindoeïsme heeft geen specifieke voorschriften die het eten van vlees verbieden, sommige hindoes eten wel vlees. Veel hindoes passen echter het “ahimsa” (geweldloosheid) concept toe op hun voedingspatroon en verdedigen vegetarisme.

De Australische Aboriginals hadden totems, symbolische beschermgeesten, vaak in de vorm van een dier. Hoewel religieuze gebruiken van groep tot groep verschilden, rustte er een taboe op het eten van totemdieren. Naast religieuze taboes, zijn er een aantal culturele taboes, die de consumptie van bepaalde dieren tegenspreken. Zo is er bijvoorbeeld in Europa of in de Verenigde Staten geen wet die het eten van hondenvlees verbiedt, maar het wordt alom als onacceptabel beschouwd. Paardenvlees wordt in de Verenigde Staten of in het Verenigd Koninkrijk zelden gegeten, dit in tegenstelling tot sommige gebieden op het Europese vasteland. In Japan wordt paardenvlees als een delicatesse (basashi) beschouwd.

Sommige regelgevers leggen culturele taboes vast in de vorm van wetten. Er is aangevoerd dat dit mogelijk discriminerend ten opzichte van bepaalde groepen in de samenleving is en inbreuk maakt op de mensenrechten. Zo heeft Hongkong bijvoorbeeld, nadat het weer aan de Chinese regels onderhevig was, nooit de uit koloniale tijden stammende ban op de leverantie van honden- en kattenvlees opgeheven.

Een vrij recente toevoeging aan het culturele taboe dat op sommig voedsel rust, wordt gevormd door vlees en/of eieren van beschermde diersoorten of dieren die anderszins bij wet of door internationale verdragen worden beschermd. De herkomst van taboes op voedsel is onderwerp van discussie. Sommigen beweren dat ze het resultaat zijn van gezondheidsoverwegingen of andere praktische bezwaren.

Historisch perspectief op vegetarisme

De toepassing van het vegetarische dieet is geen modeverschijnsel van de laatste jaren. Reeds ver terug in de geschiedenis aten mensen vegetarisch. Sommige mensen zeggen dat Jezus een vegetariër was; hij zou hebben gewoond bij de Essenen, die van oorsprong vegetarisch waren. Vlees eten komt vaker voor onder religieuze of spirituele groeperingen. Mensen die de levensvisie van de Hindoe´s navolgen houden zich over het algemeen aan een vegetarisch dieet. Daar hebben zij specifieke redenen voor.

Let op! Dit artikel is geschreven vanuit de persoonlijke visie van de auteur en bevat mogelijk informatie die niet wetenschappelijk onderbouwd is en/of aansluit bij de algemene zienswijze.

Redenen voor hindoeïstisch vegetarisme

Eeuwenlange traditie

Hindoes zijn al eeuwenlang vegetariër. Sommige mensen denken dat dit een traditie is en dat men niet weet waarom ze vegetariër zijn. Dat beeld klopt niet helemaal. Er is een aantal duidelijke redenen waarom Hindoes het vegetarische dieet volgen. Interessant is het feit dat meerdere groepen gelovigen de uitoefening van hun geloof niet konden laten plaats vinden zonder het vegetarisch dieet te volgen. De gelovige wil in eenheid leven met God en wie zich te goed doet aan het eten van vlees kan die eenheid niet bereiken, zo lijkt een universele redenering zich te ontpoppen. Ook de gnostieke christenen uit het begin van onze jaartelling waren vegetariërs.

Verschillende ideeën onder hindoes

In heel India is de koe een heilig dier. Dat wordt in ieder geval niet gegeten. Vele Hindoes eten niet alleen geen koeien; zij eten helemaal geen vlees. Hindoes die in Nepal of daarin de buurt wonen willen nog wel eens een buffel eten maar daarover bestaat controverse tussen hindoes. Zuivel zoals eieren, roomboter en kaas worden wel door `Hindoes gegeten, zij het niet in overdreven grote hoeveelheden. Sommige hindoes eten wel vlees, kip en vis; zij zijn geen strikte vegetariërs, maar ook deze groep mensen zal vaak ervoor kiezen om op gezette tijden te vasten en zich van vlees te onthouden.

De zuiverheid van de geest

Wie zijn lichaam voedt met het eten van vlees maakt zijn geest onzuiver. Dieren hebben allerlei gevoelens zoals angst. Als je het vlees van een dier eet krijg je een overdaad van deze aardse gevoelens en wordt het moeilijker om je open te stellen voor de hemelse weldaad van het goddelijke licht. Een zuivere geest wordt in de hindoe-taal ''satirisch'' genoemd. De geest wordt beïnvloed door de dingen die je eet. Er zit veel waarheid i het gezegde ''Je bent wat je eet.'' De mens is het enige dier wat ervoor kan kiezen om zich of te richten tot het dierlijke of te richten tot het goddelijke. De Hindoes hebben voor het laatste gekozen. Mensen die zich te buiten gaan aan oorlog, geweld, agressie, militaire instituten, wapens, vechtpartijen, pesterijen en handtastelijkheden, zijn meer geneigd om te leven naar het dierlijke aspect in henzelf. Zo is de meerderheid van de mensheid.

Geweldloosheid en respect

De schepper heeft onze natuur gemaakt. Als wij in deze natuur dieren gaan doden dan veranderen we het werk van de schepper. De Hindoe handelt altijd niet-gewelddadig. Dat betekent niet alleen dat je je niet agressief gedraagt maar ook dat je geen andere dieren dood maakt. Als je vlees koopt bij de slager, heb je iemand anders aangezet tot het doodmaken van dieren en dat is aanzetten tot geweld. Dierloos eten is daarom een handeling die is doordrongen vredelievendheid en respect voor alles wat leeft in onze kosmos. Het geen geweld aandoen aan dieren gaat voor de Hindoe-groentenkweker zo ver dat als hij een worm tegenkomt in de aarde, hij deze geen geweld aandoet.

De wet van karma

Het leven wordt geleid door de wet van karma. Karma kun je hebben opgelopen in een ander, vorig leven maar je kunt ook in dit leven karma aanmaken. Karma komt voort uit je handelingen. Elke handeling heeft een weerslag in je eigen systeem. Een verlicht iemand is juist bevrijd van het wiel van karma, het wiel van reïncarnatie. Zulk een iemand hoeft niet weer te keren op aarde maar kan aan een volgend levensveld deelnemen.

Vlees eten zorgt dagelijks voor een portie extra karma waardoor het moeilijker wordt om van het wiel van reïncarnatie los te komen. Dat is de reden dat hindoes en leden van andere spirituele groepen ervoor kiezen om geen vlees te eten. Het toebrengen van letsel aan andere schepsels leidt karmisch gezien ertoe dat jou letsel zal worden toegedaan.

Het spirituele leven

Wie spiritueel leeft, handelt vanuit een hoger bewustzijn. Dit hogere bewustzijn is beïnvloedbaar door onder andere voeding. Voedsel kan de blik van het hogere bewustzijn vertroebelen. Een hoger bewustzijn is vrij van jaloezie, afgunst, angst en wantrouwen. Spirituele Hindoes geloven dat dieren meer oncontroleerbaar over deze emoties beschikken en dat als we dieren opeten, ons hoger bewustzijn meer last heeft van deze emoties, neigingen en gedragingen.

Een utilitaristische visie

Er zijn wetenschappers die een utilitaristische visie erop nahouden wat betreft de reden van Hindoes om geen koeienvlees meer te eten. Op een gegeven moment waren er veel inwoners in India en zou men in hebben gezien dat plantaardig voedsel kweken voor dieren een grotere energie vergt dan het voedsel kweken voor mensen. Men zou toen om deze reden mensen hebben aangeraden om vegetariër te worden.

Manu Samhita

Er is niet één Hindoegeschrift waarin staat dat je dit of dat moet doen. Maar er zijn wel uitspraken van andere Hindoes en verhalen die iets zeggen over het leven. Je bent zelf vrij om ernaar te handelen. In het Hindoe-geschrift Manu Samhita staat het volgende:

"Hij die het slachten van een dier veroorzaakt, wie het opsnijdt, hij die doodt, wie vlees koopt of verkoopt, wie het kookt, hij die het opdient en wie het eet, moeten allemaal worden beschouwd als de moordenaars van het dier..."

De heiligheid van de koe

In het hindoeïsme zijn alle levende wezens heilig, mensen, planten en dieren. Er zijn een aantal redenen waarom koeien als extra speciaal worden gezien door Hindoes. Ten eerste omdat koeien een schat aan nuttige producten oplevert. Vlees hoort daar niet bij. Rundvlees wordt daarom niet gegeten door Hindoes. Zo lopen ze dus ook een aantal essentiële voedingstoffen mis, zoals vitamine B12 en hoogwaardige eiwitten. Maar die zitten gelukkig wel in melk - gemaakt door koeien. Maar er is meer. Want ook de mest van koeien is van levensbelang. Niet alleen om het land mee te bemesten, maar in India bijvoorbeeld ook als brandstof. Veel huishoudens verbranden koeienmest voor warmte.

De voorkeursbehandeling voor koeien in het Hindoeïsme kreeg pas echt de huidige vorm in de 16e eeuw. Toen leefden veel mensen in India volgens de Vedische leer. Daarnaast werden dagelijks vuuroffers gedaan met ghee, geklaarde boter. In de daaropvolgende oorlogstijd begonnen soldaten steeds vaker koeien te slachten om op te eten. In veel regio’s ontstond daardoor een tekort aan melk. Om dat tegen te gaan benadrukten toonaangevende geleerden in het Hindoeïsme de heiligheid van koeien.

Andere religies en vegetarisme

Sommige mensen eten geen of minder vlees vanwege hun geloof. Onder Boeddhisten zijn veel vegetariërs. Het Boeddhisme vertelt dat alle wezens gelijk zijn, dus kan een mens niet bepalen wat er met een dier moet gebeuren. Voor Hindoestanen is een koe een heilig dier, dus die slachten en eten ze sowieso niet. Voor Moslims geldt dat God (Allah) de wereld voor de mensen heeft gemaakt en we er dus goed voor moeten zorgen. Moslims mogen geen varkensvlees eten, omdat varkens onrein zijn. Daarnaast hebben Moslims regels over hoe dieren geslacht moeten worden.

Voor Joden geldt dat de wereld er voor de mensen is en we er dus goed mee om moeten gaan. Het Jodendom schrijft ook regels voor hoe om te gaan met eten. Dit heet koosjer. Vaak hebben ze twee keukens omdat vlees en zuivel tegelijk klaarmaken onrein is. Christenen geloven dat God de wereld voor de mensen heeft gemaakt. Daarbij zegt God dat we goed voor de dieren, de planten en voor elkaar moeten zorgen. In het Jaïnisme, een klein geloof uit India, wordt vertelt dat vlees eten een vorm van geweld is, dus zijn álle aanhangers vegetariër. Ook eten ze geen wortelgroenten, omdat de plant dan niet verder kan groeien.

Persoonlijke redenen om vegetariër te zijn

Als iemand mij vraagt: “Waarom ben jij eigenlijk vegetariër”, geef ik meestal een algemeen antwoord: “Ik lust geen vlees en ben allergisch voor vlees en vooral voor vis”, wat overigens waar is. Ik vertel wel wat ik niet eet: vlees, vis en schaaldieren, gevogelte en eieren. Zo kunnen anderen rekening met me houden en komt niemand tijdens een diner voor een verrassing te staan. In dit artikel noem ik drie redenen waarom ik geen vlees eet. Deze redenen hebben te maken met: gezondheid, religie en smaak.

Gezondheidsredenen

Ruim tien jaar geleden heeft dokter Moerman mij een vegetarisch dieet aanbevolen, vegetarisch eten zou volgens hem kanker voorkomen. In de jaren ’80 protesteerden medici tegen de uitspraken van deze alternatieve genezer. De uitspraken van dokter Moerman zouden onbewijsbaar zijn. Tegenwoordig wordt de Nederlandse bevolking geadviseerd meer groenten en fruit te eten. Groenten en fruit blijken de weerstand te verhogen tegen kanker en hart- en vaatziekten. Had de inmiddels overleden dokter Moerman dus toch gelijk? Oude Hindoestanen kennen de zegswijze: “maas khai, maas barhe”=”als je vlees eet, neemt je (eigen) vlees ook (in omvang) toe.” Omdat ik gezond wil blijven en omdat ik zeker niet dik wil worden, staat vlees nooit op mijn menu.

Religieuze en ethische redenen

  • Dharma: Ik ben een geweldloze Hindoe. Voor mij hoeft er niet gedood te worden om mijn buik te vullen.
  • Karma: Ik zou geen enkel levend wezen pijn willen doen. De pijn van een ander (ook van een dier) raakt ook mij. Volgens de karma-theorie levert het doden van een dier een ongunstige karma op, die dus uitgewerkt zal moeten worden. Ik zie geen enkele reden waarom ik een dier (direct of indirect) de dood in zou jagen. “Leven en laten leven”, is mijn motto.

Smaak

Toen ik pas op de middelbare school zat, riep een schoolvriendinnetje: “Je weet niet wat je mist?” Inderdaad, ik mis geen vlees. Smaken verschillen. Ik lust helemaal geen vlees of vis. Met graan, groente, fruit en melkproducten etc. valt heel goed te variëren. Je kunt je fantasie flink uitleven en leert creatief koken. Wie zegt dat vegetarische producten niet lekker zijn, zou eens de nieuwe vegetarische producten moeten proeven, die pas op de markt zijn gebracht. Heerlijk gewoon! Vegetarisch eten is niet saai, maar gevarieerd en niet vies. Het kan juist ontzettend lekker zijn!

Er zijn natuurlijk meer redenen te noemen waarom iemand vegetarisch eet. Milieuaspecten bijvoorbeeld: bio-industrie, mestoverlast, verspilling: graan levert per vierkante meter meer op dan vee bestemd voor vleesconsumptie. Verder valt te denken aan het tegengaan van (overdadig) gebruik van antibiotica, pesticiden, chemicaliën in vlees, etc. Om conflicten te voorkomen geef ik een algemeen antwoord. Discussies over vegetarisme kunnen namelijk eindeloos voortduren. Laten we elkaar in ieder geval niet met de vinger nawijzen.

Voedingsgewoonten binnen het hindoeïsme

Het hindoeïsme heeft geen duidelijke spijswetten. Wel zijn er een aantal belangrijke aspecten binnen het geloof, die van invloed zijn op de voedingsgewoonten (Kilara en Iya, 1992; voedingsleer, 1999). Hindoes geloven in reincarnatie van dier, mens en plant. Alles wat leeft en vooral vee is heilig. De Brahmins zijn om deze reden vegetarier. Het eten van vlees zou namelijk betekenen, dat schade wordt aangebracht aan een voormalig Brahmin (voedingsleer, 1999; Ockerman en Nxumalo, 1998). Het dieet van een Brahmin heet Satwick. Dit dieet draagt bij aan de gezondheid en geestelijk welzijn. Het bevat granen, fruit en de meeste groenten, behalve uien, knoflook, champignons en sommige wortelgewasssen. De overige kasten volgen het Rajasik of Kshatriya dieet. Het Rajasik dieet verbiedt alleen rundvlees en knoflook. Het Kshatriya dieet verbiedt varkensvlees en vis (Kilara en Iya, 1992).

Het begrip reinheid heeft veel waarde voor Hindoes. Voedsel of drank, dat in contact is gekomen met een onreinheid, mag niet meer worden geconsumeerd. Vooral voor Brahmins geldt dat ook de consument tijdens de maaltijd niet met onreinheden in contact mag komen. Voor de maaltijd wast een Hindoe zichzelf dan ook grondig. Onvoorzien contact tijdens de maaltijd met iemand die zichzelf niet heeft gewassen, leidt ertoe dat het eten niet meer gegeten mag worden (voedingsleer, 1999; Kilara en Iya, 1992).

Het hindoeisme kent drie geaardheden, namelijk goedheid, hartstocht en onwetendheid. Voedsel van de aard goedheid verlengt de levensduur en schenkt kracht, gezondheid, geluk en voldoening. Tot dit soort voedsel behoren melkproducten, suiker, rijst, tarwe, fruit en groente. Voedsel van de aard hartstocht is vaak te bitter of te zout, zodat dit slijm in de maag opwekt. Dat kan leiden tot ziekte en wordt daarom afgeraden. Een voorbeeld van dit soort voedsel zijn rode pepers. Tenslotte is er nog voedsel in de geaardheid onwetendheid. Dit voedsel is voornamelijk voedsel dat niet meer vers is. Voedsel van deze geaardheid stoot mensen van de geaardheid 'goed' af (voedingsleer, 1999).

De consumptie van alcohol wordt afgeraden. Melk en melkproducten behoren tot de geaardheid goedheid. Deze mogen altijd worden geconsumeerd. Een uitzondering geldt echter voor de melk van de koe, de eerste tien dagen na de geboorte van een nieuw kalfje. Alle fruit en groenten mogen worden gegeten. Volgens het Satwick dieet mogen Brahmins echter geen knoflook, uien en champignons eten.

Brahmins eten geen vlees vanwege het geloof in reincarnatie. Alle dieren zijn hierom heilig. Dit geldt speciaal voor vee. Alcoholische dranken worden gezien als iets voor de laagste kaste. Het wordt afgeraden deze dranken te drinken. Water is de belangrijkste drank binnen het hindoeisme (Kilara en Iya, 1992). Kruiden worden in grote verscheidenheden gebruikt in voedsel. Het gebruikt van teveel kruiden zorgt er echter voor dat het voedsel de geaardheid hartstocht krijgt. Dit is niet aan te bevelen (voedingsleer, 1999).

Vooral het begrip reinheid is van grote invloed op de processen binnen de levensmiddelentechnologie. De bereiders van het eten moeten altijd rein zijn. Voor Brahmins is de reinheid vaak veel belangrijker dan voor personen uit de andere kasten. Het voedsel voor Brahnmins wordt daarom vaak in een aparte keuken bereidt (Kilara en Iya, 1992).

labels: #Vlees

Zie ook: