Nederland, als waterrijk land, herbergt een grote diversiteit aan flora en fauna in zijn zoete wateren. Van kleine waterdiertjes tot grotere vissen en zelfs zeehonden, de zoetwater ecosystemen in Nederland zijn rijk en complex. In dit artikel duiken we in de verscheidenheid aan dieren die in het zoete water van Nederland leven.

Vissoorten

In de Nederlandse zoetwateren en zeeën leven veel verschillende vissoorten. Via de Online Vissengids kun je zoeken op naam, familienaam of op basis van uiterlijke kenmerken via de determinatiesleutel de juiste vis opzoeken. App Vis TV presentator Marco Kraal geeft uitleg over de Vissengids App. Naast de Online Vissengids kun je online de Cursus Visherkenning afleggen, inclusief het bijbehorende examen.

Waterdiertjes

Waterdiertjes komen voor in allerlei vormen en maten. Welke er in de sloot bij jou in de buurt wonen, hangt af van de kwaliteit van het water. In een gezonde sloot zie je bijvoorbeeld veel variatie, maar in kleine aantallen. De aan- of afwezigheid van waterdiertjes vertelt veel over de biologische gezondheid van een sloot. Hierbij wordt gekeken hoeveel waterdiertjes en welke soorten er in het water aanwezig zijn. Niet alles is direct met het blote oog waar te nemen. Sloten lijken van de buitenkant vaak op elkaar. Maar als je ze beter bekijkt, zie je wel degelijk verschillen.

Enkele voorbeelden van waterdiertjes die je kunt tegenkomen zijn:

  • Kokerjuffers: Dit zijn larven van schietmotten. Zij leggen hun eitjes in het water waar de larven een eigen schuilplaats bouwen van zand steentjes en plantenrestjes. Deze beschermende koker sleept de larve achter zich aan tijdens het jagen naar voedsel.
  • Schaatsenrijder: Een diertje dat op het water kan lopen. Schaatsenrijders hebben haartjes op hun poten die het water afstoten, waardoor ze over het water kunnen roeien.
  • Poelslak: De poelslak is dol op algen. Hij leeft in zijn eigen kleine huisje onder water en smikkelt van de algen die op stenen en waterplanten groeien. Ademen doet hij door zijn huid. Als er te weinig zuurstof in het water is opgelost, maakt hij even een uitstapje naar het wateroppervlak.
  • Waterspin: De waterspin wordt ook wel de duikerspin genoemd. Net als duikers neemt deze spin haar eigen zuurstofvoorraad mee onder water. Af en toe gaat ze even naar het wateroppervlak - als ze weer naar beneden duikt, blijft er lucht tussen de haren van haar achterlijf zitten.
  • Bootsmannetjes: Bootsmannetjes zwemmen op hun rug en lijken hierdoor op een bootje. Het ziet er heel leuk uit, maar eigenlijk is het een gemene rover. Het bootsmannetje eet kikkervisjes, insecten en kleine vissen (zelfs als ze groter zijn dan hij zelf) en soms eet hij ook soortgenoten.
  • Geelgerande Watertor: De geelgerande watertor is de schrik van de sloot: deze roofkever jaagt op insecten, vissen en salamanders. Hij grijpt zijn prooi met zijn voorpoten en kauwt hem vervolgens fijn.
  • Waterschorpioen: Een echte staart heeft de waterschorpioen niet. Het uitsteeksel aan zijn achterlijf lijkt eerder op een angel. De waterschorpioen is dan ook geen echte schorpioen: het is gewoon een insect. Maar de grijpertjes die hij bij zijn voorpoten heeft, maken hem tot een schorpioen look-alike.
  • Bloedzuiger: Dit beestje heeft zijn naam niet mee. En zijn uiterlijk ook niet, hij ziet er uit als een glibberig slurfje en is een in het water levend neefje van de regenworm. Maar wel een vervelend neefje, want de bloedzuiger zuigt zich namelijk dolgraag vast aan andere dieren zoals vissen. En je raadt wel wat hij drinkt… Hun bloed!

Naast al deze kleine waterdiertjes leven er ook andere dieren buiten de sloot. Ben je ook benieuwd wat er allemaal leeft bij jou in de sloot? Download dan de gratis zoekkaart waterdiertjes.

Zeehonden in Zoet Water

Zeehonden hoeven niet per se in zout water te zijn om te overleven. Anders dan andere in de zee levende dieren, zijn ze niet erg gevoelig voor het zoutgehalte van water. Het is wel zo dat ze na een tijdje last kunnen krijgen van hun ogen. Afgezien daarvan kunnen zeehonden prima een tijdje in zoet water overleven.

Meldingen van zeehonden in zoet water

De twee meest recente gevallen bij ons gemeld zijn zeehonden Hulcky en Thor. Hulcky hebben we uit het Veluwemeer gehaald, toen bleek dat ze last had van een longworminfectie. Ze is opgevangen in het Zeehondencentrum en uiteindelijk weer in zee vrijgelaten. Zeehond Thor werd juist in het zoete water van De Onlanden gezien nadat we hem hadden opgevangen en weer vrijgelaten. Dankzij zijn tag én zijn vlekkenpatroon konden we herkennen dat het om deze specifieke zeehond ging.

Andere meldingen:

  • December 2012: gewone zeehond in het Schildmeer, Groningen.
  • December 2013: gewone zeehond in het Schildmeer, Groningen. Onbekend of het dezelfde zeehond was.
  • November 2016: gewone zeehond “Hulcky” gespot in Veluwemeer.
  • Augustus 2021: gewone zeehond Thor gespot eerst in Peizerdiep, later in De Onlanden.

Zeehondenpopulaties in zoet water

De zeehondenpopulaties die in Nederland voorkomen, leven allemaal in zout water. Maar er zijn zeehondenpopulaties op de wereld die echt leven in zoet water. In totaal zijn dit er vijf. Deze populaties zijn waarschijnlijk lang geleden afgescheiden geraakt van de zee.

  • Iliamna meer, Alaska Phoca vitulina mellonae, een zoetwater subspecies van de gewone zeehond.
  • Baikal Meer, Siberië Pusa sibirica, Baikalrobben , een aparte soort.

Waren er vroeger meer zeehonden in zoet water?

Het aanleggen van waterkeringen in alle grote rivieren in Nederland heeft hier waarschijnlijk aan bijgedragen. Door alle sluizen, dijken en spuigaten is het vrij lastig voor een zeehond om een makkelijke weg naar het binnenland te vinden. Soms vinden zeehonden een weg, maar raken ze onderweg verdwaald en kunnen zij geen weg terug meer vinden. Als die dieren dan ook niet genoeg voeding krijgen, moet er ingegrepen worden om ze weer terug naar zee te helpen. De zeehond die al een aantal keer in het Schildmeer is gezien, bijvoorbeeld. Die werd eerst bij Farmsum gezien, toen bij het Schildmeer. Om bij dat meer te komen moest de zeehond eerst door een kanaal naar het zuiden zwemmen, om vervolgens een klein afwateringskanaaltje in te zwemmen. Toen het dier later weer bij Farmsum werd gespot, leek het erop dat het dier wel wist wat het aan het doen was.

Invloed van Waterkwaliteit

Door de industrie, landbouw en afvalwater vanuit huishoudens is de waterkwaliteit in de laatste eeuw snel achteruitgegaan. Door de verslechterde kwaliteit van het zoetwaterecosysteem werden veel zoetwaterlichamen onleefbaar voor bepaalde vissoorten. Hierdoor ging de diversiteit in veel zoetwaterlichamen ook sterk achteruit. Zoals al eerder genoemd, hebben zeehonden veel vis nodig om te kunnen overleven.

Afgelopen paar jaar is er wel hard gewerkt om de waterkwaliteit te verbeteren. En dat zal voortgezet worden. Er worden ook verschillende projecten ontwikkeld om de soortenrijkdom in het Nederlandse water weer omhoog te brengen. Door bijvoorbeeld de zeesluizen op een kier te laten staan en vispassages aan te brengen in dijken, hoopt men dat migrerende vissoorten weer zullen terugkeren naar het Nederlandse binnenland.

Vis migratie

Talloze vissoorten hebben in hun leven zowel het zoete van de rivier als het zoute van de zee nodig om hun levenscyclus te voltooien. In de vismigratiekalender maakte we inzichtelijk wat er allemaal voor drukte en bedrijvigheid is daar onder water. Welke soort, per leeftijd, wanneer waar wil verblijven en welke migratieroutes dan nodig zijn. Een ongelofelijk web aan routes en behoeftes ontvouwde zich.

Nu de waterkwaliteit sterk is verbeterd en op veel plekken langs de Rijn en Maas zijn natuurherstelprojecten zijn uitgevoerd waarmee er weer paaigebied is voor verschillende soorten migrerende vis, keert het tij. Nu nog zorgen dat die vissoorten daar ook kunnen komen. Daarvoor moeten de deltawerken (vaker) open, evenals andere barrières zoals stuwen, dammen en waterkrachtcentrales.

Vorig jaar is er na 30 jaar politiek debat wel eindelijk begonnen met het op een kier zetten van de Haringvliet. Het is nu zaak om snel door te pakken en van de kier een opening te maken die ruimbaan geeft aan zalm en al die andere soorten trekvis. Omdat de verbinding tussen zee en rivier herstellen zorgt voor indringing van zout water moeten we innamepunten voor onze zoetwatervoorziening voor landbouw, drinkwater en industrie die in die invloedssfeer liggen aanpassen en meer naar het oosten verplaatsen.

Een soort als de Europese steur staat op het punt om mondiaal uit te sterven. Gelukkig is er al wel jaren een kweekprogramma lopende in Frankrijk en is er overeenstemming met Frankrijk en Duitsland om dat programma ook aan te wenden om een herintroductie in de Rijn te starten.

Visatlas van Nederland

Nederland herbergt het waterrijke landschap een diversiteit aan inheemse zoetwatervissen en een groot aantal exoten. RAVON doet onderzoek naar de zoetwatervispopulatie van ons land en hun leefgebieden. In 2021 publiceerde RAVON de Visatlas van Nederland, gebaseerd op vier miljoen (!) waarnemingen van de 80 vissoorten die ons land rijk is. De atlas telt bijna 300 pagina’s over waar de soorten voorkomen, hoe ze leven en wat de historische en actuele ontwikkelingen zijn.

Voorbeelden van dieren in zoet water in Nederland
Diergroep Voorbeelden
Vissen Snoek, Brasem, Zeelt, Voorn
Waterdiertjes Kokerjuffer, Schaatsenrijder, Poelslak, Waterspin, Bootsmannetje, Geelgerande watertor, Waterschorpioen, Bloedzuiger
Zoogdieren Zeehond (incidenteel)

labels:

Zie ook: