Chocolade, een geliefde lekkernij over de hele wereld, heeft een rijke en boeiende geschiedenis. Van de oude beschavingen die cacao verbouwden tot de moderne chocolade-industrie, laten we de reis van deze heerlijke traktatie verkennen.

De oorsprong van cacao

Cacao, het basis ingrediënt voor chocolade, vindt zijn oorsprong vermoedelijk in Mexico en het noorden van Zuid-Amerika. De oorsprong van de cacaoboom ligt vermoedelijk in het noordelijk deel van Zuid-Amerika, onder andere in het Amazonegebied. Van origine komen cacaobomen voor in vochtige gebieden in Midden en Zuid-Amerika. In de 17e en 18e eeuw werden cacaobomen ook in Zuidoost-Azië en West-Afrika aangeplant. Cacaobomen groeien in vochtige gebieden rond de evenaar. De vijf landen die vandaag de dag de meeste cacao groeien zijn Ivoorkust, Ghana, Indonesië, Nigeria en Brazilië.

De rol van de Azteken en Maya's

Het waren de Azteken die al 1200 de eerste cacaobonen oogsten en verwerkte tot een soort chocolade drankje met speciala geneeskundige krachten. In Centraal-Amerika werden al cacaobonen geoogst voordat de Azteken rond 1200 de omgeving van het tegenwoordige Mexico-Stad op de Tolteken veroverden. De Azteken gebruikten de cacaobonen ook als genotmiddel. Ze ontdopten ze, wreven ze fijn en mengden de bonen met andere producten ter verbetering van de smaak. De bonen dienden ook als wettig betaalmiddel. De waarde van de cacao als betaalmiddel was groot: een konijn kostte toentertijd 10 cacaobonen en een slaaf was voor 100 bonen te koop. De Azteekse Keizer Moctezuma II inde belasting door een bepaalde hoeveelheid cacaobonen te innen.

De Maya-indianen waren de eerste cacaotelers. Dit volk leefde op een groot schiereiland tussen Mexico en Guatemala. Zij waren de eersten die de cacaoboom cultiveerden voor zijn vruchten. Het is bekend dat zij al rond 600 na Chr. cacaoplantages hadden. Met de bonen uit de cacaoplant bereidden de Maya’s een bittere drank met de naam ‘xocoatl’.

De komst van cacao naar Europa

Pas met de ontdekking van Amerika kwam cacao aan het eind van de 16e eeuw kwam cacao naar Europa. Europa kwam pas in de 16e eeuw in aanraking met cacao. Dat gebeurde nadat de Spaanse veroveraar Hernán Cortés in 1521 in Mexico landde. Tot zijn verbazing zagen de bewoners hem als de reïncarnatie van één van hun goden. Ze overlaadden hem met geschenken waaronder cacaobonen die ze er onder meer als betaalmiddel gebruikten. Cortés nam ze mee naar Spanje. In Europa hield Spanje de cacao aanvankelijk voor zichzelf. Daarna kwam deze elders in Europa op de hoven en later bij de gegoede burgerij, maar nog niet bij het gewone volk.

Niet alleen in de koloniën, maar ook in Spanje, waren de met water en suiker bereide cacaodranken in de 16e eeuw zeer geliefd. In de rest van Europa werden deze pas later bekend, in Nederland tussen 1610 en 1640.

De ontwikkeling van chocolade

Later voegde men honing, kaneel en rietsuiker aan de cacaodrank toe, waardoor het een zoete smaak kreeg. Hierdoor werd het een stuk populairder. Rond 1680 begon in Nederland en Frankrijk een opvallende verspreiding van boeken waarin koffie, thee en cacao als voedings- en genotmiddel aangeprezen werden. Waarschijnlijk heeft hij dat in opdracht van Nederlandse kooplieden gedaan. Langzamerhand stapten de producenten af van de gewoonte om cacaodranken uitsluitend met water en suiker te bereiden. Ze gebruikten meer melk, eieren en wijn. Chocolade werd ook steeds vaker in vaste vorm gegeten.

De industriële revolutie en chocolade

In die periode valt ook het begin van de industriële chocoladebereiding. De benaming ‘fabriek’ moet nog niet al te letterlijk worden genomen. Het ging bijna steeds om handwerksbedrijven met enkele arbeiders. Na de industriële revolutie werd de produktie van verwerkingsmachines stevig ter hand genomen.

Bekende leveranciers van apparatuur voor de cacao- en chocolade-industrie zijn of waren daarnaast: Baker Perkins, Barth, Bauermeister, Bühler, Carle & Montanari, Duyvis, Nagema en Probat.

Casparus van Houten en zijn invloed

Het was de Nederlander Casparus van Houten die ontdekte hoe je cacaopoeder en cacaoboter kon maken, door het vet uit de bonen te halen. In Nederland stichtte Casparus van Houten in 1815 de firma C.I. van Houten & Zoon. In 1828 verkreeg Coenraad Johannes van Houten voor tien jaar het monopolie voor fabricage van een door hem verbeterde ‘poederchocolade’. Hij verkreeg dit door cacaomassa te persen.

De populariteit van cacaopoeder als voedingsmiddel is vooral te danken aan C.I. van Houten en de door hem ontdekte alkalisering van de cacao. Dit proces veroorzaakte een sterkere smaak en een donkerder, meer rode kleur.

De komst van melkchocolade

Van grote betekenis voor de cacao-industrie is de ontwikkeling van de melkchocolade geweest. In 1875 lukte het de Zwitser D. Peters dit te maken. Beslissend was waarschijnlijk de relatie van Peters met een chemicus, Henri Nestlé, die aan kindervoedingsmiddelen werkte. Nestlé hield zich daarbij ook met de produktie van ingedikte melk bezig.

Nederland als cacaoproducent

Cacaobonen worden vooral verwerkt tot chocolade in de landen waar veel chocolade gegeten wordt. In onder andere Ivoorkust, Duitsland en de Verenigde Staten wordt cacao verwerkt, maar Nederland is wereldwijd de grootste cacaoproducent. Per jaar verwerkt Nederland zo’n 500.000 ton cacao en dat komt neer op ongeveer 13% van de totale wereldproductie. Een groot deel van de cacao komt uit Indonesië, dat vroeger een kolonie van Nederland was. De cacaobonen werden naar Nederland verscheept, waardoor er een heuse cacao-industrie in de Zaanstreek ontstond.

Voor de Nederlandse cacaoverwerkende industrie was de sterke ontwikkeling van de cacaopoederfabricage en de daarmee samenhangende cacaoboteropbrengst kenmerkend. Van 1850 tot 1900 steeg de export van 20 naar 2000 ton.

De rol van Nederlanders in de cacaohandel

De Nederlanders hebben als zeevaarders een zeer belangrijke rol in de cacaohandel gehad. Oorspronkelijk was Zeeland het gebied waar veel cacaofabrieken stonden en nog steeds is Amsterdam de belangrijkste wereldhaven voor cacao. Vanuit Amsterdam werd de cacao aan Duitsland en Oostenrijk geleverd. De Italianen brachten het naar Zwitserland.

Sinds de oprichting van de VOC (de Verenigde Oostindische Companie 1602 - 1798) ontstond een samenwerkingsverband in de handelsscheepvaart, een georganiseerde handel in o.a. cacao. In Suriname werden plantages met cacaobomen aangeplant. Na de afschaffing van de slavernij in 1863 waren deze cacaoplantages niet lonend meer.

De Zaanstreek als centrum van de cacao industrie

Halverwege de 19e eeuw verruilden de Zaankanters (omgeving het huidige Zaandam) hun molens, waarmee ze ondertussen ook cacao, mosterd, verf en papier mee verwerkten, langzaamaan door stoommachines. In het gebied ontstonden grote multinationals zoals Verkade, Ahold, Bruynzeel, Honig en Duyvis en tot de dag van vandaag zijn deze bedrijven in de gemeente Zaanstad te vinden. In Zaanstreek ontstonden al die fabrieken omdat ze zo dicht bij de Amsterdamse haven lagen en er veel waterwegen waren voor vervoer.

De chocoladereep

De Engelse fabrikant Fry staat te boek als de eerste die de eerste chocoladereep geproduceerd heeft. Fry mengde cacaopoeder samen met cacaoboter en suiker, dit resulteerde in de eerste chocoladereep in 1847, die verkocht werd onder de naam 'chocolat delicieux a manger'.

De eerste Nederlandse verpakte chocoladereep werd in 1891 op de markt gebracht door de befaamde Kwatta-fabriek in Breda. De naam die er aan gegeven werd was Manoeuvre Chocolaad, zo genoemd naar het garnizoen dat toentertijd in Breda was gelegerd.

Bekende Nederlandse chocoladefabrieken

  • Bensdorp: Een cacao- en chocoladefabriek die in 1840 te Amsterdam werd opgericht.
  • Droste: De naam komt van de banket- en koekbakker Gerardus Johannes Droste uit Haarlem.
  • Blooker: Dit is de naam van een voormalige cacaofabriek die in 1824 in Amsterdam werd opgericht en tot 1962 heeft bestaan.
  • Korff Chocolade: Korff begon in 1811 een winkel met een chocoladefabriek in de Amsterdamse Leidsekruisstraat.
  • Verkade: Verkade is een Nederlandse merknaam van kruideniersartikelen als beschuit, chocolade en koek.
  • Pette: Pette was een chocoladefabriek te Wormerveer, opgericht door de familie Pette in 1872 als Chocoladefabriek J. Pette Hzn.

Fairtrade chocolade

Het Fairtrade label is in ontwikkeld om boeren en arbeiders in ontwikkelingslanden een betere positie te geven in de handelsketen. Fairtrade is zowel een keurmerk als een wereldwijde beweging. Als er een Fairtrade logo op de chocola staat weet je zeker dat de leverancier de boer een prijs betaalt, waarmee de boer kosten van de productie zou moeten kunnen betalen.

Een voorbeeld van Fairtrade chocola is Tony’s Chocolonely. Zij betalen meer dan de wettelijk vastgestelde prijs voor cacao en dragen een deel van de omzet af aan fairtrade gecertificeerde cacao coöperaties.

Kinderarbeid in de cacao-industrie

In Ghana en Ivoorkust zijn ongeveer 2,5 miljoen boerderijen waar cacao verbouwd wordt. Op deze plantages werken ongeveer 2,26 miljoen kinderen. Van al die kinderen moet 90% verboden en zwaar werk doen. Naar schatting zijn op dit moment 30.000 kinderen en volwassenen in West-Afrika slachtoffer van mensenhandel en gedwongen werk.

Tony's Chocolonely's aanpak

Tony’s Chocolonely wil met hun chocolade laten zien dat het anders kan. Zonder slavernij. Tony’s werkt direct samen met 5 boerencoöperaties en betaalt de boeren een extra geldbedrag voor hun cacaobonen, een premie heet dat. Tony’s Chocolonely werkt minimaal 5 jaar samen met de cacaoboeren.

Bewaren van chocolade

Chocola kan je het beste bewaren bij een temperatuur tussen de 12 en 18 graden. De plek moet droog en donker zijn.

Overzicht van belangrijke figuren in de geschiedenis van chocolade

Persoon Bijdrage
Hernán Cortés Bracht cacaobonen naar Spanje en introduceerde chocolade aan het Spaanse hof.
Casparus van Houten Ontdekte hoe je cacaopoeder en cacaoboter kon maken.
Daniel Peter Maakte de eerste melkchocolade in Zwitserland.
Henri Nestlé Werkte samen met Peter en droeg bij aan de ontwikkeling van melkchocolade.
Octaaf Callebaut Experimenteerde met een geheim chocoladerecept en creëerde de Finest Belgian Chocolate.

labels:

Zie ook: