(Plastic) zwerfvuil in zee, ook bekend als plastic soep, is een groeiend probleem met negatieve gevolgen voor het mariene ecosysteem maar ook met sociale, veiligheid, economische en mogelijk gezondheidsaspecten. Wereldwijd vormt de plasticsoep een bedreiging voor het milieu en de gezondheid van mens en dier.
De Omvang van het Probleem
Plasticsoep is overal: ook in het water en op de kusten van ons UNESCO Werelderfgoedgebied de Waddenzee. Dit unieke gebied met een steeds veranderend landschap biedt een thuis aan meer dan 10.000 plant- en diersoorten. Het gebied - en alles wat erin leeft - lijdt zichtbaar en onzichtbaar onder plastic afval.
,,Door de beweging van eb en vloed komt de Plastic Soep uit de Atlantische Oceaan, via de Noordzee ook in de Waddenzee terecht. Voor een lagedrukgebied uit is de wind zuidwest, daarna draait deze naar noordwest. In Nederland hebben wij voornamelijk westenwinden, ook zo komt er veel plastic in de Waddenzee terecht. Dit geldt niet alleen voor de Nederlandse, maar ook voor de Duitse en Deense Wadden. Het is dus geen ver van mijn bed show. De zee legt de rotzooi voor onze voeten en wij doen er niks mee. Hebben we dan echt geen greintje respect meer voor die zee?
Bovenstaande is een fragment uit de brandbrief die Nienke Dijkstra van Doe eens Wad in 2015 schreef aan beheerders en bestuurders in het waddengebied. De brief zette het plasticprobleem in het Waddengebied op de bestuurlijke agenda en leidde uiteindelijk ook tot het ontstaan van de Community Plasticvrije Waddenzee.
Internationale Samenwerking en Beleid
Vanwege het internationale karakter van deze problematiek werkt Nederland actief samen met andere landen in het Noord Oost Atlantische oceaan gebied (in OSPAR verband). Ook in andere internationale gremia zoals de International Maritime Organisation (IMO) en het UNEP Global Partnership on Marine Litter (GPML) wordt aan dit probleem gewerkt. Verder staat het onderwerp op de agenda’s van de internationale rivierencommissies zoals Internationale Maascommissie (IMC) en Internationale Rijncommissie (IRC).
Mondiaal gezien wordt ervan uitgegaan dat 80% van het afval in zee vanaf het land komt. Voor de Noordzee lijkt dit percentage lager te liggen. Monitoring van strandafval op de Nederlandse stranden (pdf, 824 kB) laat zien dat 44% afkomstig is van bronnen op zee (scheepvaart/visserij), 30% van land (vooral strandtoerisme) en 26% is onbekend. Driekwart van het afval is plastic, zowel grotere stukken plastic als ook microplastic.
De Nederlandse inzet voor het aanpakken van mariene zwerfvuil vindt in verschillende kaders plaats: lokaal, nationaal, regionaal en mondiaal. Op dit moment vormt de Kaderrichtlijn Marine Strategie (KRM) het belangrijkste juridische kader. Het kabinet heeft in de Mariene strategie als doel voor 2020 gesteld om de hoeveelheid zwerfvuil op de kust (strandafval) en de impact in mariene organismen (“plastic deeltjes in magen van Noordse Stormvogels”) te reduceren.
De in de Mariene strategie geformuleerde GMT doelstelling is als volgt: “De eigenschappen van en de hoeveelheden zwerfvuil op zee veroorzaken geen schade aan het kust- en mariene milieu”. De beleidsinzet wordt aangescherpt door middel van aanvullende maatregelen om het probleem aan te pakken.
Preventie en Circulaire Economie
Bij het terugdringen van zwerfvuil richt Nederland zich op preventie, door middel van een integrale bronaanpak, communicatie en bewustwording en het sluiten van productketens (o.a. door Green Deals, producteisen en afvalbeleid). De uitwerking van de Nederlandse inzet krijgt haar beslag binnen het Nederland circulair in 2050 - Rijksbreed programma Circulaire Economie (pdf, 3 MB).
De inzet dient het hogere doel om een transitie te bereiken naar een duurzame economie waarin productie en consumptiekringlopen gesloten worden, oftewel de transitie “van afval naar grondstof” en “cradle to cradle”. Hierin wordt o.a. het gebruik van wegwerpconsumptiegoederen (plastic tassen, plastic verpakkingsmateriaal) ontmoedigd en duurzame consumptie (‘niet-wegwerpcultuur’) gestimuleerd aan de hand van mogelijkheden.
Veel acties zullen ook in andere kaders genomen moeten worden, zoals eisen aan verpakkingen, eco-design, afvalbeleid, etc. Bedrijven in Nederland hebben een Nationaal Grondstoffenakkoord (pdf, 211 kB) ondertekend, waarin zij verklaren minder primaire grondstoffen te gebruiken. Het grondstoffenakkoord wordt verder uitgewerkt in de transitieagenda’s van het Rijksbrede programma Circulaire Economie.
Het monitoren van zwerfvuil op land en in het water gebeurt op verschillende manieren. Op land via de landelijke monitoring zwerfafval, op zee via strandafval, plastics in de magen van Noordse Stormvogels en zeebodemafval, drie indicatoren opgenomen in het monitoringprogramma van de Nederlandse Mariene strategie.
Nieuwe aanvullende maatregelen zijn opgenomen in het KRM Programma van Maatregelen dat eind 2015 door het Kabinet vastgesteld als onderdeel van het tweede Nationaal Waterplan. Een aantal van de nieuwe maatregelen in het KRM Programma van Maatregelen tegen zwerfvuil op zee zijn opgenomen in zogenaamde Green Deals (zie verderop). Ook neemt het Ministerie actie om het thema ‘zwerfvuil op zee’ beter in educatiemateriaal te verankeren, om grootschalige ballonoplatingen te verminderen en om microbeads in cosmetica tegen te gaan.
Green Deals en Initiatieven
Een aantal van de nieuwe maatregelen in het KRM Programma van Maatregelen tegen zwerfvuil op zee zijn opgenomen in zogenaamde Green Deals: de Green Deal Scheepsafvalketen (pdf, 581 kB), de Green Deal Visserij (pdf, 539 kB) voor een Schone Zee en de Green Deal Schone Stranden (pdf, 933 kB).
Bestaande initiatieven waar opruimen ook effectief bijdraagt aan bewustwording zijn Fishing for Litter, de Beach Clean up tour, en de Ocean Clean up.
Op 28 juni 2014 heeft OSPAR het Regional Action Plan (RAP) Marine litter (pdf, 9.2 MB) vastgesteld. Het plan beschrijft acties voor gemeenschappelijke maatregelen en doelen. Nederland heeft een trekkende rol in de ontwikkeling van een groot aantal OSPAR maatregelen.
Microplastics: Een Apart Probleem
Een aparte categorie kunststof afval is de categorie microplastics. Microplastics zijn heel kleine stukjes kunststof (minder dan 5 millimeter doorsnee). Er wordt steeds meer bekend over de effecten van microplastics in zee en in de voedselketen. Effecten kunnen worden veroorzaakt door de deeltjes zelf of door chemische stoffen in het kunststof. Zeedieren krijgen microplastics binnen, bijvoorbeeld via hun eten. Toch is er nog veel onbekend. Onder andere over bronnen en verspreidingsroutes van microplastics, het effect van maatregelen en de invloed van (micro)plastics op de biodiversiteit en op de mens.
Alternatieve Oplossingen en Wetenschappelijk Onderzoek
De meest voor de handliggende manier om de plastic soep op te lossen, is om te stoppen met het gebruiken van plastic. Een leven zonder plastic is echter onmogelijk. Hierom moeten we andere oplossingen zoeken voor de plastic soep. Om het probleem van de plastic soep aan te pakken, moet de productie, het gebruik en weggooien van plastic efficiënter en milieuvriendelijker. Wetenschappers over de hele wereld doen onderzoek naar alternatieve vormen van plastic.
Hoeveel tijd hebben we nog nodig om het roer om te gooien? De voorspelde gevaren van zeevervuiling vragen voor de directe en dringende ontwikkelingen van alternatieve oplossingen. Op de korte termijn moeten die oplossingen de negatieve effecten van plastic vervuiling te reduceren. Lange termijn veranderingen in consumptie en productie moeten worden gestimuleerd vanuit de politiek en economie.
Individuele Actie en Bewustwording
Omdat de plastic soep een wereldwijd probleem is, waar iedereen aan bijdraagt, zijn we ook allemaal nodig om dit probleem op te lossen. Hierdoor zullen we met zijn allen moeten kijken naar mogelijke oplossingen.
Het klinkt cliché, maar het is wel waar: verandering begint bij jezelf. Veel acties die wereldwijd worden uitgevoerd zijn klein begonnen. Bijvoorbeeld ‘The last straw’ in Australië, een campagne om af te komen van plastic rietjes. Of Bye Bye plastic bag, een milieu campagne gestart door tieners om af te komen van alle plastic tasjes op het eiland Bali.
Het kan voelen alsof één iemand geen verschil maakt bij een probleem zo groot als de plastic soep. Maar niets is minder waar. Wordt jij ook een bewuste gebruiker? Door minder plastic te kopen, help je al mee in de strijd tegen de plastic soep. Koop geen eten verpakt in plastic, of cosmetica producten waar microplastic in zit.
Voorbeelden van Initiatieven
Het lijkt alsof alleen wetenschappers, politici of natuuroranisaties zich bezighouden met het probleem van de plastic soep. Maar er zijn nog veel meer mensen die uit eigen initiatief acties zijn gestart om het plastic probleem te verminderen. Elke grote actie begon klein, vaak in de directe omgeving. Maar echt goede ideeën kunnen veel verder komen dan de eigen buurt of stad. Sommigen bereiken de hele wereld en hebben een enorme inpakt.
Ook leeftijdsgenoten doen er alles aan om hun stem te laten horen. Kijk bijvoorbeeld maar naar de ideeën van de leerlingen van het nieuwe Lyceum in Bilthoven of die van U-Talent in Utrecht. Middelbare scholieren hebben hier alles in het werk gesteld om het plastic gebruik op hun school en in hun omgeving te verminderen of zelfs op grotere schaal, om de hele wereld aan te pakken!
Schone Rivieren: Een Lokaal Initiatief
Dat probleem begint dichterbij dan je denkt, namelijk langs de rivier bij jou in de buurt. Plastic afval van bedrijven en consumenten komt in de rivier terecht die weer uitkomt in de oceaan. Schone Rivieren brengt samen met 1.100 vrijwillige rivierafvalonderzoekers de plasticvervuiling in Nederland in kaart. Met deze onderzoeksgegevens kunnen we het probleem aanpakken bij de bron. Daarnaast ruimen elk jaar 5.000 vrijwilligers afval op langs de rivieroevers en laten we mensen de schoonheid van de Nederlandse rivierdelta ontdekken. Zo werken we samen met consumenten, bedrijven en overheden aan ons doel: plasticvrije rivieren in Nederland in 2030.
Onze aanpak bestaat uit vier O's: opruimen, onderzoeken, ontdekken en oplossen. Samen met verenigingen, gemeenten en duizenden vrijwilligers ruimen we afval op langs de rivieren. Schone Rivieren brengt samen met 1.100 vrijwillige rivierafvalonderzoekers de plasticvervuiling in Nederland in kaart en pakt het probleem aan bij de bron. Langs de rivieren valt veel te ontdekken en te leren van de natuur. Helaas wordt het landschap vaak ontsierd door (plastic) afval. Ga mee op rivierexpeditie en ontdek het zelf. Het doel van Oplossen is dat de hoeveelheid (plastic) afval in rivieren meetbaar afneemt.
1.100 vrijwilligers doen 2x per jaar onderzoek naar rivierafval op ruim 500 locaties in Nederland. Om ons doel ‘Plasticvrije rivieren in 2030’ te bereiken, onderzoeken wij samen met 1.100 vrijwillige rivierafvalonderzoekers de samenstelling en hoeveelheid van het afval langs de rivieren.
Schone Rivieren is een programma van IVN Natuureducatie, dat in 2017 werd geïnitieerd in samenwerking met Plastic Soup Foundation en Stichting De Noordzee. Samen met consumenten, bedrijven en overheden werken we aan ons doel: plasticvrije rivieren in Nederland in 2030.
IVN Natuureducatie en Stichting De Noordzee werken samen met vele partners, zoals de Plastic Soup Foundation, Universiteit van Leiden, gemeentes, provincies, waterschappen, het ministerie van I&W, Rijkswaterstaat, bedrijven, kennisinstituten en vele anderen.
1.100 vrijwilligers doen 2x per jaar onderzoek naar rivierafval op meer dan 500 locaties in Nederland. 47.240 stuks afval zijn afgelopen meting geregistreerd. Dat zijn 163 stuks per 100 meter rivieroever. 5250 vrijwilligers ruimen samen met ons jaarlijks zo’n 30.000 kilo afval langs de rivieren op.
Veel plastic afval komt door menselijk toedoen in het milieu terecht. Dit plastic verplaatst zich via wind en water, ook (tot) in de Waddenzee. Het blijft liggen op de stranden van de eilanden, op de droogvallende zandplaten, tussen zeewier, etc. Het probleem met plastic afval is dat het niet vergaat. Het brokkelt slechts af in kleine stukjes micro-plastic.
Community Plasticvrije Waddenzee
Ook in het Waddengebied bestaan er verschillende initiatieven om de plastic soep op te ruimen. Het is echter de vraag of tussen deze initiatieven al voldoende wordt samengewerkt en of de initiatieven zo op elkaar aansluiten dat ook de afvalketen wordt gesloten.
Vanaf 2017 gaan alle natuurbeheerders in het Waddengebied gezamenlijk aan de slag om het plastic probleem in Werelderfgoed Waddenzee aan te pakken.
Waddenbeheerders kwamen in actie. Onder begeleiding van het programma ‘Naar een rijke Waddenzee’werkten zij in 2016 en 2017 aan het Actieplan Plasticvrije Waddenzee. Toen dit actieplan eind 2018 afliep, was er de wens om door te gaan. In je eentje lukt het niet altijd.
Binnen het grote netwerk van de community vormt een groep vertegenwoordigers van meer dan 20 verschillende organisaties de zogenaamde versnellingsgroep. Deze groep helpt initiatieven om het Waddengebied schoon te krijgen te versnellen, bevordert de samenwerking tussen partijen onderling, brengt activiteiten onder de aandacht, faciliteert kennisdeling en zet de (plasticvrije) Wadden op de agenda bij potentiële nieuwe samenwerkingspartijen.
Willemien Veele, aanjager Kunststoffen, maakt namens Circulair Friesland deel uit van deze versnellingsgroep: ,,,De community is een gemeenschap die het waddengebied in het hart draagt. Iedereen is intrinsiek gemotiveerd en heeft hetzelfde doel: het gebied schoonmaken én houden. Met elkaar kunnen we ideeën en initiatieven versnellen. Niet alleen Circulair Friesland zelf, ook meerdere van onze leden zijn aangesloten. In je eentje lukt het lang niet altijd.
Jaap Hamstra (havenpaviljoen De Dining en snackbar AnyTime in Vlieland) en Tijl Couzy (organisator Into The Great Wide Open) inspireren horecaondernemers om duurzamer te ondernemen. Veele: ,,Met behulp van de community hebben we met Lab Vlieland, NHL Stenden en de gemeente Vlieland in 2019 een rondleiding gehouden op Into The Great Wide open. We lieten heel concreet zien hoe het festival het gebruik van wegwerpplastic minimaliseert. Dit inspireerde meerdere horecaondernemers op het eiland om hun eigen opties te gaan verkennen. Vervolgens zijn 15 masterstudenten van NHL Stenden aan de slag gegaan op Vlieland, om horecaondernemers te helpen minder wegwerpplastic te gebruiken en alternatieven te ontwikkelen.
VisPluisVrij Project
Onder de visnetten voor bodemvisserij hangen grote trossen plastic draden. Deze beschermen de netten tegen slijtage, maar vervuilen zee en stranden. Bovendien kunnen dieren erin verstrikt raken. Daarom wordt er vanuit het project VisPluisVrij gezocht naar een plasticvrij alternatief. Met verschillende kotters wordt een pilot gedaan met biopluis van Senbis.
Wat Kun Je Zelf Doen?
De plastic soep lossen we alleen op door geen plastic meer te produceren. Dan komt het ook niet in de zee. Grote vervuilende bedrijven kunnen daarin een grote rol spelen. Door verantwoordelijkheid te nemen voor de vervuiling die ze veroorzaken en door mee te betalen aan het opruimen van de rommel die ze achterlaten. Tegelijkertijd kan ook jij meehelpen.
Tips voor Minder Plastic Gebruik:
- Zeep in plaats van douchegel: Koop in het vervolg liever zeep, onverpakt of anders alleen in papier. Tegenwoordig kan je ook shampoo en conditioner in zeepvorm verkopen, als 'bar'.
- Waterfilter: Schaf een waterfilter aan. Op die manier heb je altijd en overal goed drinkwater. Dat scheelt niet alleen plastic, maar ook nog eens een smak geld.
- Duurzaam scheermes: Koop in plaats van plastic wegwerpscheermesjes een mesje dat je leven lang meegaat. Dat scheelt niet alleen plastic, maar op de lange termijn ook veel geld.
- Vermijd scrubs met microplastic: De kleine deeltjes in de crèmes zijn vaak gemaakt van microplastic. Dat verdwijnt vervolgens via het doucheputje zo het riool in, om vervolgens in rivieren en oceanen te belanden.
- Bamboe tandenborstel: Is je plastic tandenborstel klaar om vervangen te worden? Koop er dan eentje van bamboe.
- Koffie zonder capsules: Schaf een percolator aan, een Italiaans koffiepotje. Wellicht moet je 's ochtends 5 minuten eerder je bed uit, maar je koffie is wel lekker vers. En je bespaart bovendien flink wat afval en geld.
De Rol van Bedrijven en Consumenten
Plastic is een grote bron van vervuiling voor oceanen, dieren en via de voedselketen ook voor mensen. Maar liefst 80% van al het plastic afval in oceanen wordt geloosd door de industrie en door mensen op het land en belandt in zee via rivieren, kanalen en havens. Dit probleem moet opgelost worden.
Recycle-maatregelen zetten weinig zoden aan de dijk, zolang de plastickraan niet dichtgaat. Een groot deel van het plastic afval dat we in Europa produceren wordt naar het buitenland gestuurd, vaak naar landen die niet in staat zijn om het afval op de juiste manier te verwerken.
Internationale Actie van Greenpeace
Plasticvervuiling is een wereldwijd probleem dat schreeuwt om een wereldwijde oplossing. We voorzien samen met een internationale groep wetenschappers beleidsmakers van up-to-date, handzame factsheets en rapporten over alle feiten rond plastic. Daarom voeren we internationaal actie bij de Verenigde Naties voor een sterk plasticverdrag. We willen dat de overheden afspraken met elkaar maken over hoe we een einde maken aan het plastictijdperk.
labels: #Soep
