In dit artikel wordt de impact van ultrabewerkt voedsel op onze gezondheid onderzocht. Er wordt gekeken hoe ultrabewerkt voedsel herkend kan worden en hoe onze consumptie ervan verminderd kan worden.

Wat is Ultrabewerkt Voedsel?

Ultrabewerkt voedsel is eten en drinken dat met meerdere industriële processen wordt geproduceerd en ingrediënten bevat die je niet in je keuken thuis aantreft. Voorbeelden van ultrabewerkt voedsel zijn supermarktbrood, zaadoliën, melkvervangers, ontbijtgranen, vleesvervangers en light-dranken.

Ultrabewerkt voedsel wordt industrieel geproduceerd. Het productieproces begint met het opsplitsen van volwaardige voedingsmiddelen in voedingsstoffen zoals suikers, oliën, vetten, eiwitten, zetmeel en vezels, vaak afkomstig van enkele planten (zoals maïs, tarwe en soja). De stoffen worden vervolgens chemisch bewerkt door processen zoals hydrolyse of hydrogenatie. Daarna worden de bewerkte voedingsstoffen samengevoegd met minimale hoeveelheden volwaardige voeding. Dat samenvoegen gebeurt met technieken zoals extrusie, homogeniseren en voorbakken. Additieven zoals kleurstoffen, smaakstoffen en emulgatoren worden vaak toegevoegd voor smaakverbetering.

De Oorsprong van de NOVA-classificatie

Carlos Augusto Monteiro, een professor in voeding aan de Universiteit van São Paulo, deed begin 2000 onderzoek naar de explosie van obesitas in Brazilië. Monteiro besloot op een andere manier naar voedingsmiddelen te kijken, niet naar de ingrediënten, maar naar de bewerking ervan. Dat leidde tot de NOVA-classificatie, waarin hij voedingsmiddelen classificeert op basis van onbewerkt, licht bewerkt en ultrabewerkt.

Consumptie van Ultrabewerkt Voedsel in Nederland

Volgens een recente studie (Vellinga, 2022) is de consumptie van ultrabewerkt voedsel in Nederland hoog in vergelijking met andere Europese landen. Volgens de onderzoekers bestaat 61 procent van onze energie-inname uit ultrabewerkt eten. De consumptie van ultrabewerkt voedsel en drinken is hoger onder kinderen (75 procent van de energie-inname) dan volwassenen, vooral door meer ultrabewerkt drinken. Meer dan de helft van ons dieet bestaat dus uit ultrabewerkt voedsel.

Negatieve Effecten van Ultrabewerkt Voedsel op de Gezondheid

Het eten van ultrabewerkt voedsel heeft veel negatieve effecten op onze gezondheid. Een Franse studie (Rico-Campa, A., 2019) waarbij 170.000 mensen 10 jaar lang zijn gevolgd liet sterke verbanden zien tussen de consumptie van ultrabewerkt voedsel en verhoogde risico’s op kanker, hart- en vaatziektes, diabetes type 2, depressieve symptomen en maag- en darmstoornissen.

Overgewicht en Obesitas

De consumptie van ultrabewerkt voedsel is sterk geassocieerd met een verhoogd risico op overgewicht (BMI tussen 25 en 30) en obesitas (BMI boven 30). Dit blijkt uit een grootschalige Franse studie (Srour, B. et al, 2019) binnen de NutriNet-Santé cohort, waarbij 110.260 deelnemers van 18 jaar en ouder zijn gevolgd. De studie die gebruik maakte van herhaalde 24-uurs voedingsregistraties toonde aan dat een toename van 10 procent in de consumptie van ultrabewerkt voedsel in het dieet leidde tot een 11 procent hoger risico op overgewicht en een 9 procent hoger risico op obesitas.

Cardiovasculaire Ziektes

Een Italiaanse studie (Bonaccio, M., 2021), waarin 22.000 personen acht jaar werden gevolgd rapporteerde dat personen die de hoogste inname van ultrabewerkt voedsel hadden in vergelijking met de laagste, een 58 procent hoger risico hadden op sterfte aan cardiovasculaire ziektes.

Diabetes

In een uitgebreide analyse (Mendes Delpino, F. et al, 2022) van achttien studies, waarbij bijna 1,1 miljoen individuen betrokken waren, werd vastgesteld dat 72 procent van de studies een positieve associatie aantoont tussen de consumptie van ultrabewerkt voedsel en het risico op diabetes.

Kanker

Een belangrijke studie die het verband tussen ultrabewerkt voedsel en kankerrisico aantoont is de Nutrnet-Santé studie (Fiolet, 2018). In deze studie werden meer dan 100.000 mensen gevolgd in Frankrijk en Brazilië. De onderzoekers vonden een verhoogd risico op borst-, prostaat- en darmkanker bij mensen die meer ultrabewerkte voeding eten.

Depressieve Klachten

Er zijn meerdere studies (Samuthpongtorn, 2023, Gomez-Donoso, 2020) die laten zien dat mensen die meer ultrabewerkt voedsel eten een sterk verhoogde kans hebben op depressieve klachten. Dat geldt ook als wordt gecorrigeerd voor gewicht, roken of sociale status.

Dementie

Een onderzoek (Huiping, 2022) waarin de resultaten van 72,083 mensen werden meegenomen liet een sterk verband zien tussen de consumptie van ultrabewerkt voedsel en het ontwikkelen van dementie. Elke 10 procent aandeel (in grammen) van ultrabewerkt voedsel in ons dieet dat we vervangen door licht bewerkt of onbewerkt voedsel leidt tot een 19 procent lager risico op dementie. Omdat ultrabewerkt voedsel zo’n 30 procent van het gewicht van ons dieet uitmaakt, is een grotere reductie van de kans op dementie mogelijk. Dat blijkt ook uit een ander onderzoek (Henney, 2023) met 867,316 deelnemers.

Industriële Bewerking van Voedsel

Ultrabewerkt voedsel ondergaat vaak industriële bewerkingen. Hier zijn drie voorbeelden van dergelijke industriële processen:

  • Extrusie: Dit is een proces waarbij ingrediënten worden gevormd met behulp van een ‘extruder’. Extrusie wordt vaak gebruikt bij de productie van kant-en-klare ontbijtgranen, sommige snacks en verwerkt vlees. Tijdens extrusie worden ingrediënten onder hoge druk en temperatuur gemengd en vervolgens door een vorm geperst om de gewenste vorm en textuur te verkrijgen.
  • Hydrogenering: Dit is een chemisch proces toegepast op plantaardige oliën zoals koolzaad- en sojaolie die rijk zijn aan onverzadigde vetzuren. Dit proces transformeert ze in verzadigde vetzuren door het toevoegen van waterstof, waardoor het smeltpunt verhoogt en ze bij kamertemperatuur minder vloeibaar worden. Het resultaat zijn gedeeltelijk gehydrogeneerde oliën met verbeterde textuur en langere houdbaarheid, nuttig in producten zoals margarine. Hydrogenering vereist hoge druk en specifieke katalysatoren.
  • Hogedrukverwerking: Dit is een methode om voedsel te conserveren door het bloot te stellen aan extreem hoge druk, wat de groei van microben remt.

Mechanismen Waarop Ultrabewerkt Voedsel Gezondheidsproblemen Veroorzaakt

Het mechanisme waarop ultrabewerkt voedsel tot gezondheidsproblemen leidt is nog niet volledig begrepen.

Directe Gevolgen voor de Gezondheid

De ingrediënten en structuur van ultrabewerkt voedsel hebben direct gevolgen voor de gezondheid, bijvoorbeeld doordat het microbioom wordt aangetast of doordat de hoge suikerinhoud hartfalen stimuleert.

  • Ontwikkeling hartziekten en diabetes type 2: Veel ultrabewerkt voedsel bevat hoge niveaus toegevoegde suikers. Uit onderzoek is bekend dat een dieet rijk aan suiker leidt tot een toename van lichaamsgewicht en tailleomvang en tot slechtere bloedwaarden (hogere triglyceriden, lager HDL).
  • Verstoring van het microbioom: Onderzoek gepubliceerd in het blad Nature laat zien dat emulgatoren, die in veel ultrabewerkt voedsel teruggevonden worden, het microbioom verstoren. De onderzoekers noemen drie verstoringen: een verschuiving in de normale locatie van micro-organismen in ons darmstelsel, een andere samenstelling van deze soorten micro-organismen en een verschuiving naar microben die ontstekingsreacties veroorzaken.
  • Chronische ontsteking: Sommige studies laten zien dat ultrabewerkt voedsel kan leiden tot verhoogde niveaus van bepaalde ontstekingsmarkers in het lichaam.

Overeten en Gewichtstoename

Ultrabewerkt voedsel heeft eigenschappen die leiden tot overeten en daarmee gewichtstoename. Dat kan leiden tot obesitas, met als gevolg een verhoogd risico op hart- en vaatziektes, diabetes en kanker.

  • Verslavende eigenschappen: Ultrabewerkt voedsel wordt gemaakt op manieren die parallel lopen met de ontwikkeling van verslavende drugs, waaronder de toevoeging van een onnatuurlijk hoge dosis belonende ingrediënten (met name vet en suiker) die snel in het systeem worden opgenomen en worden versterkt door additieven.
  • Sneller te eten wat leidt tot gewichtstoename: Ultrabewerkt voedsel heeft een hoge energiedichtheid en kauwt makkelijk weg. Onderzoek (Rolls, 2020) laat zien dat mensen daardoor ultrabewerkt voedsel sneller eten.

Het Gebruik van Emulgatoren in Bewerkt Voedsel

Onderzoek gepubliceerd in Nature (Chassaing, 2015) waarschuwt dat het wijdverbreide gebruik van emulgatoren in ultrabewerkt voedsel kan bijdragen aan een toename van obesitas, het metaboolsyndroom, het prikkelbare darmsyndroom en andere chronische inflammatoire ziekten.

De onderzoekers baseren zich op dieronderzoek naar twee emulgatoren die de voedingsindustrie veel gebruikt: carboxymethylcellulose en polysorbaat-80. Carboxymethylcellulose wordt voornamelijk gebruikt in glutenvrije bakproducten, ijs, sauzen en dieetvoeding, terwijl polysorbaat-80 vooral te vinden is in ijs, bakkerijproducten, sauzen, dranken en snoepgoed.

Deze emulgatoren veroorzaken bij muizen obesitas, metaboolsyndroom en ernstige darmontstekingen.

Het Herkennen van Ultrabewerkte Voeding

Het herkennen van ultrabewerkte voeding is eigenlijk best makkelijk. Onderzoek door Foodwatch laat zien dat meer dan 70 procent(!) van alle producten in een supermarkt ultrabewerkt zijn (Foodwatch, 2017). Grote kans dus dat wat je daar uit het schap haalt ultrabewerkt is. Ze zijn verpakt, komen van een bekend merk en bevatten onbekende ingrediënten. Hoe meer en onbekender de ingrediënten, hoe bewerkter het product is. Let daarom op ingrediënten die je niet in je keuken vindt maar die alleen in fabrieken worden gebruikt zoals smaakstoffen, kleurstoffen, zoetstoffen, emulgatoren, verdikkingsmiddelen en conserveermiddelen. Ze zijn lang houdbaar.

Denk als voorbeeld aan frisdranken, chips, koekjes, snoep, kant-en-klaarmaaltijden, fastfood, vleeswaren, instant soepen, sauzen, mayonaise, energiedrankjes, ijs, cake, pizza etc. Ontbijtgranen zijn vaak ultrabewerkt door de toevoeging van suiker, smaakstoffen, kleurstoffen en conserveringsmiddelen. Vleesvervangers bevatten vaak ingrediënten zoals geïsoleerde plantaardige eiwitten, smaakstoffen, emulgatoren en stabilisatoren, wat hen tot ultrabewerkte producten maakt. Zaadoliën zoals zonnebloemolie en koolzaadolie bevatten geen extra ingrediënten, maar ondergaan een uitgebreid raffinageproces inclusief extractie met oplosmiddelen, ontgeuring, bleking en hogetemperatuurbehandeling, wat ze tot ultrabewerkte producten maakt.

Het Toevoegen van Cellulose (uit Hout) om de Nutri-Score te Verbeteren

Fabrikanten hebben graag een goede Nutri-Score op hun producten staan. Hoe bereiken ze dat? Bijvoorbeeld door bestanddelen van hout toe te voegen aan hun product. In een uitzendig van de Keuringsdienst van Waarde werd een diepvriespizza met salami als voorbeeld genomen. Fabrikanten van diepvriespizza’s kunnen door cellulose (E460) toe te voegen de Nutri-Score bijsturen. Aan het deeg, de saus, de kaas en zelfs aan de salami wordt E460 toegevoegd om de pizza vezelrijker te maken. Door de toevoeging van cellulose uit hout transformeert een pizza die normaliter een E of D zou krijgen tot een pizza met een Nutri-Score B.

Hoe de Consumptie van Ultrabewerkt Voedsel Verminderen?

  • Etiketten lezen: Begin met het lezen van voedingsetiketten op producten die je koopt.
  • Verse ingrediënten: Kies voor verse of minimaal bewerkte voedingsmiddelen zoals bosvruchten, groenten, ongebrande en ongezouten noten, zaden, vlees en vis.
  • Zelf koken: Ga meer maaltijden zelf bereiden.

Door deze stappen te volgen kun je geleidelijk de consumptie van ultrabewerkt voedsel verminderen en een gezondere levensstijl ontwikkelen.

Voedingsinterventies bij Kinderen met Obesitas

De meeste voedingsinterventies richten zich op verbetering van de balans in energie-inname en energieverbruik, aanleren van betere eet- en leefgewoonten en het volhouden hiervan op langere termijn. Kenmerken van voedingsinterventies zoals frequentie, intensiteit, tijdsduur en type activiteiten kunnen sterk van elkaar verschillen.

De traditionele obesitasaanpak bij kinderen om de energie-inname te reduceren is een focus op verlaging van de inname van voedingsproducten met relatief hoge energiedichtheid en lage dichtheid aan essentiële voedingsstoffen. Tegenwoordig wordt een alternatieve of aanvullende aanpak gebruikt, namelijk het verhogen van het gebruik van gezonde voeding en/of het vervangen van minder gezonde producten door gezondere varianten.

Praktische Vaardigheden en Eetomgeving

Recent onderzoek geeft aan dat interventies gericht op activiteiten als koken en tuinieren, het kijken naar een kookprogramma en serious games de potentie hebben om het groente en fruitgebruik bij kinderen te verhogen en hun te leren over gezond eten. Een aanpak gericht op de eetomgeving heeft onder andere als doel overeten te verminderen en de honger- en verzadigingssignalen te versterken.

Door het aanbod aan te passen naar een gezonder aanbod blijken kinderen ook gezondere keuzes te kunnen maken. Dit soort voedingsinterventies sluiten goed aan bij verschillende opvoedpraktijken en beide kunnen elkaar versterken. Het zal tevens helpen om ouders/verzorgers zich medeverantwoordelijk te laten voelen voor de gewenste gedragsverandering.

Richtlijnen Goede Voeding en Voedingsnormen

Eten volgens de richtlijnen goede voeding biedt op de lange termijn gezondheidswinst, onafhankelijk van het effect op het gewicht. De Richtlijnen Goede Voeding beschrijven goede voeding voor de gehele bevolking als onderdeel van een gezonde leefwijze. Hierbij wordt onder andere aandacht gegeven aan gevarieerde voeding, het dagelijks gebruik van onbewerkte producten als groente, fruit, peulvruchten, noten en volkoren graanproducten en een keer per week eten van (vette) vis.

Het Voedingscentrum geeft de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid voedingsmiddelen weer per leeftijd, waarmee men zowel kan voldoen aan de Richtlijnen Goede Voeding als aan de voedingsnormen. Een aanpak met de nadruk op een hoger gebruik van gezonde voedingsproducten lijkt minder terugval van gewicht te laten zien.

Belang van een Veilige en Gevarieerde Voedingsinterventie

Het is belangrijk dat een voedingsinterventie veilig is en een gevarieerde volwaardige voeding promoot om tekorten aan essentiële voedingsstoffen te voorkomen. Bij kinderen dient de energie- en eiwitinname voldoende te zijn voor adequate groei en ontwikkeling en behoud van spiermassa. Omdat kinderen nog volop in ontwikkeling zijn, is het van belang dat een voedingsinterventie de normale ontwikkeling van eetgedrag ondersteunt en niet belemmert.

Voedingsinterventie op Maat

Een voedingsinterventie op maat is waarschijnlijk effectiever dan voedingsinterventies die worden ingezet als one-size-fit’s-all. De verwachting is dat een interventie op maat dus op langere termijn doelmatiger is dan een standaard voedingsinterventie. Een voedingsinterventie dient passend ingezet te worden. Gezien de verschillende domeinen die een rol spelen bij de behandeling van kinderen met obesitas en het feit dat een behandeling gericht is op meerdere zorgvragers in verschillende contexten maakt een juiste inzet van een voedingsinterventie extra complex.

Aanbevelingen

  • Geleidelijke gewichtstoename kan worden verklaard door een kleine dagelijks verhoogde energie inname boven de dagelijkse energiebehoefte die nodig is. Dit betekent dat kleine veranderingen in eet- en beweeggewoonten mogelijkheid biedt om gewichtstoename te remmen.
  • Ook is eetgedrag niet iets vasts of stabiels, maar verandert voortdurend. Een ingezette verandering uitbouwen tot een nieuwe gewoonte vraagt doorzettingsvermogen en mentale veerkracht.
  • De voedingsinterventie dient afgestemd te worden op de huidige individuele inname en op de eet- en leefgewoonten van het gezin, op de psychologische en financiële draagkracht en de persoonlijke effectiviteit. Dit vraagt een flexibele benadering die kijkt wat er nodig is en deze richt zich niet alleen op eetkeuzes.

Conclusie

Het verminderen van de consumptie van ultrabewerkt voedsel en het implementeren van een gepersonaliseerde voedingsinterventie zijn cruciale stappen naar een gezondere levensstijl, vooral voor kinderen met obesitas.

labels:

Zie ook: