In Rotterdam ontstond tijdens de Tweede Wereldoorlog een Joodse verzetsgroep, bestaande uit de leden van de Joodse voetbalclub De Pechvogels. Deze groep bood weerstand tegen de gewelddadige aanvallen van de WA op Joden en Joodse winkels.

Vanuit de Rotterdamse CPN was er ook een verdedigingsploeg actief, die geheime bijeenkomsten van CPN-leden tegen invallen moest beschermen. Deze twee groepjes fuseerden in 1941, waarbij Samuel Dormits, afkomstig uit Den Haag, de leiding kreeg. Dormits bracht ook een klein aantal leden uit Den Haag mee. De groep kreeg de naam Nederlandse Volksmilitie (NVM).

In Rotterdam was onder leiding van Barend Kieboom ook al een sabotagegroep opgericht met als doel aanslagen op transportmiddelen als rangeerterreinen, treinwagons en vrachtwagens en ondeugdelijk productie van militair relevante goederen. Deze groep droeg de naam Nederlandse Militie Groep.

Daarnaast had Cornelis van der Kraats ook al vroeg in de oorlog in Rotterdam een sabotagegroep opgericht, waarvan er enkelen gearresteerd werden voor de komst van Dormits naar Rotterdam en die na de oorlog aangeduid werden als lid van de NVM.

Cornelia Bazuijnen-Van der Heide, waarbij Van der Kraats ondergedoken zat, verklaarde na de oorlog dat ze vernomen had dat hij de oprichter van de NVM was. Na zijn echtscheiding in februari 1942 vertrok Dormits naar Rotterdam en van toen af kwam de NVM als omvangrijke groep van de grond. Een eventuele eerdere groep van Van der Kraats werd daarin opgenomen, zodat beiden als oprichter van een tak van de NVM beschouwd kunnen worden.

Beide groepen fuseerden in 1941 en kwamen onder leiding van de in Rotterdam ondergedoken Sally Dormits, die ook een deel van zijn Haagse contacten inbracht. Zowel de Haagse groep als de groep van Van der Kraats werden in eerste instantie door Gerrit Kastein aangestuurd en later na de fusie ook door Gerben Wagenaar.

Acties van de NVM

De groep pleegde sabotageacties op telefoonlijnen voor de Wehrmacht, die pas bij een invasie op de Nederlandse kust effectief zouden worden. In Amsterdam werd er een brandbomaanslag op paardenstallen van de Wehrmacht aan de Haarlemmerweg gepleegd; de aanslag mislukte grotendeels. Verder werd er brand gesticht in bioscopen en werd er een bomaanslag op een Duitse trein met verlofgangers gepleegd.

Voor de acties werd overleg gevoerd en advies gekregen van Gerrit Kastein en Gerben Wagenaar van het Militair Contact, de sabotageafdeling van de illegale CPN.

De Aanslag op de Duitse Trein en de Gevolgen

De aanslag op de Duitse trein, die overigens mislukte, maar wel veel Duitse militairen het leven had kunnen kosten, heeft indrukwekkende gevolgen gehad. De Duitsers waren furieus. Ze stelden een ultimatum: de daders moesten zich snel melden anders zouden vijf elitaire gijzelaars geëxecuteerd worden. De daders meldden zich uiteraard niet en er werden inderdaad vijf gijzelaars in Goirle doodgeschoten.

Het ironische is dat de Duitsers een van de dodelijkste vijanden van de communisten doodschoten: Christoffel Bennekers van de Rotterdamse Inlichtingendienst die medeverantwoordelijk was voor de dood van enige tientallen communisten uit de groep Wollweber. Christoffel werkte voor de oorlog nauw samen met de Gestapo en met de door Nederlandse historici als ‘Nederlands grootste landverrader‘ omschreven Anton van der Waals.

Toen leden van de NVM later in Duitse handen vielen, werd een van de daders voor de hoogste Duitse politieautoriteit in Nederland Rauter geleid. Rauter vroeg toen hem of hij geen spijt van zijn daad had, omdat het tot de dood van vijf gijzelaars had geleid.

De Arrestatie van Samuel Dormits en de Massale Arrestaties

Op 17 oktober 1942 werd de leider Samuel (Sally) gearresteerd vanwege de diefstal van een handtasje. Hij verrichtte die diefstal om aan een persoonsbewijs voor zijn nieuwe vrienden Sara van Gigch te komen en om aan bonnen te komen. Op het politiebureau pleegde hij zelfmoord door zichzelf door het hoofd te schieten.

De politie was verbaasd dat iemand vanwege zo een licht vergrijp zelfmoord pleegde. Maar bij nader inzicht kreeg ze door dat zijn foto in een opsporingsblad voorkwam, omdat hij aangezien werd voor de hoofddader van een brandstichting op een Wehrmacht-opslagplaats voor hooi en stro. Enkele politiemannen uit Den Haag waren juist overgekomen om daarover te praten, omdat ze dachten dat hij uit Rotterdam kwam.

Door ijverig te rechercheren op basis van een half jaar oud bonnetje van een ijzerwinkel konden ze het onderduikadres van Dormits snel achterhalen. Bij huiszoeking troffen ze daar materialen om bommen te maken en een in code gestelde lijst van de NVM-leden.

De politie vond plannen om het stadhuis, hoofdbureau van politie en enige kabelhuisjes van de telefoondienst op te blazen. Die schakelde meteen de Sicherheitsdienst en die verordonneerde de arrestatie van alle leden op de lijst. Er werden dezelfde dag vele tientallen leden gearresteerd en naar loodsen op een haventerrein overgebracht.

De arrestanten, vooral de Joodse, werden zwaar mishandeld. Sommige Joodse arrestanten werden gedwongen om de zolen van de laarzen van de Duitse Sicherheitsdienstmannen schoon te likken; Rotterdamse politiemannen stonden daarbij vergenoegd toe te kijken. Vervolgens werden ze de volgende dag naar het Oranjehotel overgebracht.

De dagen en weken daarop werden nog een flink aantal mensen gearresteerd. De arrestanten werden verhoord in het gebouw Windekind, dat niet al te ver van het Oranjehotel af lag.

Bij de verhoren sloeg een jong meisje door en vertelde dat ze bij het Amsterdamse bedrijf Hollandia-Kattenburg gewerkt had en daar met een communistische cel te maken had gehad. De Sicherheitsdienst ging eropaf. Ze constateerde dat en voor het merendeel Joden werkten en omdat Dormits ook van Joodse afkomst was, dacht ze dat er veel NVM-leden onder het personeel waren. Daarom werd het hele personeel gearresteerd en vervolgens ook al hun gezinsleden, bij elkaar ruik 900 personen.

Eerst dwong de Sicherheitsdienst op gewelddadige wijze om de communisten onder het personeel aan te wijzen en die werden dan ook naar het Oranjehotel overgebracht. Van de rest werden de Joden en hun gezinsleden naar Westerbork overgebracht en vandaar met spoed naar de gaskamers. Wat er met de niet-communistische niet-Joden verder gebeurde is mij onbekend.

Maar de arrestanten waren in ieder geval wel slachtoffer van de actie tegen de NVM. Mijn inschatting is dat de arrestanten van Hollandia-Kattenburg geen NVM-leden waren, maar dat ze door de toevallige werkzaamheid van het meisje in dat bedrijf er door de Duitsers ervoor werden aangezien. Het waren vrijwel allemaal communistische verzetsmensen.

Proces en Executies

Tegen 75 leden werd een proces gevoerd, waarbij er 35 ter dood werden veroordeeld. Zes terdoodveroordeelden kregen gratie, waarbij een behandeling volgens het Keitel-Erlaß werd opgelegd, en bij acht werd de executie opgeschort, waarbij opsluiting in een strafinrichting opgelegd werd. De overigen kregen allemaal een behandeling volgens het Keitel-Erlaß opgelegd.

Bij 21 personen werd de doodstraf door fusillering voltrokken.

Het Keitel-Erlaß hield in dat de gevangenen niet naar huis mochten schrijven, geen post mochten ontvangen, de familieleden niet mochten weten waar ze gevangen zaten en werd bij overlijden de familie niet op de hoogte gesteld. Voor het Keitel-Erlaß werden de mannen naar het Nacht-und-Nebel-concentratiekamp Natzweiler overgebracht.

Van het waren er nog enkelen in leven bij de ontruiming van Natzweiler begin september 1944 vanwege de nadering van de geallieerde legers. Ze kwamen dan in allerlei ander kampen terecht, waar ze als laatkomers weinig kans op overleven hadden. De vrouwen werden naar Ravensbrück gestuurd.

De Joodse arrestanten werden bijna allemaal naar Westerbork gestuurd en vandaar naar de gaskamers in Auschwitz en Sobibor. In het proces werden ook enkele Joodse personen tot een Keitel-Erlaß behandeling veroordeeld. Maar ze werden niet naar het zware concentratiekamp Natzweiler gestuurd, maar naar het zeer milde doorgangskamp Westerbork. Maar daarna werden ze allemaal naar de gaskamers gestuurd.

Sommige gebeurtenissen zijn cru. Elias Dingsdag werd ter dood veroordeeld, maar kreeg gratie waarna hij zijn straf in eerste instantie in het tuchthuis in Anrath moest uitzitten. Hij overleefde dat. Als hij niet ter dood was veroordeeld, was hij vrijwel zeker naar de gaskamer gestuurd, zodat je moet concluderen dat de doodstraf zijn leven heeft gered.

De Rotterdamse politie was zo blij met de massale arrestatie van communisten en Joden, dat ze het Rapportenboek, waar alle gebeurtenissen waarbij de politie optrad werden aangetekend, met kleurpotlood versierden.

Na afloop van de operatie, waarbij meer dan tweehonderd mensen gearresteerd werden, werd door de Duitsers een groot feest aan de betrokken politiemannen aangeboden.

Zo vierden ze de waarschijnlijke dood van de gearresteerde communisten en Joden. Dat uiteindelijk iets meer dan de helft een zwaar concentratiekampverblijf zou overleven, doet niet af aan de walgelijke mentaliteit van de Haagse en Rotterdamse politiemannen.

De Jacht op Leden van de NVM

Oorlogsgraven hebben een wettelijke bescherming en mogen daarom niet geruimd worden. Bij de jacht op de leden van de Nederlandse Volksmilitie waren de Rotterdamse politiemannen Kors van der Wilt en Johan van Delft in Amsterdam terecht gekomen, waar ze Cornelis Schuurman arresteerden.

Door verhoor of uit een aantekenboekje, kwamen ze achter de deelname van Cornelis Aarnouts aan de NVM. Ook hij werd gearresteerd. Bij huiszoeking werd een notitie boekje met afspraken gevonden. Daarin stond een geplande ontmoeting tussen Aarnouts en Johan Henrik Janzen, die oorspronkelijk uit Den Haag kwam.

Aarnouts werd met een stok in zijn broekspijp als lokaas neergezet en Janzen kon op 3 februari 1943 gearresteerd worden. Door gegevens uit diens aantekenboekje konden veertien personen uit de omgeving van Hilversum gearresteerd worden, waarbij Jelle Posthuma op 7 februari 1943.

Daardoor komt de Rotterdamse Sicherheitsdienst achter een ontmoeting tussen Posthuma en Nico Bergsma op 9 februari in Utrecht. Ook Posthuma wordt als lokaas uitgezet en Bergsma kon gearresteerd worden. Uit diens aantekenboekje bleek een ontmoeting met ‘Henk’ op 11 februari 1943 bij het Centraal Station in Utrecht.

Ook Bergsma wordt als lokaas uitgezet en ‘Henk’ kon gearresteerd worden. Deze ‘Henk’ bleek Wapperom te zijn. In de agenda van Wapperom worden afspraken gevonden met ‘Klaas’ bij station Staatsspoor in Den Haag en ‘Jan Bakker’ in café De Kroon in Delft.

In beide gevallen werd Wapperom als lokaas uitgezet. ‘Klaas’ was Gerben Wagenaar die kon ontkomen maar niet diens zwager Hendrik Hiensch, die dientengevolge om het leven zou komen. ‘Jan Bakker’ bleek Gerrit Kastein te zijn die gearresteerd werd.

Reconstructie van de Ledenlijst

Het is niet bekend wie allemaal lid van de NVM zijn geweest. Dat komt doordat een hoog percentage om het leven is gekomen, zodat die niet in staat waren er iets over te vertellen en doordat de communistische verzetsmensen na de oorlog door de Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD) belaagd werden.

Ik heb geprobeerd om uit de schaarse bronnen te reconstrueren wie allemaal bij de NVM betrokken zijn geweest. Dit zijn voor een klein deel mensen waarvan bekend is dat ze deelnemer van de NVM waren (vaak al voor 17 oktober 1942 gearresteerd), maar de meeste zijn mensen die gearresteerd zijn in de politie- en Sicherheitsdienst-actie tegen de NVM. Het zijn dan mensen die er van verdacht werden lid van de NVM te zijn geweest, of mensen die hand- en spandiensten aan NVM-leden hebben verleend.

Een mooi voorbeeld van het laatste is de politiearts Meijboom die medische hulp aan een door een kogel verwond NVM-lid verleende, maar meer deed dan zijn eed van Hippocrates vereiste door een tijdelijk onderduikadres opzocht waar deskundige verpleging en verdere medische hulp kon worden geboden. Hij was zeker geen NVM-lid, maar de Sicherheitsdienst gaf aan dat hij in verband met de NVM gearresteerd werd en hij werd naar het concentratiekamp Vught gezonden.

Ook werden soms, vooral bij Joodse verdachten, familieleden mee gearresteerd, terwijl niet duidelijk is of die wel echt allemaal iets voor de NVM hebben gedaan behalve te zwijgen over wat ze hoorden en zagen gebeuren.

Voor zover ze ouder dan 12 jaar zijn (de leeftijd waarop ze soms betrokken werden bij ...

labels: #Vlees

Zie ook: