Het concept 'Spelen' in de vorm van sportieve en soms ook culturele competities die voor publiek worden gehouden, is stokoud. Al sinds de vroege oudheid worden Spelen als evenementen of festival georganiseerd, waarvan sommigen nog steeds of weer bestaan. In de loop van de 19de eeuw beleefden dergelijke publieksspelen zelfs een opvallende revival en kwamen er steeds meer bij.

Het belangrijkste sportevenement van de wereld, de Olympische Spelen heeft haar wortels in de Griekse Oudheid. De Olympische Spelen zijn iedere vier jaar het centrum van de (sport)wereld. Dit grootse evenement heeft haar wortels echter in de Griekse Oudheid.

Sport in de Griekse en Romeinse Oudheid

In de tijd van de antieke Grieken en Romeinen nam sport namelijk ook al een belangrijke plaats in binnen de samenleving. Zo werden er festivals georganiseerd waarbij wedstrijden in atletiek, vechtsporten of paardensport centraal stonden. Een groot deel van deze sporten worden tegenwoordig ook nog beoefend, zoals hardlopen, discus- en speerwerpen en boksen, maar er was ook sprake van hele andere vormen van sport.

Denk bijvoorbeeld ook eens aan de gladiatorenspelen en grootse spektakels die met name de Romeinen organiseerden. Bij deze Romeinse vormen van sport is er een duidelijk doel van entertainment te herkennen, waar de Griekse sport vaak meer op de deelname en competitie is gericht. Daarnaast was een belangrijk doel van sport in de Oudheid dat wat wij tegenwoordig fitness noemen.

"Mens sana in corpore sano" is een bekend citaat van Juvenalis - een Romeins dichter uit de tweede eeuw na Christus - en betekent: "Een gezonde geest in een gezond lichaam". Dit citaat omschrijft perfect de mentaliteit van de Romeinse elite tegenover sport. In de Romeinse badhuizen kwam men vaak ook om te sporten op het sportveld dat daarvoor speciaal was aangelegd. Onder deze 'workouts' bevonden zich vaak ook bepaalde balsporten.

De sportwereld uit de Oudheid is zeer complex en heeft verbanden met veel verschillende aspecten van de samenleving; zo zijn de festivals in de eerste plaats een religieuze aangelegenheid, hebben de Romeinse spelen een belangrijke politieke functie en kunnen de Griekse (Olympische) Spelen een inkijkje geven in de Griekse (winnaars)mentaliteit.

De Olympische Spelen in de Oudheid

De Grieken geloofden sterk in het idee van een gezonde geest in een gezond lichaam. Binnen dat kader waren ze dol op sport en organiseerden ze ook allerlei Spelen. In principe waren er drie verschillende typen. Lijkspelen, die werden georganiseerd ter nagedachtenis van een goede vriend of gesneuvelde held. De religieuze Spelen stonden duidelijk het hoogst aangeschreven en gingen voor alle andere. Erg bekend waren bijvoorbeeld de Pan-Atheense Spelen die in Athene werden gehouden ter ere van de godin Athene. Nog beroemder waren de vier grootste Spelen die samen als de Panhelleense Spelen of kroonspelen werden aangeduid. Deze waren zodanig geprogrammeerd dat ze niet tegelijkertijd plaatsvonden en atleten aan alle vier mee konden doen.

De Olympische Spelen in Griekenland zijn de oudste bekende officiële Spelen, omdat er gegevens over zijn opgeschreven. Wat de oudste officieuze Spelen uit de geschiedenis zijn is, mede door het gebrek aan schriftelijke bronnen, niet met zekerheid te zeggen. Zo zijn er aanwijzingen voor mogelijke Spelen in Mesopotamië en waarschijnlijk hielden de Feniciërs al vroeg publieksspelen. Ook Hawaï heeft een zeer oude traditie met Spelen binnen het zogeheten Makahiki festival.

De gewoonte van de Grieken alles vast te leggen in annalen maakt dat hun Olympische Spelen als de eerste echte Spelen uit de geschiedenis tellen. De allereerste editie vond plaats in het jaar 776 v. Chr.. Hoewel in meervoud geschreven bestonden deze Spelen uit één enkele hardloopwedstrijd van één maal de lengte van het Olympisch stadion. Dat was zo’n 192 meter lang, waardoor deze wedstrijd een stadion werd genoemd. Een lange sprint dus, die ideaal zou zijn geweest voor Usain Bolt, maar destijds werd gewonnen door de Griek Coroebus.

Deze Olympische Spelen waren het begin van een traditioneel vierjaarlijks evenement dat steeds meer programmaonderdelen kreeg en meer dan duizend jaar lang stand zou houden.

Romeinse Spelen

De Romeinen zouden zich lange tijd ook interesseren voor Spelen. Dat begon met de van de Grieken geadopteerde Olympische Spelen. In 67 n. Chr. zou keizer Nero zelf meedoen aan de Olympische wagenrennen. Aangezien hij de race omdat zijn concurrenten wel uitkeken een gestoorde dictator als hem te verslaan, won hij ondanks dat hij twee keer was gevallen. Dit taste de reputatie van eerlijke Spelen zozeer aan, dat de weg naar het einde werd ingezet.

Ondertussen begonnen de Romeinen hun eigen festivals te organiseren. Zo waren er bijvoorbeeld de wulpse Floralia voor de bloemengodin Flora. Vanuit deze lijkspelen groeiden de Romeinen toe naar een heel eigen soort van Spelen met gladiatoren in grote arena’s en wagenrennen in speciale stadions als het Circus Maximus waar 250.000 toeschouwers in pasten.

Brood en Spelen: De Uitdrukking

De uitdrukking ‘Brood en spelen’ (in het Latijn panem et circenses) komt uit het oude Rome en werd voor het eerst gebruikt door de dichter Juvenalis. Bovenstaande woorden zijn van de Romeinse schrijver Juvenalis (ca. 60-140 na Chr.). Het is Latijn voor de Nederlandse uitdrukking ‘brood en spelen’. Letterlijk staan deze woorden voor ‘eten en amusement’. Het wordt vaak spottend gebruikt in de betekenis: ‘datgene waarmee het volk tevreden wordt gehouden’.

Brood en spelen betekent letterlijk ‘eten en amusement’. Deze uitdrukking is een vertaling van een Latijnse uitdrukking: panem et circenses. De bedenker is de Romeinse schrijver Juvenalis (ca. 60-140 n.Chr.).

De gratis graanuitdelingen, bijvoorbeeld voorafgaand aan gladiatorengevechten of andere optredens in het amfitheater, begonnen in de tweede eeuw voor Christus op initiatief van volkstribuun Gaius Sempronius Gracchus. In 71 voor Christus werd begonnen met het gratis uitdelen van brood, omdat de kosten voor het levensonderhoud in Rome voor veel mensen te hoog waren en er een hongersnood dreigde. De spelen die georganiseerd werden, waren paarden- en wagenrennen, vaak afgewisseld met demonstraties van rijkunst, worstelwedstrijden en bloedige gevechten tussen mens en dier, of tussen dieren onderling.

Ook onder latere leiders, waaronder keizer Augustus, werd op grote schaal gebruik gemaakt van het principe van ‘brood en spelen’. Gratis voedseluitdelingen en gratis voorstellingen in het circus of amfitheater waren het enige waarnaar het Romeinse volk in de keizertijd verlangde. En verschillende keizers gaven aan deze wens graag gehoor om het volk rustig te houden. Op die toestand heeft deze uitdrukking dus betrekking.

Juvenalis gebruikte de term brood en spelen sarcastisch. Hij wilde ermee aangeven dat het Romeinse volk oogkleppen ophad voor het verval van het Romeinse Rijk.

De uitdrukking wordt tegenwoordig vooral spottend of sarcastisch zin gebruikt, bijvoorbeeld om kritiek te leveren op beleid dat de aandacht afleidt van belangrijke maatschappelijke kwesties door het ‘plebs‘ met eenvoudige dingen tevreden te stelen.

Gladiatoren

Gladiatoren spreken tot de verbeelding. Ondanks hun wreedheid waren de spelen uitermate populair in het Romeinse Rijk en ook nu nog met vertolkingen in strips, films en boeken. Iedereen kent wel de uitspraak dat het volk verlangde naar ‘brood en spelen’.

De spelen waren niet alleen populair bij het gewone volk, maar ook bij de elite. Zo zijn er prachtige vloermozaïeken, drinkbekers en vazen met daarop afbeeldingen van gladiatorengevechten gevonden en ook terracottabeelden van gladiatoren. Daarnaast vinden we in de graffiti die in Pompeï is overgeleverd getekende gladiatoren, zelfs met naam.

Romeinse keizers faciliteerden zelfs sommige vormen van vermaak. Dit omdat zij bang waren dat als de burgers verveeld raakten, zij een bedreiging zouden vormen voor de sociale orde.

Grote vormen van vermaak waren de gladiatoren gevechten in het amfitheater. Deze gevechten werden vaak georganiseerd door keizers onder het motto: ‘panem et circenses’ wat ‘brood en spelen’ betekende. Het volk werd namelijk vermaakt door de spelen en in de pauze kreeg men eten. Op deze manier werd het volk rustig gehouden. De gevechten hadden vaak een vast programma. ’s Ochtends waren er jachtpartijen en gevechten met wilde dieren.’s Middags waren de echte gladiatorengevechten.

Gladiatoren waren vooral slaven, krijgsgevangen of criminelen. Vanaf de 1e eeuw v. Chr. Er waren speciale gladiatorscholen, ludi, waar gladiatoren konden verblijven onder leiding van een gladiatorenbaas, lanista. Deze baas verhuurde de mannen voor gevechten. Voordat een man gladiator kon worden moest hij een eed, een sacramentum, zweren. Hierin stond dat hij de ergste vernedering wilde doorstaan en dat hij zich wijdde tot de goden van de onderwereld die besloten over zijn lot tijdens de gevechten.

Andere Vormen van Vermaak in Rome

Als Romein hoefde je jezelf niet te vervelen.

  1. De Romeinse badplaatsen, de thermae, werden niet alleen bezocht om hygiënische redenen, maar ook vaak om sociale redenen. In de bijgebouwen bevonden zich bibliotheken, restaurants, (bord)spelletjes ruimtes, bibliotheken en kamers waar bijvoorbeeld dichtlezingen georganiseerd werden en/of kunstexposities. Daarnaast werden de tuinen van de badplaatsen vaak gebruikt om in te wandelen.
  2. Eén van de manieren om jezelf te vermaken was door naar de bars, de popinae, te gaan. Iedere stad had vaak meerdere bars. Vanaf laat in de middag tot diep in de nacht gingen Romeinen naar de bars om te eten, te drinken en plezier te maken. Dit plezier maken gebeurde voornamelijk door te gokken in de popinae. In de bars waren er ook vrouwen van plezier. Met de vrouwelijke serveerders konden klanten tegen betaling seks hebben in een achterkamertje in de bar. Vaak waren het Romeinen van een lagere klasse die de bars bezochten. Welgestelde burgers liepen met een grote boog om de bars heen.
  3. In het Romeinse theater werden de Romeinen ook vermaakt. Lange tijd waren staande theaters niet gewenst omdat zij als Grieks werden gezien. Na elke gelegenheidsvoorstelling werden de gebouwde theaters dan ook weer afgebroken. Later werden er echter toch staande theaters gebouwd en ingezet om de Romeinse bevolking te vermaken door middel van toneelstukken, zangvoorstellingen en pantomime. Door hun ontwerp in een D-vorm, was de akoestiek zeer goed.

labels: #Brood

Zie ook: