Dat de volkscultuur vergeven is van oude sagen en legenden is bekend, maar men is er zich meestal niet van bewust dat er heden ten dage nog steeds sagen en legenden ontstaan. Deze term is afkomstig van schrijfster Ethel Portnoy die in 1978 een aantal van dergelijke verhalen had gebundeld in het boekje ‘Broodje Aap: de folklore van de postindustriële samenleving’ gevolgd door ‘Broodje Aap Met’ (1992).

Wikipedia omschrijft Broodjeaapverhalen als: “Een Broodjeaapverhaal is een (meestal) verzonnen verhaal dat als waar gebeurd wordt doorverteld. Vaak ontbreken exacte data, locaties en namen van personen en zijn er ook geen bronnen te vinden die het verhaal bevestigen. Degene die het verhaal vertelt, heeft het veelal via iemand anders gehoord die het weer van iemand anders… en zo voort”.

Kenmerken van Broodjeaapverhalen

De voornaamste valkuil van Broodjeaapverhalen is dat ze op zich vrij logisch in elkaar zitten maar dat ze anderzijds appelleren aan onderbuikgevoelens, existentiële angsten en dergelijke. Een voorbeeld van een recent Broodjeaapverhaal is de recente aversie tegen het inenten van kleine kinderen. Uitspraken als “Je laat je kind toch niet vergiftigen” spreken boekdelen.

Broodjeaapverhalen hebben verschillen functies. Ze kunnen verzonnen zijn puur om te amuseren, meestal in het griezelsegment, maar ontstaan ook als verklaring voor een fenomeen waar men niet echt grip op heeft of als alternatieve verklaring of bestaansreden hiervan. We hebben in dat geval eenvoudigweg met modern bijgeloof te maken. Het feit dat bepaalde motieven, thema’s en symbolen in Broodjeaapverhalen over de hele wereld voorkomen wijst op het gebruik van archetypen. In dit geval is een vergelijking met sprookjes te maken.

Inconsistenties en Misverstanden

Er zitten eigenlijk twee inconsistenties aan deze term. In de eerste plaats wordt het Engelstalige ‘legend’ nogal eens gebruikt waar het eigenlijk sagen betreft. In de tweede plaats zijn de legends lang niet altijd urban; vele spelen zich af buiten stedelijke gebieden.

Het begrip komt voor het eerst voor in 1968, geïntroduceerd door Jan Harold Brunvand, een anglicist aan de Universiteit van Utah. Vanaf 1981 publiceerde Brunvand verzamelingen met Urban Legends te beginnen met ‘The Vanishing Hitchhiker’, waarover straks meer. ‘The Vanishing Hitchhiker’ is wel te beschouwen als de moeder aller Urban Legends.

De structuur is eenvoudig: een auto rijdt over de eindeloze wegen door de prairies van Amerika en de chauffeur pikt onderweg een lifter op. Deze neemt altijd achterin de auto plaats. Onderweg ontspint zich een gesprek tussen de chauffeur en de lifter, meestal over essentiële zaken. Als op een gegeven moment de chauffeur een vraag stelt en bij het uitblijven van een antwoord hij over zijn schouder kijkt, blijkt de lifter verdwenen te zijn zonder dat de auto gestopt is of snelheid geminderd heeft.

Het internet staat wereldwijd intussen vol met vele honderden zo niet een paar duizend Urban Legends c.q. Broodjeaapverhalen. Mijn laatste voorbeeld is dan ook niet op het internet de vinden. De bron is Ioannis Stórias, 2014, uitsluitend verschenen in het Nieuw-Grieks. Deze Urban Legend is een religieuze versie van de Vanishing Hitchhiker.

Stéfanos, de latere priester Vader Stéfanos (1922-2001, een historische figuur) is in de auto op weg naar Loutrá in het noorden van Griekenland. Onderweg merkt hij een stuk of tien liftende personen op, waaronder een man die er uitziet als een Grieks-Orthodoxe priester. Hij stopt om een paar van de lifters op te pikken, maar alleen de priester stapt in, uiteraard achterin de auto, en vraagt Stéfanos hem bij het klooster van Zítsa af te zetten. Inmiddels ontspint zich het onvermijdelijke gesprek.

De priester blijkt het nodige te weten over Stéfanos zonder hem of zijn familie ooit ontmoet te hebben. Hij merkt op dat Stéfanos weliswaar ongelovig is, maar dat hij een goed mens is met een zacht hart en zij bespreken zaken die hij in zijn leven goed dan wel fout heeft gedaan. Als Stéfanos vanwege verkeersperikelen op een gegeven moment achterom kijkt, blijkt de priester een nimbus te hebben en een glanzend gelaat. Na enige tijd nadert de auto het klooster van Zítsa.

Oorsprong van de Term "Broodje Aap"

Een broodje aap. Iedereen weet wat dat is: een vreemd verhaal dat als waargebeurd wordt gepresenteerd maar eigenlijk klinkklare onzin is. De Nederlands-Amerikaanse schrijfster Ethel Portnoy (1927-2004) publiceerde in 1978 een verhalenbundel onder de titel Broodje Aap. De folklore van de post-industriële samenleving. Het titelverhaal vertelt over een onthoofd en gevild lijk dat vlakbij een hotdogkraam wordt gevonden.

Het lijk wordt al snel nader onderzocht en een patholoog-anatoom komt tot een bijzondere conclusie. Het gaat niet om het lichaam van een mens maar om dat van een gorilla. Na deze ontdekking wordt al duidelijk wat het lijk daar deed. De eigenaar van de nabijgelegen hotdogkraam blijkt bij de plaatselijke dierentuin de kadavers van dode apen op te kopen en ze vervolgens te verwerken in zijn broodjes. Bij deze hotdogkraam werd dus het ‘broodje aap’ geboren. En verkocht aan nietsvermoedende hongerige burgers.

Voorbeelden van Broodjeaapverhalen

  • Een jong stel komt met een lege tank naast een verlaten weg te staan. Op de radio horen ze dat er een gevaarlijke moordenaar is ontsnapt die zijn slachtoffers op gruwelijke wijze ombrengt en dan ophangt. Uiteindelijk ziet het meisje haar dode vriend aan de boom naast de auto hangen.
  • De Brusselse metro wordt geterroriseerd door een groepje agressieve jongeren die vrouwen voor een keuze stellen: groepsverkrachting of engelenglimlach. Ze snijden het gezicht van de vrouwen van oor tot oor open.
  • Een oud vrouwtje wast iedere dag haar chihuahua. Ze besluit haar kletsnatte hondje dan maar even in de magnetron te zetten zodat hij toch snel op kan drogen. Plotseling explodeert het hondje in de magnetron.
  • Beatles-lid Paul McCartney is in 1969 omgekomen tijdens een auto-ongeluk, waarna een vervanger zijn plaats innam.

Onderzoek naar Broodjeaapverhalen

Specialisten in Nederland op het gebied van Broodjeaapverhalen zijn onder meer prof. dr Theo Meder (Meertens Instituut/RUG) en dr J. Peter Burger (RUL) die in 2014 promoveerde op een onderzoek naar verhalen over misdaad in kranten en in online discussies: ‘Monsterlijke verhalen - misdaadsagen in het nieuws en op webforums als retorische constructies’.

labels: #Brood

Zie ook: