Iedereen eet weleens een boterham met hagelslag of een beschuit met muisjes van De Ruijter. Zeg je De Ruijter, dan zeg je ‘muisjes’! Wat begon als een luxe lekkernij voor gezeten burgers, groeide in bijna anderhalve eeuw uit tot een breed, voor iedereen toegankelijk assortiment van zoet broodbeleg.

Sinds 2001 is dit oer Hollandse merk in handen van Heinz. Maar het begon allemaal in Baarn.

De Oorsprong in Baarn

De grondslag voor het De Ruijter concern van nu werd in 1860 gelegd in het voorhuis van een voormalige boerderij aan de Brinkstraat te Baarn. In 1860 begon de 24-jarige Cornelis Rutgerus De Ruijter een banketbakkerszaak, nadat hij het vak had geleerd bij een vooraanstaande Utrechtse banketbakker.

Cornelis Rutger de Ruijter is geboren op 05-05-1836 in Baarn, zoon van Peter de Ruijter en Wimpje Hoogeboom. Hij was daar ook ingewijd in de geheimen van de bereiding van "geboorte-muisjes", anijszaadjes met veel laagjes suiker erom, waardoor kleine witte en roze bolletjes ontstonden. Cornelis is overleden op 11-03-1884 in Rosmalen, 47 jaar oud.

De muisjes van C.R. De Ruijter vielen bij de gezeten burgerij minstens zo goed in de smaak als zijn gebak en bonbons. Vooral toen enkele oudere dames, die de gesuikerde anijszaadjes wat hard vonden voor hun gebit, hem op het idee brachten de muisjes fijn te maken in de vijzel.

Petronella Schoonderbeek

Cornelis trouwde, 26 jaar oud, op 12-11-1862 in Baarn met Petronella Schoonderbeek, 21 jaar oud. Petronella is geboren op 28-01-1841 in Baarn, dochter van Peter Geurtse Schoonderbeek en Cornelia Butzelaar. Petronella is overleden op 20-12-1885 in Baarn, 44 jaar oud. Zij is begraven in Baarn, Rooms Katholieke Kerkhof, Kerkstraat.

Kinderen en Opvolging

  • Petrus (Piet) de Ruijter, geboren op 12-11-1863 in Baarn. Piet is overleden op 24-10-1938 in Baarn, 74 jaar oud. Hij is begraven op 27-10-1938 in Baarn, Rooms Katholieke Kerkhof, Kerkstraat.

In 1883 stierf Cornelis Rutgerus De Ruijter op 47-jarige leeftijd. De oudste van de vijf kinderen, Petrus (Piet) was toen achttien en zette, ondanks zijn jeugdige leeftijd, de zaak voortreffelijk voort. Zo goed zelfs dat de leden van het Koninklijke Huis zijn producten met smaak gebruikten. Hun waardering voor de jonge banketbakker drukten zij uit in een benoeming tot Hofleverancier.

Tradities en Geboortegebruiken

Al kort hierna ontstond een nieuwe variant, gemaakt op verzoek van enkele oudere dames, die de gesuikerde bolletjes te hard vonden voor hun gebit. Anijstradities bij de geboorte stammen al uit de 17e eeuw.

Kraamvrouwen die moesten aansterken kregen toen geplette anijszaadjes en kandeel, een drank gemaakt uit wijn, eieren, suiker en kaneel. Omdat er toch genoeg anijs in huis was kreeg ook de kraamvisite als traktatie beschuit met anijs en suiker. Later werden dat suikerbolletjes die muisjes werden genoemd. Wist je trouwens dat in die tijd ieder kind roze-witte muisjes kreeg?

Na zijn dood in 1883 nam de oudste zoon Petrus de zaken over. En die liepen goed. Een reusachtige bus oranje Muisjes wel te verstaan. Er werden foto’s van genomen en het filmjournaal maakte opnamen. Zo konden velen over de hele wereld kennis maken met de Nederlandse gewoonte beschuit met muisjes te serveren bij een geboorte.

De Muisjes werden pas echt populair toen De Ruijter de Oranjes in 1938 een enorm blik Oranje Muisjes aanbood bij de geboorte van hun dochter, prinses Beatrix. Sindsdien heeft de Nederlandse bevolking de beschuit met muisjes omarmd en is het een populaire traditie geworden. Muisjes is ook een merknaam van deze producent, vandaar dat wij Muisjes met een hoofdletter schrijven.

De Rol van Maria De Ruijter

Maria werd het zakelijke brein achter allerlei vernieuwingen. De banketbakkerszaak werd grondig verbouwd en uitgebreid met een tearoom. Mevrouw De Ruijter gaf ook de aanzet tot het verpakken van de muisjes in luxe blikjes.

Rond 1880 was een procédé ontwikkeld om blik te bedrukken. Maria ontwierp zelf een blikje in de kleuren rood-groen-goud met een vrolijke rand van witte muizen. Veel later ontwierp zij ook het "handelsmerk": het silhouet van een moeder en een kind, met daaronder de tekst “KINDEREN ZIJN ER DOL OP! “.

Uitbreiding en Vernieuwing

De firma P. de Ruijter & Zn. wordt opgericht. De productiefabriek wordt gevestigd op de Generaal d’Aulnis de Bourouillelaan in Baarn. P. de Ruijter & Zn. wordt samengevoegd met Zwaardemaker & Co tot één bedrijf: Koninklijke De Ruijter BV is geboren.

Toen P. de Ruijter zich in 1915 uit de zaak terugtrok, was zijn oudste zoon Cees pas 12 jaar, te jong om het bedrijf te kunnen overnemen. Zes jaar lang dreef chefbanketbakker Kieft daarna de zaak. Cees ging na zijn schooltijd werken bij de firma Pastoors in Hilversum. Hij werd daar opgeleid tot grossier in koloniale waren. Toen hij alle facetten, zoals pakhuis, kantoor, inkoop en verkoop door en door had leren kennen, leek hem het vak van grossier toch minder aantrekkelijk dan het beginnen van een eigen productiebedrijf.

Cees De Ruijter besloot een muisjesfabriek te gaan opzetten, daar zijn vader, later met de hulp van zijn jongste broer Piet, thuis nog steeds op kleine schaal roze en witte muisjes, gestampte muisjes en suiker- en anijshagel maakte. De eerste werknemer werd Gijs van de Hoef. Van De Hoef kreeg twaalf gulden per week, voor die tijd een goed salaris. Hij had het maken van suikerhagel en gestampte muisjes snel onder de knie. Het was zwaar werk: de eerste tijd verwerkte hij zelfs balen suiker van 100 kilo.

De suikerhagel werd gemaakt in vier smaken: citroen, framboos, sinaasappel en anijs en dat in twee kwaliteiten: extra en (de goedkopere) huishoud. Boven de trog met een inhoud van 25 liter werd de meestal geklonterde poedersuiker door een zeef gewreven. Als de bak vol was, kwam De Ruijter Sr. met een kan vloeistof waarin de benodigde ingrediënten in de juiste hoeveelheden vermengd waren. Hij bereidde deze vloeistof in een aparte ruimte met een geblindeerd raam: alleen hij kende het - geheime - recept.

Van De Hoef kneedde de suiker, de vloeistof en wat aardappelmeel tot een soepel deeg. Gestampte muisjes werden gemaakt door gemalen anijszaad te mengen met suiker. Het mengsel werd in grote bussen op een warme plaats gezet, zodat het kon ’broeien’. De anijssmaak vermengde zich dan beter met de suiker. De geklonterde massa werd vervolgens wéér door een zeef gewreven en pas dan was het boterhambeleg klaar voor consumptie.

Zodra er weer 25 kilo gestampte muisjes gereed waren, gingen ze naar de - inmiddels ook aangenomen - inpakster. Zij had een aantal koperen schepjes en een weegschaal tot haar beschikking. De zaken begonnen voortreffelijk te lopen.

De broers spraken af dat Cees de grondstoffen zou inkopen en het eindproduct zou verkopen en dat Piet de bedrijfsleiding en de inkoop van de verpakkingen voor zijn rekening zou nemen. Er moest meer personeel worden aangenomen, wilde men de groeiende vraag kunnen bijhouden. Ondanks de economische crisis die in 1928 de kop opstak, ging het bergopwaarts met de De Ruijter fabriek. Steeds meer muisjesmakers werden aangetrokken. Zij maakten overigens niet alleen suikerhagel en gestampte muisjes, maar ook het voor De Ruijter nieuwe product anijsblokjes.

Ook de basis van dit product is poedersuiker. Daar doorheen ging anijsolie in kokend water. De anijsolie betrok men rechtstreeks uit China: het werd in loden bussen aangevoerd. Wanneer de olie, het water en de suiker tot een goed deeg waren gemengd, werd het op een plank geschept. Met een soort deegroller maakte men het mooi glad en vlak. Dan werden met de steker de blokjes uitgestoken, waarna ze met een houten hamer werden losgeklopt en vervolgens gedroogd.

Nu de zaken zo goed liepen, besloten De Ruijter Sr. en zijn twee zonen zich als officieel bedrijf te laten registreren bij de Kamer van Koophandel in Hilversum, onder de naam P. DE RUIJTER & ZN. De suikerhagelmakers werkten op volle toeren. Zij verwerkten vijf, soms zes balen per dag: voor de zesde baal kregen ze extra betaald.

Honderden kilo’s suikerhagel werden als ze door de zeef gewreven waren, in platte kistjes te drogen gezet. De droogruimte stookte men met kolenkachels warm tot 70 graden Celsius. Om te voorkomen dat de nog vochtige hagel ging klonteren, moesten de kistjes op gezette tijden geschud worden.

Technische Vernieuwingen

De eerste technische vernieuwing - het begin van een sindsdien onuitputtelijke reeks - deed zijn intrede: de prachtige grote koperen drageerketels. Deze waren zodanig op een standaard bevestigd dat ze elek-trisch aangedreven konden blijven draaien zolang als nodig was. Een gasvlam eronder verwarmde de inhoud.

Om een anijszaadje worden in een langdurig proces wel dertig suikerlaagjes aangebracht. P. De Ruijter Sr. maakte deze muisjes vroeger in zijn banketbakkerij in betrekkelijk kleine hoeveelheden. Met de moderne drageerketels kon men nu veel meer gaan produceren.

Oranje Muisjes voor de Koninklijke Geboorte

In 1937 braken bij De Ruijter extra drukke tijden aan, want men had besloten oranje muisjes te maken voor de verkoop in verband met de geboorte van het eerste kind van prinses Juliana en prins Bernhard, dat begin 1938 werd verwacht. Op 31 januari 1938 werd prinses Beatrix geboren.

Cees en Piet De Ruijter schoten in hun nette pak en haastten zich met een reusachtige bus oranje geboortemuisjes naar het paleis. Er werden foto’s genomen en het filmjournaal maakte opnamen. Zo konden velen over de hele wereld kennis maken met de Nederlandse gewoonte beschuit met muisjes te serveren bij een geboorte. Het aanbieden van oranje muisjes bij de geboorte van een prins of prinses van Oranje is sedertdien een traditie.

Na de Tweede Wereldoorlog

Na de Tweede Wereldoorlog kon men met vereende krachten aan de wederopbouw beginnen. Spoedig moest er meer personeel worden aangenomen. In 1946 kreeg de firma P. De Ruijter & Zn. een order van het leger om de Nederlandse soldaten in Indonesië te voorzien van haar oer-Hollandse product: vruchtenhagel.

Midden in de onstuimige naoorlogse ontwikkelingen moest Piet De Ruijter Jr. om gezondheidsredenen zijn taak neerleggen. Het familiebedrijf bleef in beweging. In 1951 was er de omzetting van de bedrijfsvorm in een Naamloze Vennootschap. De officiële naam werd daardoor P. De Ruijter en Zn. N.V.

Uitbreiding met Chocoladehagel

Besloten werd het aantal producten uit te breiden met chocoladehagel. Hiertoe werd een omvangrijke verbouwing uitgevoerd. Toen alles klaar was, werd de inwijding van de uitbreiding feestelijk gevierd maar dat vrolijke begin resulteerde niet in een bloeiende chocoladehagelproductie. Er bleek meer vakkennis voor vereist en daarom werd de chocoladelijn voorlopig op een laag pitje gezet want De Ruijter stelde kwaliteit voorop, zoals altijd was gebeurd.

Het idee om ook chocolade broodbeleg te gaan fabriceren liet Cees De Ruijter overigens niet los. Het was hem wel duidelijk geworden dat men niet alleen over de benodigde machines moet beschikken, maar meer nog over de juiste vakmensen en recepten. Zijn belangstelling richtte zich daarom op bedrijven in deze sector die te koop waren. In 1955 kwam de eerste mogelijkheid: hij nam de zaak van de Gebroeders van Campen C.V.

De vervaardiging van het vlokkendeeg begon in Baarn met twee machinale mengers of melangeurs. Vervolgens ging het deeg door een oude granieten vormmachine. Het inpakken was nog altijd handwerk. In de houten loods werkten daar zo’n vijftien meisjes aan.

De verschillende producten werden in teilen vanuit de productieruimten naar de pakzaal gedragen. De inpaksters werkten vaak in groepjes van vier of vijf. De eerste schepte met een koperen maatschepje 200 gram gestampte muisjes in een wit zakje en woog dat op een snelweger (er was een marge toegestaan van vijf gram). Het tweede meisje schoof het zakje in het gele blikje, vouwde het dicht en deed het deksel erop. Het derde meisje plakte het met plakband dicht. Vervolgens verzamelde de vierde de blikken per 25 in een stevige kartonnen doos.

Wanneer zo’n doos gevuld was, had elke inpakster van de groep vier en een halve cent verdiend. Hoe meer dozen men vulde, hoe meer geld men verdiende. Sommige ploegen waren zo op elkaar ingespeeld, dat ze per uur wel tweeëntwintig dozen vol kregen.

Verdere Groei en Automatisering

In 1957 zag Cees de Ruijter weer een mogelijkheid tot uitbreiding van zijn bedrijf. In Wormerveer werd de chocoladefabriek van Erven de Jong opgeheven. Hij kocht verschillende machines, waaronder chocoladewalsen en een kleine menger om chocoladedeeg te maken. Belangrijker echter was het dat drie vakmensen van Erven de Jong met hun kundigheid mee naar Baarn kwamen.

Het startschot kon gelost worden voor het opbouwen van een chocoladehagel-lijn. Daartoe moesten verschillende machines geïnstalleerd worden. De uitbreidingen en vernieuwingen volgden elkaar in snel tempo op.

In Zeist werd de suikerhagel- en gestampte muisjesfabriek Aa-Bb opgekocht. Daar had men toen al een veel moderner manier van suikerhagel maken: via een tunnel. De automatisch gezeefde sliertjes vallen op een transportband en leggen vervolgens een lange weg af door een droogtunnel. Met behulp van de know-how uit Zeist, werd vervolgens ook in Baarn een tunnel voor het automatisch vervaardigen van suikerhagel opgebouwd. Daarbij werd gebruik gemaakt van een oude lage drukketel die in de kelder stond. Het bleek een groot succes.

Vandaar dat er al snel drie tunnels bijkwamen, zodat men er voor elke kleur en smaak één had. De productie werd gestaag opgevoerd maar nog steeds werd alles met de hand ingepakt. Aan het eind van de jaren vijftig werkten er 40 meisjes in de pakzaal; qua personeel was dat de grootste afdeling.

De uitgebreide inpakafdeling had in het begin van de jaren zestig haar langste tijd gehad: ook daar deed de automatisering haar intrede. De eerste inpakmachine, die cellofaanzakjes met 200 gram suikerhagel kon vullen en afwerken, werd in 1961 aangeschaft. Vanaf dat moment was de opmars van het automatisch inpakken niet meer te stuiten.

100-jarig Jubileum en Nieuwe Generaties

De jaren zestig begonnen overigens met een jubileumviering, want in 1960 bestond het bedrijf P. de Ruijter en Zn. 100 jaar. De stormachtige groei zette door. Vooral de nieuwe technische mogelijkheden bepaalden de geschiedenis van De Ruijter in de jaren zestig. Steeds meer werd het zware handwerk overgenomen door machines.

Toen ook de eerste vrachtwagens met suiker automatisch gelost konden worden, slaakten veel sjouwers een zucht van verlichting.

Cees De Ruijter, met als altijd zijn blik op de toekomst gericht, liet in 1967 de nieuwe “Beatrixhal ” bouwen, in verband met de geboorte van prins Willem-Alexander. Men wilde voor die gelegenheid weer een extra oranjeproduct maken. Het was zijn laatste grote aandeel in de opbouw van de fabriek. Nog hetzelfde jaar werd hij ernstig ziek en hij stierf in 1968.

Zijn zoon Willem P.C. De Ruijter volgde hem op als directeur. De productie was inmiddels zo omvangrijk geworden dat het een flinke hoeveelheid administratie vergde om de grondstoffen en het verpakkingsmateriaal op tijd in huis te hebben, en de producten op tijd bij de klanten te krijgen.

Marketing en Nostalgie

In zo’n middelgroot, alsmaar groeiend bedrijf moet van tijd tot tijd geëvalueerd worden wat er gaande is en wat er wellicht efficiënter kan. Ging Cornelis Rutgerus in 1860 zijn winkel niet uit om zijn producten te promoten en zijn zoon Piet Senior evenmin, diens zoon Cees trok met de muisjes en de hagel naar alle windstreken om iedereen ervan te overtuigen dat er niets lekkerder en beter is dan De Ruijter producten.

In eerste instantie was het slechts het product zelf dat men meenam en liet zien. Later kwamen daar aantrekkelijke folders bij en een attentie voor de klant. Foldertjes werden folders en de mediareclame in krant, tijdschrift, op radio en televisie kreeg steeds meer nadruk.

Eind 1974 besloot men in te haken op de nostalgie naar “de goede oude tijd “. De gestampte muisjes werden tijdelijk weer verpakt in hun oude, ronde, gele blik. De blikjes vlogen de winkels uit, ook al omdat velen waren bevangen door de oude blikjes-verzamelkoorts.

Toch werd dit daverende succes nog overtroffen. In 1980 werd bekend gemaakt dat prinses Beatrix haar moeder koningin Juliana zou opvolgen. Dit feest zou plaatsvinden op 30 april 1980. Binnen drie maanden (heel kort voor zo’n actie) werd hals over kop alles geregeld. Er werd een blikje ontworpen met de beeltenis van koningin Beatrix en koningin Juliana en geproduceerd door een blikfabrikant. De aanmaak van reusachtige hoeveelheden oranjehagel werd geregeld. Het kantoorpersoneel, de technische dienst, de leiding, iedereen werd ingeschakeld in het productieproces.

Het succes was overdonderend.

Overname door Heinz

In 2001 werd Koninklijke De Ruijter verkocht aan Heinz. In de jaren erna blijft De Ruijter zich ontwikkelen. Maar er verdween ook een (populair) product: in 2013 vervangen anijsstaafjes de anijsblokjes (al sinds 1928 op de markt).

Hagelslag: Een Andere Nederlandse Innovatie

Hagelslag is een typisch Nederlands broodbeleg dat bestaat uit langwerpige korrels van chocolade of gekleurde suiker. Omdat de vorm aan hagel doet denken kreeg het de naam ‘hagelslag’, het neerslaan van hagel.

Natuurlijk komt de oorspronkelijke eerste hagelslag uit de Zaanstreek (okay, ik ben als geboren Zaanse een beetje bevooroordeeld). De firma Erve de Jong, cacao- en chocoladefabriek uit Wormerveer, bedacht rond 1913 een nieuw broodbeleg.

In 1919 kwam daar anijshagel bij, van de firma Venco. Zij deponeerden de naam hagelslag (dus niet in combinatie met chocolade). Toen Venz in 1936 chocolade als broodbeleg ging uitbrengen, kozen ze voor de naam chocoladehagel.

De firma Erve De Jong voorzag zijn verpakking chocoladehagelslag maar wel even van een slogan ‘Wordt wel nagemaakt, doch niet geëvenaard, nog minder overtroffen’.

Kikkers en Muizen

Rond de tijd van sinterklaas verschijnen ze in de winkels: de kikkers en muizen. Dit zijn chocolade figuurtjes met een vulling van fondant. De figuurtjes hebben de vorm van een kikker of een muis, en hebben een aluminium omhulsel waarop een afbeelding staat van de kikker of muis. Ze zijn meestal alleen rond de maanden van november, december en januari te koop.

Sommige internetwinkels bieden ze al eerder in het jaar aan. Met sinterklaas plagen de mensen elkaar een beetje: denk aan de leuke surprise-gedichten en het maken van een surprise voor een ander. Vaak is het: hoe gekker, hoe beter.

Een cadeautje dat in de appelstroop verstopt zit bijvoorbeeld. Ook het geven van een kikker of een muis is een plagerijtje. Dit komt omdat veel mensen schrikken van een kikker of muis. Dit maakt de grap veel leuker. Waarschijnlijk zijn daardoor de chocolade kikkers en muizen ontstaan.

Kikkers en muizen is een snoepgoed dat niet iedereen even lekker vindt: zelfs kinderen gruwelen er soms van. De vulling is mierzoet en wordt niet door iedereen even lekker gevonden. Anderen zijn juist niet weg te slaan van de kikkers en muizen en zouden deze het liefst het hele jaar door eten.

Alternatieve Geboortetraktaties

In plaats van trakteren met beschuit en muisjes, kun je natuurlijk ook trakteren met geboortechocolaatjes. Ook verkrijgbaar in diverse cadeauverpakkingen, voor elk budget is er wel iets.

Product Prijs
Geboorte wensplaat met verschillende illustraties en teksten vanaf € 16,95
Geboorte eendje boy/girl vanaf € 18,95 per stuk
Doosje chocolade beschuitjes € 7,95
Geboorte konijntjes boy/girl € 12,95 per stuk

Wil je iemand dubbel verrassen? Kies dan voor een wensplaat op maat, waarbij je zelf de tekst en versiering kiest. Verkrijgbaar in verschillende soorten en maten. Te bestellen in de winkel. Houd rekening met 4 à 5 werkdagen levertijd.

Kun je niet kiezen of laat je de ontvanger liever zelf een chocoladecadeau samenstellen? Kies dan voor een cadeaubon.

De Symboliek van Beschuit met Muisjes

Zoals veel tradities is het gebruik van beschuit met Muisjes door de eeuwen heen ontstaan. Er is niet één heel duidelijk verhaal achter het ontstaan van deze traditie. Het is wel mogelijk om de verschillende onderdelen te verklaren:

  • Het vieren van een geboorte: Een geboorte moet gevierd worden! Daar waren ze in de Middeleeuwen al van overtuigd, vooral omdat het toen helemaal niet vanzelfsprekend was dat moeder en kind de bevalling overleefden.
  • Anijs: Vroeger werd gedacht dat anijs goed zou zijn voor de borstvoeding. Daarnaast zou anijs ook helpen de baarmoeder na de geboorte tot de oorspronkelijke grootte terug te brengen. Muisjes zijn dus niet alleen een lekkernij, maar zouden ook nog eens goed zijn voor de kraamvrouw.
  • De Muisjes: Een suggestie is dat het uiterlijk van het strooisel voor deze naam heeft gezorgd. Alleen het steeltje steekt uit het bolletje, waarmee het geglazuurde zaadje op een muisje lijkt. Een andere gedachte is dat de muis, met zijn snelle voortplantingscyclus, gezien werd als het symbool van vruchtbaarheid.
  • Witte, blauwe en roze Muisjes: Bij de geboorte van een meisje werd sinds 1860 roze Muisjes geserveerd, maar bij een jongen kreeg je witte Muisjes voorgeschoteld. Pas in 1994 werden de blauwe Muisjes geïntroduceerd.
  • Het beschuit: Beschuit was vroeger behoorlijk duur en werd vooral gegeten bij feestelijke gelegenheden. Het eten van dit luxeproduct was niet voor iedereen weggelegd, vooral de rijke burgerij genoot van deze traktatie bij de geboorte van een kindje. Armere mensen aten wittebrood met suiker. Een beschuitje met suiker (of dus Muisjes) werd gezien als een echte traktatie.

Postzegel Typisch Nederlands - Hagelslag

PostNL brengt op 23 maart 2020 het postzegelvel Typisch Nederlands - hagelslag uit. De uitgifte is de 3e van de nieuwe serie Typisch Nederlands, de opvolger van de serie Mooi Nederland (2005-2019).

Op de 6 gelijke postzegels staat de waardeaanduiding 1 voor post tot en met 20 gram met een bestemming binnen Nederland. In 2020 brengt PostNL in totaal 5 postzegelvellen uit in de serie Typisch Nederlands. De serie Typisch Nederlands besteedt dit jaar aandacht aan etenswaren en gerechten die kenmerkend voor ons land zijn. In deze 3e uitgifte staat hagelslag centraal.

labels:

Zie ook: