Zwarte Piet, de knecht van Sinterklaas, ligt regelmatig onder vuur in de Nederlandse en Vlaamse media. Maar waarom? Wat is er mis met Zwarte Piet?

Op NederlandFeest.nl vieren we Sinterklaas zoals we dat al eeuwen doen: traditioneel mét een zwartgeschminkte helper van Sint Nicolaas dus. Wij noemen hem Zwarte Piet.

De Oorsprong van Zwarte Piet

Marcel Bas is aan dit boekje begonnen toen de discussie nog pril was. De discussie begon ermee dat Zwarte Piet een slaaf zou zijn uit de 19e eeuw. Onjuist, stelt Bas in zijn boek. En hij toont ook aan dat de traditie al veel ouder is dan die tijd.

Als je het boekje van Bas uitleest, zul je op verjaardagen, op het werk en in discussies over Zwarte Piet veel gemakkelijker kunnen uitleggen waar de traditie vandaan komt en hoe oud deze traditie is. En dat gaat ver terug: tot de tijd waarin wij Nederlanders de god Wodan nog aanbaden.

Vaak hebben deze tradities te maken met oude rituelen. Bijvoorbeeld voor vruchtbaarheid. Of ze hebben met de zonnewende te maken. Je komt er ook achter waar ‘Hoor de wind waait door de bomen’ vandaan komt. Dat het iets te maken heeft met de oude rituelen en Wodan verklappen we alvast.

De Rol van Zwarte Piet in de Sinterklaastraditie

Om het wezen van Zwarte Piet te begrijpen moeten we kijken naar de Wilde Jacht: een indrukwekkende mythologische voorstelling die uit voorchristelijke tijden stamt en van oudsher in heel de Germaanse wereld voorkwam. In zijn ene hand heeft hij een houten staf of speer, in zijn andere de teugels van de schimmel waar hij op rijdt.

Overal in de Germaanse wereld, van Ameland tot Zwitserland, bestaan nog sporen van dit aloude winterse gebruik van mannen om zich voor te doen als de doden, al is de oorsprong allang vergeten en verschillen de bijzonderheden en vermommingen nu voor iedere streek. De oorspronkelijke gedaante van de volgeling is evenwel de zwarte, niet-Afrikaanse, getuige onder andere de Schmutzli in Zwitserland, Knecht Ruprecht in Noord- en Midden-Duitsland en de Houseker in Luxemburg.

Sint Nicolaas was in de vierde eeuw de bisschop van Myra, een oord in het oostelijke gedeelte van het Romeinse Rijk, in wat sinds enkele eeuwen Turks en islamitisch gebied is. Zijn verering werd in de Middeleeuwen in Europa verspreid, waarschijnlijk door de Normandiërs.

Hoewel Sinterklaas zoals we hem nu kennen de ‘voortzetting’ is van Sint Nicolaas heeft hij ook veel weg van Woedan, die zoals gezegd vanouds wordt voorgesteld als zeer wijs, met witgrijze baard, gehuld in een mantel met kap of hoed, een staf of speer in de hand en rijdend op een schimmel.

De tegenwoordige verschijning van Zwarte Piet is dus niet een uitdrukking van de gedachte dat blanken meerwaardig zijn, maar het vanzelfsprekende gevolg van vergetelheid en herduiding. Zijn huidige gedaante als een Moorse knecht in een opzichtig, zestiende eeuws pagepakje is betrekkelijk laat ontstaan en zijn rol als guitige snoepstrooier is al helemaal een jonge ontwikkeling.

De Evolutie van het Sinterklaasfeest

De laatste jaren is er steeds meer discussie over de rol van ‘Zwarte’ Piet. Velen vragen zich waarom deze knecht zwart is en wat de rol van de knecht zou zijn. De manier waarop we het nu kennen is eigenlijk pas sinds de 19e eeuw ontstaan.

Het was Jan Schenkman die ons Sinterklaas en Zwarte Piet bracht in de huidige vorm. Schenkman was hoofdonderwijzer op een school aan de Anjeliersgracht in Amsterdam. In 1848 schreef hij het boekje Sint Nikolaas en zijn knecht, waarin de Sint voor het eerst werd afgebeeld als bisschop met rode mantel, staf en lange baard met als helper een zwarte knecht in een moors kostuum.

Sinds die tijd verschenen Sinterklaas en Piet steeds vaker in allerlei prentenboeken. In 1880 treden er naast Sinterklaas twee Zwarte Pieten op en na de Tweede Wereldoorlog organiseerden Canadese militairen in Nederland een Sinterklaasviering met Zwarte Pieten in grote getale. Het boekje werd nog vele malen opnieuw uitgegeven.

In de eerste boekjes van Jan Schenkman kwam Sinterklaas al aan met een stoomboot vanuit Spanje. Fysiek gebeurde dit voor het eerst in 1934 toen de eerste intocht plaatsvond in Amsterdam.

Sinterklaas tijdens de Tweede Wereldoorlog

In de donkere dagen van 1944 en 1945, te midden van de bezetting van Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog, beleefden de mensen een bijzondere en uitdagende tijd rond het traditionele Sinterklaasfeest. Desondanks wilden families koste wat kost het Sinterklaasfeest vieren, zij het in bescheidener vorm dan voorheen.

Een opvallend fenomeen was de betrokkenheid van geallieerde troepen, met name de Canadezen, die een hartverwarmende rol speelden in het in stand houden van de Sinterklaastraditie. Zodra de Canadezen hoorden van het Nederlandse gebruik om op 5 december het Sinterklaasfeest te vieren, namen tal van geallieerde eenheden het initiatief om hieraan mee te werken.

Kapitein George G. Blackburn, een Canadese observatieofficier voor de artillerie, maakte op 5 december 1944 voor het eerst kennis met het Sinterklaasfeest. In zijn boek ‘The Guns of Victory’ vervolgt Blackburn zijn beschrijving van het Sinterklaasfeest: ‘Welnu, het lijkt erop dat deze vader individuele Sinterklaas brieven schrijft aan zijn kinderen.

Een ander opmerkelijk verhaal is van het Canadese regiment ‘The Black Watch of Canada’, gelegerd in de omgeving van Cuijk. In hun War Diary van 6 december 1944 werd genoteerd hoe soldaten pakketjes samenstelden met snoep, chocolade en cake uit ontvangen pakketten, en deze stiekem bezorgden bij families in Cuijk als dank voor hun gastvrijheid.

Tradities en Gebruiken Rond Sinterklaas

De bekendste tradities rond Sinterklaas zijn toch wel het zetten van de schoen, het zingen van typische Sinterklaasliedjes, de vele lekkernijen die bij Sinterklaas horen en natuurlijk pakjesavond.

Pakjesavond wordt op veel verschillende manieren gevierd. Vaak bij jonge gezinnen thuis met een zak vol cadeautjes en het kloppen op de deur. Bij gezinnen of gezelschappen waar geen kinderen meer zijn die geloven in Sinterklaas, worden ook vaak lootjes getrokken.

Eigenlijk maakt het niet zo veel uit hoe je Sinterklaas viert en met wie. Bij Sinterklaasavond staat vaak gezelligheid centraal en is het vaak een avond waarop iedereen op een eigen manier tijd steekt in elkaar.

Sinterklaas in de Moderne Tijd

Als je het hebt over de 'typisch Nederlandse' sinterklaastraditie, moet je je afvragen welke je precies bedoelt. Want zoals met iedere traditie het geval is: hoe verder je teruggaat in de tijd, hoe minder hij lijkt op de huidige uitvoering.

Zoals Arnoud-­Jan Bijsterveld, bijzonder hoogleraar Cultuur in Brabant aan de Tilburg University, in 2016 aan Quest vertelde: 'Tradities moeten steeds op de een of andere manier ‘bij de tijd worden gebracht’. Juist die veranderlijkheid maakt tradities vitaal. Zodra een traditie fossiliseert, is­ ie op sterven na dood.’

We zetten al sinds de Middeleeuwen onze schoen Tot aan de Reformatie in de zestiende eeuw was de feestdag van Sint-Nicolaas een rooms-katholieke aangelegenheid, zoals vaker het geval is met heiligenverering. Er waren Sint-Nicolaasmarkten, waar hoopvolle jongemannen een speculaaspop kochten voor het meisje waar ze hun oog op hadden laten vallen.

In 2010 interviewde Het Nieuwsblad in België Raf Rumes, secretaris van het Sint-Nicolaasgenootschap Vlaanderen. Hij legt uit dat het verbod op Sint-Nicolaas in Nederland leidde tot een stiekeme viering, veilig verscholen in onze huizen, op de avond van 5 december.

Feestdag Datum Oorsprong
Sint-Nicolaas 6 december Rooms-katholieke traditie
Pakjesavond 5 december Nederlandse variant

De sinterklaastraditie is, zo blijkt, altijd met zijn tijd meegegaan. Over honderd jaar komt de Sint misschien wel op een hoverboard de haven binnen. Of met een jetpack. De tijd zal het leren.

Nederland kende geen segregatie. Het kleine aantal zwarte mensen dat in Nederland woonde werd nooit verboden om op het toneel, of later in films of TV, op te treden.

De traditie van Zwarte Piet in zijn hoedanigheid van knecht van Sinterklaas (en nu heb ik het dus niet over de oudere Europese traditie van die van een soort demon) stamt uit de negentiende eeuw. Er is geen indicatie dat Jan Schenkman, de man die deze moderne Zwarte Piet populariseerde, een voorstander van de slavernij was.

Er is vaak beweerd dat Zwarte Piet dom zou worden afgebeeld. Misschien was dit ruim een halve eeuw geleden het geval. Dit is echter niet zo in de seizoenen van de Club Van Sinterklaas en de feesten van Sinterklaas (1999-2009), Pittige Pepernoten (1997), of de nationale intochten die opgenomen en bewaard zijn gebleven sinds de jaren 80.

Sinterklaas is te zien als een heidens midwinterfeest. (1) Het feest zit tjokvol heidense vruchtbaarheidssymboliek en rituelen. Als ik deze allemaal zou willen behandelen dan zou dat een boek vullen. Ik beperk mij daarom nu tot het gedoe rondom Zwarte Piet.

Zwarte Piet strooit zijn levenskracht en zijn te ontkiemen zaadjes in het rond alsof het pepernoten uit een grote zak zijn! Sinterklaas is - in die optiek - de levenskunstenaar of tovenaar die, die krachten weet mee te brengen uit de Andere wereld naar onze wereld.

labels:

Zie ook: