De uitdrukking ‘mosterd na de maaltijd’ is een bekende Nederlandse zegswijze. Als iemand zegt dat iets ‘mosterd na de maaltijd’ is, bedoelt diegene dat iets te laat komt om nog nuttig of effectief te zijn. Het moment waarop iets waardevol of nodig was, is al verstreken.

Deze uitdrukking komt voort uit een eenvoudig en dagelijks beeld: mosterd wordt vaak als smaakmaker gebruikt bij een maaltijd. Als je echter de maaltijd al hebt afgerond en dan pas de mosterd krijgt, heeft die geen nut meer voor datgene waar het voor bedoeld was. De mosterd komt te laat om nog lekker bij het eten geserveerd te worden.

Je kunt ‘mosterd na de maaltijd’ gebruiken in heel uiteenlopende situaties. Stel dat iemand pas weken na een belangrijke vergadering opmerkingen heeft over het besproken plan.

De oorsprong van de uitdrukking

Waar komt ‘mosterd na de maaltijd’ eigenlijk vandaan? Mosterd is een gezond en al vele jaren een geliefd product. Zowel de oude Grieken als de Romeinen gebruikten mosterd; vanaf de vierde eeuw v.Chr. als geneesmiddel, terwijl de Romeinen mosterd vanaf de eerste eeuw n.Chr. ook gebruikten als toevoeging aan de maaltijd, gemengd met wijn.

De Romeinen brachten het recept voor mosterd met zich mee naar Frankrijk, waar het uiteindelijk geteeld werd door monniken. De naam ‘mosterd’ is waarschijnlijk afkomstig van het Latijnse ‘mustum’, een vers geperste maar nog ongegiste sap van druiven of andere vruchten dat bij de bereiding van mosterd met gemalen mosterdzaadjes werd vermengd. De Franse stad Dijon kreeg in de dertiende eeuw een monopolie op de productie van mosterd toegekend; Dijonmosterd is dan ook nog altijd een bekend en graag gegeten mosterdsoort. Ook de paus aan het hof in Avignon hield van de Franse mosterd.

In de Late Middeleeuwen werd men geacht mosterd tijdens de maaltijd te nuttigen, omdat het eigenschappen zou bezitten die de spijsvertering bevorderden. Mosterd eten ná de maaltijd was dan dus zinloos.

In 1807 werd deze uitdrukking overgenomen door de Engelsen, die het vertaalden naar like mustard after dinner.

Mosterd in andere spreekwoorden

Er zijn niet zo heel veel spreekwoorden die over mosterd gaan. De meeste zijn best bekend: weten waar Abraham de mosterd haalt en dat is mosterd na de maaltijd. Maar er is een andere die wat minder bekend is: door de mosterd halen. Voor ik over de betekenis van dit spreekwoord schrijf, is het misschien handig om te vertellen hoe mosterd gemaakt wordt.

De scherpe smaak, die veroorzaakt wordt door de verbinding tussen water en mosterdzaden, zorgt ook voor een scherpe prikkeling van de neusslijmvliezen. Als je door iemand door dit goedje gehaald wordt, dan word je dus op een pijnlijke manier terechtgewezen.

Het spreekwoord is al te vinden in de refreinen van Anna Bijns. Deze dichteres leefde van 1493 tot 1575 in Antwerpen. Vrij vertaald: alle geestelijken hoort men door de mosterd te halen. Ook in het Afrikaans is dit spreekwoord te vinden: iemand deur die mosterd trek. In het Fries zegt men: immen troch de moster fiterje of helje.

De kracht van spreekwoorden

De Nederlandse taal zit vol met beeldende uitdrukkingen, maar deze specifieke zegswijze is ook in andere talen terug te vinden. In het Engels zegt men bijvoorbeeld “a day late and a dollar short”, wat ook aangeeft dat iets te laat of onvoldoende is. Uitdrukkingen als deze blijven in de Nederlandse taal bestaan omdat ze makkelijk te begrijpen zijn en vaak heel goed de situatie om je heen beschrijven.

Ze zijn krachtig door hun eenvoud en herkenbaarheid. Ook kinderen begrijpen het beeld zodra je het letterlijk uitlegt. Daarnaast heeft de uitdrukking ook een lichte, humoristische ondertoon. Het klinkt niet als een harde verwijt, maar eerder als een constatering van de realiteit.

Spreekwoorden in het algemeen

Alle gangbare Nederlandse en Vlaamse spreekwoorden vind je in het Van Dale Spreekwoordenboek. Grote kans dat je het iemand weleens hebt horen zeggen. Neem dergelijke uitspraken niet te letterlijk, want het gaat hier om figuurlijk taalgebruik. Beide voorbeelden zijn namelijk spreekwoorden.

Als we het over een spreekwoord hebben, bedoelen we vaak een korte uitspraak die een wijsheid of levensles bevat. Neem de betekenis niet letterlijk, want spreekwoorden zijn figuurlijk bedoeld. Voor de meeste native Nederlanders is dit zo klaar als een klontje, maar non-native Nederlanders vatten spreekwoorden vaak wel letterlijk op.

Voordat jij je verdiept in de Nederlandse spreekwoorden, moet je weten dat ze nooit veranderen. Een spreekwoord is van begin tot eind namelijk altijd hetzelfde. Zo kan het spreekwoord ‘als de kat van huis is, dansen de muizen op tafel’ niet ineens veranderen in ‘als de hond van huis is, danst de kat op tafel’.

Ondanks dat spreekwoorden altijd hetzelfde horen te zijn, zijn er veel Nederlanders die ze (onbewust) aanpassen. Een native Nederlander heeft hier meestal geen problemen mee, want hij begrijpt alsnog wat je bedoelt. Voor niet-Nederlanders kan het verkeerd gebruik van spreekwoorden wel lastig zijn, zeker als zij de spreekwoorden (nog) niet goed kennen.

Spreekwoord of gezegde?

Naast spreekwoorden komen er in de Nederlandse taal ook gezegden voor. Veel mensen denken dat spreekwoorden en gezegden hetzelfde zijn, maar dat is niet het geval. Zo moet je weten dat gezegden over het algemeen veel korter zijn dan spreekwoorden. Daarnaast bevat een spreekwoord eigenlijk altijd een wijsheid of een levensles, terwijl dit bij een gezegde meestal niet het geval is.

Een ander belangrijk verschil tussen spreekwoorden en gezegden is dat gezegden geen werkwoord bevatten. Vandaar dat een gezegde geen opzichzelfstaande zin is, maar een zinsdeel. Het gezegde zelf is - net als een spreekwoord - altijd onveranderlijk, maar de zin eromheen kun je wel aanpassen. Als het om een figuurlijke uitspraak mét werkwoord gaat die nog wel in een zin geplaatst moet worden, noemen we dit een zegswijze.

Het ontstaan van spreekwoorden en gezegden

Wie denkt dat spreekwoorden en gezegden pas sinds een paar jaar gebruikt worden, heeft het mis. Ze zijn namelijk al eeuwenoud. Voor het eerste woordenboek met spreekwoorden dat in Nederland uitkwam, moeten we terug naar het jaar 1840. Toch wordt er aangenomen dat spreekwoorden en gezegden nog ouder zijn.

Spreekwoorden en gezegden zijn afgeleid van een uitspraak die een persoon ooit deed. Een eerste reden waarom mensen ze onthielden, was omdat ze vaak levenslessen of wijsheden bevatten. Daarnaast rijmden sommige spreekwoorden en gezegden, waardoor het voor mensen makkelijk was om ze te onthouden.

Een groot deel van de spreekwoorden en gezegden die we in het Nederlands gebruiken, is afkomstig uit de Klassieke Oudheid, de Middeleeuwen en de Bijbel. Daarnaast hebben we sommige spreekwoorden en gezegden overgenomen uit andere talen. Er ontstaan zo nu en dan overigens ook nog nieuwe spreekwoorden en gezegden. Dit kunnen varianten zijn op bestaande, maar veel nieuwe spreekwoorden komen uit een andere taal, zoals het Engels.

De Nederlandse taal barst van de spreekwoorden. Ben je een expat en wil je Nederlands leren? Dan is de kans groot dat je geregeld in aanraking komt met spreekwoorden. Daarom is het handig om te weten wat ze betekenen.

labels:

Zie ook: