De geschiedenis van een plek of gebouw kan vaak verrassende verhalen onthullen over de mensen en gebeurtenissen die er in de loop der tijd hebben plaatsgevonden.

De Van Nellefabriek en Cees van der Leeuw

Cornelis Hendrik (Cees) van der Leeuw (1890 - 1973) was een Nederlands fabrikant uit de familie Van der Leeuw, de eigenaren van de firma Erven de Wed. J. van Nelle, en later directeur van de Van Nellefabriek. Van der Leeuw had zeer vooruitstrevende denkbeelden over de menselijke arbeid in fabrieken.

Vanaf 1913 kwam Cees van der Leeuw in dienst bij Van Nelle. In 1917 werd hij mede-firmant en kreeg als taak om voor het bedrijf een nieuw bedrijfspand te realiseren. Daarom benaderde hij de architect Michiel Brinkman die hij had leren kennen op een bijeenkomst van theosofen, Van der Leeuw was overtuigd theosoof. Na de eerste schetsen overleed Brinkman en nam hij contact op met Leendert van der Vlugt.

Vanaf 1926 worden de fabrieken voor tabak, koffie en thee in etappes gebouwd. Kenmerkend zijn de karakteristieke gevels en de betonnen draagconstructies en de open uitstraling. Een ‘ideale fabriek’ met daglicht dat aangename werkomstandigheden biedt. Een ‘democratisch’ gebouw, open en licht, waarin de mensen elkaar van hoog tot laag aan het werk konden zien.

In de glazen wanden kwamen op verzoek van Van der Leeuw geen horizontale spijlen op ooghoogte voor de zittende of staande werker, want die zouden het uitzicht maar belemmeren en de mensen een opgesloten gevoel geven. Na de oplevering van de nieuwe fabriek, waar hij jarenlang intensief mee bezig was geweest, had het bedrijf Van der Leeuw hem niets anders meer te bieden dan de dagelijkse in- en verkoop en reclamepraktijken.

Hij besloot een andere richting in te slaan: in 1931 deed hij staatsexamen in Wenen en ging daar vanaf 1932 een studie psychiatrie volgen, onder meer bij Sigmund Freud en Alfred Adler. In 1939 promoveerde hij tot doctor in de Psychiatrie.

In 2014 is de Van Nelle Fabriek geplaatst op de werelderfgoedlijst van Unesco. Tegenwoordig wordt in Nederland de fabriek gezien als het icoon van het Nieuwe Bouwen.

De Rol in de Wederopbouw van Rotterdam

In november van dat jaar keerde hij terug naar Nederland vanwege de oorlogsdreiging en het veranderde klimaat in het Oostenrijk na de Anschluss. In de Tweede Wereldoorlog werden besprekingen gevoerd over de wederopbouw van de gebombardeerde binnenstad.

Van 1944 tot 1946 was Van der Leeuw gemachtigde van minister Ringers voor de Wederopbouw van Rotterdam. Op uitnodiging van Van der Leeuw kwam ‘Club Rotterdam’ bij elkaar - havenbaronnen, zakenlieden en architecten - in de bonbonnière van de Van Nellefabriek.

Ze bestonden al sinds 1928 maar stonden aan de zijlijn bij het creëren van de plannen voor de opbouw van Rotterdam. Toen Witteveen nog chef stadsbouw was ging hij geregeld bij de heren op bezoek om tekst en uitleg te geven over de stand van zaken rondom de wederopbouw, maar ze hadden geen directe invloed.

Van der Leeuw zag zijn inzet beloond in het wederopbouwplan van Van Traa. De stad kon eindelijk grondig verbouwd worden tot een modelstad voor ondernemende mensen. De plannen van Witteveen gingen van tafel - de groep van Van der Leeuw wilde de stedenbouw voor de moderne stad opnieuw uitvinden. Rotterdam moest modelstad worden.

Van der Leeuw en Club Rotterdam zagen Rotterdam als een nieuw soort stad - een knooppunt tussen de wereldhaven en het grote Europa. Tot de club van Van der Leeuw behoorde architecten die hun stempel op het nieuwe Rotterdam gedrukt hebben: Van den Broek en Bakema (Lijnbaan), Maaskant (Groothandelsgebouw), Brinkman (Vertrekhal Holland Amerikalijn), Van Tijen (Zuidwijk) en Kraaijvanger (Amsterdamse Bank aan de Blaak).

Vanwege de bijzondere verdiensten voor de wederopbouw is in 1946 aan Dr. C.H. Van 1946 tot 1960 was Cees van der Leeuw curator van de Technische Hogeschool Delft, vanaf 1953 was hij president-curator.

Daar introduceerde hij op de afdeling Bouwkunde de architectuur commentaarcolleges (1958-1966). Gevorderde studenten en stafleden wisselden in deze colleges eens per veertien dagen gedurende twee uur op vrije wijze ideeën uit over landschap, bouwen en bebouwing.

Van der Leeuw was vanaf 1957 voorzitter van het college van regenten van de Kröller-Müller Stichting en voorzitter van het college van aankopen voor het Kröller-Müller Museum.

Moderne Tijden en Heden

De Van Nelle Ontwerpfabriek laat zien hoe je monumenten kunt bewaren door ze levend te houden voor volgende generaties. Aldus Minister van Cultuur Jet Bussemaker over het voormalig Van Nelle fabriekscomplex, dat nog steeds in gebruik is en op 28 januari 2013 werd voorgedragen voor de werelderfgoedlijst van Unesco.

Op zaterdag 21 juni 2014 heeft het werelderfgoedcomité besloten de fabriek toe te voegen aan de lijst. Van Nelle, een shag-, sigaretten-, koffie- en theefabriek te Rotterdam, had begin 20e eeuw een nieuw fabriekspand nodig.

In 1916 kocht fabrikant Kees van der Leeuw daarom een stuk grond aan de Schie en vroeg architecten Leendert van der Vlugt en Michiel Brinkman en ontwerper Willem Gispen mee te werken aan het nieuwe fabriekscomplex. Van der Leeuw had voor die tijd vooruitstrevende ideeën over arbeidsomstandigheden.

Hij wilde een transparante, ruime en lichte fabriek met faciliteiten om het werk zo aangenaam mogelijk te maken. Zo waren er in het bedrijf douches en werden buiten sportvelden aangelegd. Wegens een langlopend conflict met de gemeente Rotterdam over de bouwgrond werd pas in 1924 begonnen met de bouwwerkzaamheden. In 1928 waren de tabaksfabrieken gereed en een jaar later ook het ketelhuis en het kantoorgebouw.

In de Tweede Wereldoorlog werd Rotterdam zwaar getroffen door bombardementen, maar de fabriek overleefde het geweld. Wel lag de productie in de fabriek tijdelijk stil. Na de bevrijding ging de familie Van der Leeuw zich inzetten voor de wederopbouw in Rotterdam en trokken ze zich terug uit de firma.

In 1954 werd Van Nelle een naamloze vennootschap. Het bedrijf produceerde nog zelfstandig tot Douwe Egberts het overnam in 1989. De Van Nellefabriek had toen al een monumentstatus. Sindsdien heet de fabriek ‘De Van Nelle Ontwerpfabriek’ en biedt het plaats aan zo'n 80 bedrijven met creatieve ambities.

Een strak en fris kanaal welke weer helemaal bij de tijd is.

labels:

Zie ook: