Een boterham met hagelslag is voor veel kinderen een feestje. Ook sommige volwassenen starten hiermee graag de dag. Boterhammen, daar lusten we in Nederland wel pap van. En wat ook uniek is: we hebben een gigantische variatie aan zoet beleg voor op die boterhammen. Velen eten het dan ook dagelijks.

Typisch Nederlands

Een belegde boterham bij ontbijt of lunch is bij veel Nederlanders favoriet. Ook al worden we kaaskoppen genoemd, wat ons broodbeleg betreft zijn we echte zoetekauwen. We eten veel vaker zoet beleg op brood dan in andere landen. En dat is typisch Nederlands. Over de grens weet men vaak niet eens wat het is.

Het aanbod van zoet beleg is dan ook overweldigend: van hagelslag, vlokken, muisjes en schuddebuikjes tot kokosbrood, jam, stroop, chocoladepasta en honing. Omdat iedereen wel weet dat zoetigheid meestal minder gezond is, hanteren veel gezinnen de regel ‘Eerst een boterham met hartig, dan pas met zoet’. Maar er zit wel verschil in de verschillende soorten zoet beleg. Niet alle soorten zijn even suikerrijk en van sommige soorten wordt beweerd dat ze zelfs gezonde stoffen als ijzer of vitamines bevatten.

De geschiedenis van zoet beleg

Vroeger was zoet op brood echt bedoeld als krachtvoer. Rond de jaren 10 van de vorige eeuw was het een luxe om suikerrijke producten te gebruiken. In die tijd waren tussendoortjes nog niet gebruikelijk. Met wat suiker op je brood kreeg je de broodnodige energie binnen. Daarvoor besmeerde of doopte men wat brood in gewone kristalsuiker, honing of jam. Rond 1900 was het eerste strooibeleg voor brood verkrijgbaar: anijsmuisjes. Deze versuikerde anijszaadjes werden al langer gegeten door moeders tijdens hun kraambed, omdat men toen dacht dat anijs goed zou zijn voor de productie van moedermelk.

Halverwege de jaren 30 bedachten verschillende fabrikanten varianten op de anijsmuisjes. Zo kwam er luxe strooibeleg als vruchtenhagel en chocoladekorrels. Dit werd hagelslag genoemd, naar het neerslaan van de hagel.

750.000 broodjes hagelslag

Hagelslag is tegenwoordig verreweg het meest populaire zoete broodbeleg in Nederland. We eten er samen zelfs ruim 14 miljoen kilo per jaar van. Naar schatting zijn dat 750.000 boterhammen met hagelslag per dag! In andere landen is hagelslag alleen bekend als taartdecoratie. In ons land liggen er gemiddeld zo’n 20 soorten hagelslag in supermarkt.

Er is chocoladehagelslag in puur, melk, wit of een mengvorm. En dan is er nog fruit- en anijshagel en extra feestelijke gelegenheidshagelslag voor tijdens feestdagen. Voor chocoladehagelslag geldt dat er minimaal 32 procent cacao in moet zitten om chocoladehagelslag te mogen heten. Chocoladekorrels met minder cacao heten cacaofantasie. Cacao is op zich een gezonde stof, die rijk is aan antioxidanten. Dit zijn stoffen die onder andere gunstig kunnen zijn voor de gezondheid van het hart en ontstekingen kunnen verminderen. Toch is chocoladehagelslag niet zo gezond. Het positieve effect van de cacao wordt grotendeels tenietgedaan door de grote hoeveelheid suiker die er in zit. Pure chocoladehagelslag bevat het minst suiker van alle soorten. Maar met een gemiddelde portie pure hagelslag van 15 gram strooi je alsnog ruim 9 gram suiker op je brood. Dat is meer dan twee suikerklontjes.

De oorsprong van de naam 'Hagelslag'

Maar waarom heet het eigenlijk hagelslag? Tuurlijk, de hagel snappen we. De vorm spreekt boekdelen. Maar ‘slag’? Het antwoord blijkt retesimpel: het neerslaan van hagel.

Het was een gure herfstdag in 1908. Donkere wolken pakten zich samen boven Amsterdam. Het begon te tikken op de daken. Hagel. De ijskorrels verzamelden zich tussen de straatstenen en op de kozijnen, waar ze langzaam smolten. Toen hij dat zag, kreeg de directeur van een dropfabriek aan de Lindengracht een ingeving. En zo besloot Herman Dieperink van dropfabriek Voornveld & Co de zoete korrels naar het weer te noemen: hagelslag. Hij kon op dat moment onmogelijk vermoeden hoe onmisbaar hagelslag voor de Nederlanders zou worden.

Een duik in het Amsterdams stadsarchief biedt het antwoord. Hagelslag begon namelijk helemaal niet als chocoladebeleg, maar als anijsbeleg. Meneer Dieperink, de directeur van de (drop)fabriek Venco bedacht rond 1919 dat witte broze korrels met een anijssmaak misschien wel lekker zouden zijn op brood. Hij deed zijn ontdekking - naar eigen zeggen - op een gure herfstdag, terwijl het buiten hagelde. Et voilà: de hagelslag was geboren.

Venz versus Venco

Chocoladehagelslag werd pas in 1936 bedacht, door chocoladefabrikant Venz. Die werden toen nog ‘chocoladehagel’ genoemd omdat de naam hagelslag al was gepatenteerd door Venco. Inmiddels is het een soortnaam geworden en is het patent niets meer waard, al zie je op veel verpakkingen nog wel enkel chocoladehagel staan.

Zo maakte het huidige Venco, zoals Voornveld & Co nu heet, de eerste hagelslag ooit. De productie moet het bedrijf tot ergens na de Tweede Wereldoorlog volgehouden hebben: de laatste hagelslagadvertentie die in krantenarchief Delpher terug te vinden is (‘’t is Venco, dat proef je zo!’) verscheen in 1951. Daarna lijken ze zich volledig te richten op drop.

Niemand weet hoe ze op het idee kwamen? Want Venz vond de chocohagelslag zeker niet uit, in 1936. Al 23 jaar eerder maakte de Wormerveerse chocoladefabriek Erven de Jong namelijk hagelslag van chocolade. Zo’n vijf jaar nadat Venco de naam hagelslag verzon voor de anijskorrels, maakten zij al een chocovariant.

Zo prijkt in de krant De Standaard in juni 1913 deze advertentie: ‘De Jong’s Hagelslag-Chocolade. Een nieuwe Chocolade voor de Boterham.’ Voor een gulden en tachtig cent kreeg je een kilobus hagelslag. Chocolade op je boterham, hoe kwamen ze daarbij? Daar komen we vermoedelijk nooit meer achter, want het bedrijf ging failliet in 1957.

Hagelslag in de 21e eeuw

In de 21ste eeuw besmeren Nederlanders een op de vijf boterhammen met ‘chocolade-beleg’, stelt het RIVM in zijn Voedselconsumptiepeiling 2012-2016. Kinderen zelfs een op de drie. Daar zal vast chocoladepasta bij zitten, maar ook zeker bergen hagelslag. Mr. Dutch Food levert Nederlandse producten aan particulieren en bedrijven.

Nederland kent verschillende merken die hagelslag maken.

In de jaren na de Tweede Wereldoorlog werd Nederland steeds welvarender en hagelslag vond zijn weg naar vrijwel elk huishouden. Wat begon als een luxe traktatie, werd een alledaags broodbeleg dat vooral populair was bij kinderen. Het kreeg zo een speciale plaats in de Nederlandse cultuur.

In de jaren ‘60 en ‘70 werd hagelslag een symbool van de Nederlandse jeugd. Reclames van De Ruijter en Venz richtten zich op gezinnen en kinderen, wat het imago als een vrolijk, lekker en kindvriendelijk product versterkte. Venz liet in haar reclamespotjes een vrolijk liedje horen op de melodie van “Het regent, het regent”, waarin werd beweerd dat hagelslag zelfs gezond was:

Het hagelt, het hagelt,
grote korrels Venz.
Zo gezond en lekker,
Venz, Venz, Venz.

Omdat ze wegens misleiding op de vingers werden getikt, wijzigden ze de derde regel naar “Zo geweldig lekker”. Venz gebruikte het liedje tot in de jaren ’90. De paraplu staat nog steeds op de verpakkingen van Venz.

Sinds de introductie van de eerste chocolade hagelslag zijn er talloze innovaties geweest. Merken experimenteren voortdurend met nieuwe smaken en texturen. Natuurlijk kent u de meest populaire varianten wel: puur, melk en wit. Puur heeft een sterke chocoladesmaak, melk is romiger en wit is zoeter. Maar er zijn nog veel meer variaties op de chocoladehagel en andere soorten. De keuze is reuze!

Hagelslag wereldwijd

Hoewel hagelslag een typisch Nederlands product is, wint het ook internationaal aan populariteit.

  • In Duitsland staat hagelslag bekend als ‘Schokoladenstreusel’ en wordt het voornamelijk gebruikt als decoratie voor gebak en desserts. Echter, steeds meer Duitse huishoudens kopiëren de Nederlandse gewoonte om hagelslag op brood te eten.
  • In Frankrijk wordt hagelslag vaak gebruikt als een luxe topping voor patisserie en desserts. Franse bakkers en chefs waarderen de veelzijdigheid en smaak van hagelslag, waardoor het langzaam zijn weg vindt naar de Franse ontbijttafel.
  • In Spanje begint hagelslag aan populariteit te winnen, vooral in toeristische gebieden waar Nederlandse vakantiegangers hun favoriete ontbijtgewoonten introduceren.
  • In Scandinavische landen zoals Zweden en Noorwegen wordt hagelslag steeds populairder, niet alleen als desserttopping, maar ook als ontbijtoptie.

Het is misschien wel het meest Hollandse ontbijtje ooit: een boterham met boter en hagelslag. Misschien de reden dat we één van de gelukkigste landen op aarde zijn, misschien niet.

labels: #Brood

Zie ook: