Voor het koelen en langer kunnen bewaren van voedsel was vroeger ijs nodig. De ijskelder was dus, anders dan onze diepvries, geen plek waar men eten bewaarde, zo was men ook in de warmere periodes van het jaar was verzekerd van goed blijvend voedsel.

Het ontstaan en de functie van ijskelders

Het is bijzonder dat het fenomeen ijskelder al veel eerder in de tijd bekend was. Tweeduizend jaar geleden werden ze in China al gebruikt. Bij veel kastelen zijn om die reden vanaf begin zeventiende eeuw ijskelders aangelegd. Je kunt ze beschouwen als voorloper van de koelkast en de vrieskist. Het concept was simpel: men haalde ’s winters ijs uit bijvoorbeeld de rivier of uit de gracht. Met paard en wagen werd het uitgebikte ijs vervolgens getransporteerd en opgeslagen in de ijskelder.

Daar werden de blokken ijs bewaard onder een dikke laag isolerende grond, waardoor er in de zomer nog ijs beschikbaar was. IJs werd vanuit de ijskelder naar de keuken gebracht, waar het voedsel kon koelen. IJs was ook een luxe goed en werd gebruikt in de gezondheidszorg.

De constructie van ijskelders

Een ijskelder kon vrij eenvoudig zijn: een ruimte in de grond was het belangrijkst en de toegang moest goed geïsoleerd zijn. Er waren wat de bouwwijze betreft verschillende soorten ijskelders. De eenvoudigste waren van hout met een rieten dak. Ook stenen ijskelders konden een rieten dak hebben, maar er waren er ook met koepels en zelfs gewelven.

De ideale ijskelder volgens Gijsbert van Laar in het Magazijn van Tuin-sieraden (1807), de uitgegraven grond kon gebruikt worden om de ijskelder af te dekken. De zuidzijde van de ontstane heuvel kon gebruikt worden voor een wijngaard. De ingang moest aan de noordzijde zijn en beschermd door bomen.

De ijskelder in de Nederlandse cultuur

Ijskelders hebben hun functie verloren, die van eenvoudige makelij bestaan meestal niet meer. Maar soms zijn ze nog wel herkenbaar in het landschap, bijvoorbeeld als een grote kuil. Waar ijskelders behouden zijn worden ze onderhouden, zoals bijvoorbeeld de ijskelder van Kasteel Biljoen. Ze maken dan nog steeds deel uit van het ensemble (kasteel, tuin en omgeving) van een kasteel. Soms zijn de kelders een geschikte winterverblijfplaats voor vleermuizen, de ijskelders van Soestdijk werden gebruikt als champignonkwekerij. Elisabeth van Aldenburg Bentinck gebruikte daarvoor de kelders van het Noorderpaviljoen.

De Amerongse ijskelder zat niet op het kasteelterrein, maar in de wal van de Utrechtse Heuvelrug, niet ver van het kasteel. Voor de bekenden in Amerongen: vlak bij de oude begraafplaats en de galgenberg. De afstand tot het kasteel was ongeveer een kilometer en zo werd gebruik gemaakt van het natuurlijk landschap. Een ijskelder aanleggen op het terrein van het kasteel had geen zin, omdat met hoog water een kelder onder zou lopen en het ijs zou smelten. De Amerongense ijskelder dateert van midden 18e eeuw en was in feite een diepe put met daarop eenvoudig houten gebouwtje met een rietendak en rieten isolatie. Het gebouwtje is in de jaren dertig van de vorige eeuw afgebrand.

Je moet wel even goed zoeken, want hij ligt een beetje verstopt. Even navraag doen bij het museum helpt. Je moet een trapje op lopen en op een kleine heuvel staat hij dan. Op het bordje bij de ijskelder staat dat sterke mannen blokken zaagden van ijs die ze in de put stapelden. Ook de ijskelder van Landgoed Elswout is bijzonder, omdat het een van de mooiste en best bewaarde ijskelders van Nederland is.

Wil je een ijskelder van binnen bekijken? In 1999 werd in park Sonsbeek in Arnhem een ijskelder herontdekt en in opdracht van de Vrienden van Sonsbeek gerestaureerd. Die ijskelders zijn natuurlijk coole erfgoedobjecten, maar ze hebben ook nog een andere functie. Zo is er al 44 jaar een stabiele populatie vleermuizen in de vochtige, donkere ijskelder van Natuurmonumenten achter het landhuis Schaep en Burgh in 's-Graveland. Natuurmonumenten heeft de ijskelder nog verder geoptimaliseerd. Rondom de kelder zijn kastanjes en rododendrons aangeplant en is een nieuwe zandlaag gestort. Zo blijft de luchtvochtigheid hoog.

De Rol van IJs in de Gezondheidszorg

IJs was niet alleen een luxe product voor het bewaren van voedsel en het koelen van ruimtes, maar speelde ook een rol in de gezondheidszorg. Het werd gebruikt om ontstekingen te verminderen, pijn te verzachten en de lichaamstemperatuur te verlagen bij koorts. Deze toepassing van ijs laat zien hoe belangrijk het was om toegang te hebben tot een betrouwbare bron van ijs, vooral tijdens de warmere maanden van het jaar.

Ijskelders en Klimaatbeheersing

De ijskelder is een fascinerend voorbeeld van hoe mensen in het verleden omgingen met klimaatbeheersing zonder de moderne technologieën die we vandaag de dag hebben. Door gebruik te maken van natuurlijke isolatie en de koelte van de aarde, boden ijskelders een efficiënte manier om voedsel te bewaren en ruimtes te koelen. Dit toont aan dat duurzame oplossingen voor klimaatbeheersing al eeuwenlang bestaan en nog steeds relevant kunnen zijn in de huidige tijd.

labels: #Ei

Zie ook: