De levende omgeving van een vis is complex en omvat verschillende cruciale aspecten, zoals de beschikbaarheid van voedsel, concurrentie om die voedselbronnen, de aanwezigheid van partners, geschikte paai- en schuilgelegenheden, de strijd tegen ziekten en parasieten, en de noodzaak om roofdieren te ontwijken. De visstand in een waterlichaam staat niet op zichzelf, maar wordt op verschillende manieren beïnvloed door de soorten en aantallen planten en andere dieren die datzelfde water bewonen. Ze hebben allemaal wat met elkaar te maken.

Ze eten elkaar of ze betwisten elkaar een prooi, of soms ook een schuilplaats. Anderen hebben elkaar nodig voor bescherming, als aanhechtingsoppervlak, alstransportmiddel en wat al niet mogelijk is. Het komt er op neer dat ze bij elkaar horen: ze vormen een zogenaamde levensgemeenschap. Ook de vissen in een water maken deel uit van een dergelijke levensgemeenschap. Hieronder zie je een voorbeeld van een voedselkringloop onder water, waar verschillende vissoorten onderdeel van uit maken.

We kennen allemaal de verhalen van guppies die op mysterieuze wijze uit de vissenkom verdwenen zijn. Het is extreem onwaarschijnlijk dat guppies in het wild hun soortgenoten opeten, zo moeten wetenschappers concluderen in het blad Ecology and Evolution. En dat is toch wel een beetje verrassend. Niet alleen voor mensen die al jarenlang guppies houden en er regelmatig getuige van zijn dat de kleine visjes hun soortgenoten verorberen, maar ook voor de onderzoekers zelf.

“Kannibalisme onder deze vissen is een probleem waar ook biologen regelmatig in het lab mee te maken hebben, dus werd aangenomen dat het ook in de natuur regelmatig voorkomt,” stelt onderzoeker Brian Langerhans. Wie wel eens guppies heeft gehad, heeft waarschijnlijk wel eens moeten concluderen dat er op een dag veel minder exemplaren in de kom zaten dan in de dagen ervoor. Het komt namelijk zeer vaak voor dat guppies - maar bijvoorbeeld ook de veelvuldig in vissenkommen en aquaria gehouden muskietenvisjes - elkaar in gevangenschap verorberen. En meestal zijn de jonkies het slachtoffer.

Het gebeurt zo vaak dat onderzoekers die met guppies en muskietenvisjes werken, genoodzaakt zijn om maatregelen te nemen, zo vertelt onderzoeker Rüdiger Riesch. “Het komt zodanig vaak voor dat muskietenvisjes en guppies aan kannibalisme doen dat er in onderzoekslaboratoria protocollen bestaan die erop gericht zijn om nageslacht zo snel mogelijk van de grotere vissen te scheiden.” Het zette Riesch aan het denken. Die vraag leidde tot een heel nieuw onderzoek dat aantoont dat guppies in gevangenschap hun wilde soortgenoten onterecht in een slecht daglicht plaatsen. Want: in het wild zijn er nauwelijks guppies en muskietenvisjes met kannibalistische trekken te vinden.

Hij trekt die conclusie nadat hij samen met collega’s het dieet van bijna 12.000 wilde vissen onder de loep nam. Sommige vissen werden daarvoor ontleed, anderen ondergingen hun röntgenscan om helder te krijgen wat er op hun menu had gestaan. De bevindingen zijn opvallend; de onderzoekers stuitten in hun uitgebreide studie op 35 gevallen van kannibalisme onder slechts drie soorten muskietenvisjes.

Wat daarbij opviel, was dat de weinige populaties waarbinnen aan kannibalisme werd gedaan één ding met elkaar gemeen hadden. Binnen al deze populaties was sprake van een felle concurrentiestrijd om voedsel. Deze populaties hadden weinig vijanden, waardoor de populatiedichtheid heel groot was; te groot eigenlijk voor de hoeveelheid voedsel die beschikbaar was.

Om er zeker van te zijn dat die populatiedichtheid en daaruit voortvloeiende voedselschaarste de drijvende kracht achter het kannibalisme was, zetten de onderzoekers een experiment op. Ze plaatsten 720 vissen in grote containers waarin het natuurlijk habitat van de vissen tot in detail was nagebootst, maar waarin de onderzoekers tegelijkertijd bepaalde factoren - zoals populatiedichtheid, de aanwezigheid van roofdieren en voedsel - konden bepalen. De onderzoekers creëerden in de containers verschillende omstandigheden; soms was de populatiedichtheid groot, soms niet, soms was er genoeg voedsel voorhanden, soms niet. En elke keer keken ze hoe dat scenario gedurende een week uitpakte.

Het experiment hint er eveneens op dat voedselschaarste de vissen aanzet tot kannibalisme. De afwezigheid van roofdieren speelt daarbij indirect ook een rol. “Zonder roofdieren kan de populatiedichtheid pijlsnel toenemen, waardoor de hoeveelheid voedsel afneemt,” stelt Langerhans. Andere verklaringen voor het kannibalisme, zoals de frequentie waarmee grotere vissen kleinere soortgenoten tegen het lijf lopen, kunnen door de onderzoekers op basis van hun experimenten worden uitgesloten.

“Kannibalisme vindt niet vaker plaats wanneer grote vissen heel vaak kleinere vissen ontmoeten,” vertelt Langerhans. “Ook was het niet simpelweg de lichaamsomvang die kon voorspellen welke individuen aan kannibalisme deden.

Implicaties voor de vissenkom?

Dat populatiedichtheid en daaruit voortvloeiende voedselschaarste vissen in het wild aan kan zetten tot kannibalisme roept natuurlijk de vraag op wat dat ons vertelt over onze aquaria. Stoppen we ze te vol? Of geven we onze guppies te weinig eten? Dergelijke conclusies kunnen op basis van deze studie echter niet direct worden getrokken. Wat de studie wél laat zien, is dat wilde vissen niet zo snel over zullen gaan tot kannibalisme.

Alleen als er echt een intense concurrentiestrijd om voedsel gaande is, is er een kans dat ze elkaar op gaan eten. “Kannibalisme is zeldzaam onder wilde muskietenvissen en guppies,” zo stellen de onderzoekers nogmaals in hun onderzoeksartikel. “Waarschijnlijk deels ook omdat de jacht op soortgenoten veel energie kost (want die soortgenoten zijn veel groter en vertonen meer uitwijkmanoeuvres dan de typische prooi van deze vissen).” Het is dus een afweging tussen kosten en baten. En in het wild liggen de kosten gewoon heel hoog.

“De jacht op soortgenoten is alleen de moeite waard als de competitie om voedsel heel intens is.” Maar in gevangenschap is dat anders. “Hoewel vrij zeldzaam in het wild, komt kannibalisme in gevangenschap mogelijk veel vaker voor, omdat het daar veel minder energie kost om kleinere soortgenoten in een kleinere en afgebakende ruimte te pakken.” Kortom: kannibalisme loont in gevangenschap nu eenmaal veel sneller dan in het wild; er is geen intense concurrentiestrijd om voedsel nodig om kannibalisme de moeite waard te maken.

De conclusie dat guppies en muskietenvisjes in het wild nauwelijks aan kannibalisme doen, is niet alleen een grappig feitje waarmee je bij de koffiemachine wat punten kan scoren. De bevindingen van dit onderzoek kunnen namelijk ook wel eens verstrekkende implicaties hebben voor het onderzoek binnen de evolutionaire biologie waarbij muskietenvisjes veelvuldig worden ingezet als modeldier.

“Deze vissen worden gebruikt als modellen voor evolutionair onderzoek - om te achterhalen hoe bepaalde eigenschappen evolueren,” legt Langerhans uit. “Nu we weten dat kannibalisme in het wild geen veelvoorkomende eigenschap is, weten we ook dat het onnatuurlijk hoge aantal gevallen van kannibalisme in een laboratoriumsetting de eigenschappen van deze vissen (die zij middels evolutie verkrijgen, red.) zodanig kan veranderen dat de onderzoeksresultaten wellicht worden aangetast, met name in studies omtrent de evolutie van gedrag.” Enige voorzichtigheid omtrent conclusies die op basis van in gevangenschap levende muskietenvisjes worden getrokken, is mogelijk ook geboden, zo stellen de onderzoekers in hun onderzoeksartikel. Zeker als er geen of nauwelijks maatregelen worden genomen om de kans op kannibalisme te verkleinen.

Zijn mijn vissen kannibalen?

Het fenomeen van kannibalisme bij vissen is complex en wordt beïnvloed door verschillende factoren. Hieronder volgt een tabel die de belangrijkste oorzaken en preventieve maatregelen samenvat:

Factor Oorzaak Preventieve Maatregelen
Territoriumdrang Beperkte ruimte in het aquarium Zorg voor voldoende ruimte: minstens 3 tot 5 liter water per gup
Voedselconcurrentie Onvoldoende voedsel, onregelmatige voeding Zorg voor een gebalanceerd dieet en voer op vaste tijdstippen
Stressfactoren Onvoldoende schuilplaatsen, slechte waterkwaliteit Bied voldoende schuilplaatsen en onderhoud een goede waterkwaliteit
Erfelijke aanleg Agressieve genetische eigenschappen Overweeg doelgericht kweken om agressieve genen te verminderen
Overlevingsstrategie Beperkte middelen in de omgeving Optimaliseer de leefomgeving om de noodzaak tot kannibalisme te verminderen

Guppies staan bekend om hun vrolijke kleuren en speelse zwemgedrag, en ze hebben van nature de neiging om territorium te vormen. In een overbevolkte omgeving, zoals een aquarium met beperkte ruimte, kan deze territoriumdrang leiden tot agressief gedrag en kannibalisme. Overbevolking kan dus een belangrijke trigger zijn waarom guppies elkaar opeten. Een ander aspect dat we niet over het hoofd mogen zien, is de voedselconcurrentie binnen het aquarium.

Guppies houden van eten, en als er niet genoeg voedsel is, kunnen ze wat agressief worden. Stressfactoren, zoals onvoldoende schuilplaatsen of slechte waterkwaliteit, kunnen deze agressie verder aanwakkeren. Het is ook interessant om de genetische component te onderzoeken. Niet alle guppies zijn even vriendelijk. Fokkers kunnen proberen dit gedrag te beïnvloeden door slim te kweken, maar in gemengde groepen kunnen agressieve trekjes zich laten zien in kannibalisme.

In omgevingen met beperkte middelen kunnen volwassen guppies hun eigen nakomelingen opeten om te overleven. Dit lijkt misschien wreed maar dit dient als een overlevingsstrategie om de populatie onder controle te houden.

Hoe kun je voorkomen dat guppies elkaar opeten?

Zorg voor voldoende ruimte in het aquarium om territoriumconflicten te verminderen. Een algemene richtlijn is het bieden van minstens 3 tot 5 liter water per gup. Zorg voor geschikte schuilplaatsen met planten en decoraties. Wanneer je dit doet kun je de stressfactoren verminderen en agressief gedrag minimaliseren.

Zorg voor een gebalanceerd dieet en voer op vaste tijdstippen om voedselstrijd te voorkomen. Te veel eten kan leiden tot ongewenst agressief gedrag, terwijl te weinig eten problemen zoals zwakte, verminderde weerstand tegen ziekten en zelfs kannibalisme kan veroorzaken. Het is cruciaal om een goede balans te vinden, zodat je guppen gezond, gelukkig en harmonieus samenleven in het aquarium.

Als je fokt met guppies, overweeg dan doelgericht kweken om agressieve genetische eigenschappen te verminderen. Fokkers kunnen guppen selecteren op basis van kleur, patroon, vinstructuur, grootte en gedrag om bepaalde gewenste eigenschappen te bevorderen. Door zorgvuldig te kiezen welke guppen worden gekruist, kunnen fokkers de genetische samenstelling van de populatie beïnvloeden en de eigenschappen van toekomstige generaties sturen.

In ons blog; waarom guppies elkaar opeten, hebben we ontdekt dat het gedrag van deze kleurrijke vissen complexer is dan je op het eerste gezicht zou denken. Verschillende dingen, zoals territoriumdrang, genetische eigenschappen en overlevingsstrategieën, spelen een rol bij dit interessante verschijnsel. Als liefhebbers van het prachtige onderwaterleven is het onze taak om een goede leefomgeving voor onze guppies te creëren. Door slimme stappen te zetten, zoals het goed inrichten van het aquarium, voldoende schuilplekken te bieden en voor gezond voedsel te zorgen, kunnen we ervoor zorgen dat kannibalisme minder voorkomt en een vreedzame gemeenschap van guppies ontstaat.

labels:

Zie ook: