Gezonde voeding is cruciaal voor de gezondheid van individuen en de samenleving als geheel. Consumenten willen gezonder eten maar lopen tegen belemmeringen aan: gezonde voeding is duurder en minder makkelijk en snel te verkrijgen dan ongezonde voeding.

De Realiteit van Voedselkeuzes

Amsterdam, 17 oktober 2023 - Gezond eten en drinken is voor de grote meerderheid van Nederland (87%*) belangrijk, maar toch heeft 50%** van de Nederlanders overgewicht of obesitas en dat heeft enorme gevolgen voor de volksgezondheid en de toekomst van onze kinderen. De Alliantie Voeding voor de Gezonde Generatie (AVGG), een initiatief van Diabetes Fonds, Hartstichting, Maag Lever Darm Stichting en Nierstichting, stelt dat gezond eten en drinken momenteel door de voedingsindustrie onmogelijk wordt gemaakt.

Uit cijfers blijkt dat overal om ons heen ongezond eten en drinken wordt aangeboden en gepromoot en daarom roepen de gezondheidsfondsen samen met drie BN'ers op tot verandering. Tijd om Nederland wakker te schudden. In een nieuwe driedelige documentairereeks ‘Op zoek naar gezond’ leggen Renze Klamer, Hanna Verboom en Fidan Ekiz de pijnlijke waarheid over wat we eten en drinken op tafel.

Uit onderzoek van AVGG blijkt dat 80%*** van het voedselaanbod in de supermarkt ongezond is en meer dan 80%**** van de reclames die we zien voor ongezonde producten zijn. Bijna de helft (48%*****) van de volwassenen in Nederland denkt dat reclames voor eten en drinken geen invloed hebben op hun keuze. Dit terwijl de voedingsmiddelenindustrie jaarlijks maar liefst 1,6***** miljard euro uitgeeft aan reclames, waarvan 80% aan reclame voor ongezonde voeding. De belangrijkste doelgroep van deze ongezonde reclames zijn helaas kinderen.

AVGG-voorzitter Diena Halbertsma: "Consumenten hebben het idee dat ze zelf bepalen wat ze eten, maar de beschikbaarheid van ongezond voedsel is zo dominant dat er geen sprake is van een eerlijke keuze. We worden continu verleid tot het maken van ongezonde keuzes, waardoor het heel moeilijk is om gezond te eten en te drinken. Daarom luiden wij nú de noodklok. We willen dat er een pakket aan wettelijke maatregelen komt die zorgen voor een gezonder aanbod van eten en drinken: onder andere een verbod op kindermarketing voor ongezond eten en geen btw op groenten en fruit. We eten onszelf nu letterlijk ziek.

Halbertsma: "De gevolgen zijn enorm; er komt een tsunami aan mensen met diabetes, hart- en vaatziekten, nierschade en spijsverteringsziekten op ons af.” In de driedelige documentairereeks ‘Op zoek naar gezond’ gaan actrice Hanna Verboom, presentator Renze Klamer en journalist Fidan Ekiz in gesprek met consumenten, vertegenwoordigers van supermarkten, voedselfabrikanten en wetenschappers. Waaronder gedragswetenschapper Frans Folkvord, voedingswetenschapper Jaap Seidell en gezondheidswetenschapper Maartje Poelman. Ze krijgen verontrustende antwoorden op vragen over wat we eten en drinken.

Enkele vragen die aan de orde komen zijn: ‘Waarom is gezond eten duurder dan ongezond?’ ‘Waarom zijn veruit de meeste reclames die mijn kind ziet voor ongezond eten en drinken?’ En ‘waarom is er meer keuze voor ongezond dan gezond?’

Renze Klamer: “Als ouder wil je dat je kinderen gezond opgroeien, en je weet dat gezond eten daarbij belangrijk is. Als ik ‘s ochtends aan mijn kinderen vraag ‘Wat wil je vanavond eten?’ is het antwoord steevast: ‘pannenkoeken en patat'. Dat is deels biologisch bepaald, maar komt ook doordat 80% van alle reclame voor voedsel gaat over ongezond eten. De reclames zijn vaak gericht op kinderen, die extra kwetsbaar zijn voor de ongezonde verleidingen. Geen wonder dus dat mijn kinderen met ongezonde suggesties komen; ze zien het gewoon te vaak. We willen en moeten samen uit dit systeem losbreken, om volgende generaties in goede gezondheid te laten opgroeien.”

De ambitie van AVGG is dat de Nederlandse jeugd in 2040 de gezondste ter wereld is. Met die reden doet de Alliantie nu een dringende oproep aan supermarkten, voedselfabrikanten, reclamemakers en de politiek: maak gezond eten en drinken makkelijk!

Consumentenonderzoek ABN AMRO: Barrières voor Gezonde Voeding

Dit blijkt uit het consumentenonderzoek uitgevoerd door Panelwizard in opdracht van ABN AMRO. Uit het onderzoek van Panelwizard blijkt dat bijna 89 procent van de ruim 1.000 respondenten gezonde voeding (zeer) belangrijk vindt. De Schijf van Vijf is voor de definitie van gezonde voeding in dit onderzoek als uitgangspunt opgenomen. Ondanks deze intentie stuiten consumenten op verschillende belemmeringen.

Prijs vormt een belangrijke factor; bijna 38 procent van de ondervraagden geeft aan dat gezonde producten te duur zijn. Opvallend is dat met name huishoudens met jonge kinderen (44,9 procent) en de leeftijdsgroep 18 tot 30 jaar (53,6 procent) gezond eten te duur vindt.

Daarnaast speelt gemak en snelheid een rol, met 21,3 procent van de respondenten die aangeven dat gezonde voeding moeilijker te verkrijgen en minder snel te bereiden is dan ongezonde voeding. Ook hier geldt dat huishoudens met jonge kinderen (31,5 procent) en de groep tussen 18 en 30 jaar (37,3 procent) relatief hoog scoren.

Andere belangrijke redenen zijn dat de consument gezond eten minder lekker vindt (16,7 procent) of het lastig vindt om te achterhalen of producten gezond zijn vanwege slechte informatievoorziening (15,5 procent).

Terwijl gezonde voeding geassocieerd wordt met complexe en lange bereidingstijden, zijn ongezonde keuzes - producten die buiten de Schijf van Vijf vallen - overal beschikbaar: in supermarkten, op stations en bij fastfoodketens. Ongezond voedsel wordt als relatief goedkoop gezien, gemakkelijk te ‘snacken’, vaak aantrekkelijk gepresenteerd en is op veel plekken beschikbaar.

De Rol van Supermarkten en Voedingsbedrijven

Ruim 80 procent van de consumenten brengt een bezoek aan de supermarkt om boodschappen te doen voor het avondeten, blijkt uit ons onderzoek. Supermarkten hebben daarmee een grote maatschappelijke verantwoordelijkheid. Ze bepalen in belangrijke mate wat consumenten aangeboden krijgen, tegen welke prijs, en hoe zichtbaar die producten zijn. De inrichting van supermarkten is vaak zodanig dat consumenten worden gestuurd in hun keuze, bijvoorbeeld door kassapromoties, volumedeals of opvallende plaatsing van producten op het schap.

Meestal komt de consument weliswaar eerst in aanraking met de groente- en fruitafdeling, wat een gezonde keuze stimuleert, maar critici beargumenteren dat circa 80 procent van het supermarktaanbod buiten de Schijf van Vijf valt. Voor veel consumenten wordt het hierdoor lastiger om structureel gezondere keuzes te maken, zelfs wanneer de intentie er wel is.

Voedingsspeciaalzaken, zoals slagers, groenteboeren of bakkers, bereiken slechts een beperkt deel van de bevolking vanwege doorgaans hogere prijzen en een minder bereikbare ligging. Consumenten doen het grootste deel van hun boodschappen in de supermarkt (one-stop-shopping). Dit onderstreept dat juist supermarkten, die een breed publiek bedienen, een sleutelpositie innemen om gezonde voeding voor iedereen toegankelijk te maken.

Voedingsbedrijven dragen ook een grote verantwoordelijkheid in het bevorderen van een gezonde leefomgeving. De druk op de sector neemt toe naarmate de ontwikkeling van obesitas niet wordt gekeerd. Respondenten in het onderzoek van Panelwizard geven aan vooral op voedingswaarde (suikers, vetten, zout, eiwitten), energie en ingrediënten te letten om te bepalen welke voeding gezond is.

Een op de drie respondenten zegt hiervoor gebruik te maken van de Schijf van Vijf. De veelbesproken Nutri-score, het voedsellogo dat met kleuren aangeeft hoe gezond een product is binnen een productgroep, wordt minder gebruikt. Een op de zes respondenten kijkt naar de Nutri-score. Omdat veel producten buiten de Schijf van Vijf vallen en consumenten deze kopen omdat ze vooral lekker zijn, is de Nutri-score bij uitstek geschikt om de consument het ‘betere alternatief’ binnen een productgroep te laten kiezen en de voedingsindustrie te stimuleren de samenstelling van deze producten te verbeteren.

Positieve Ontwikkelingen in de Markt

Er zijn ook positieve ontwikkelingen. Enkele supermarkten nemen concrete stappen om gezondheid toegankelijker en aantrekkelijker te maken. Zo verwijderde Dirk van den Broek als eerste grote keten alle snoepwaren bij de kassa’s en verving deze door gezondere alternatieven. Albert Heijn ontwikkelde een app waarbij klanten inzicht krijgen in de voedingswaarde van hun winkelmandje. Lidl richt zich in toenemende mate op het stimuleren van groenten en fruit, ook voor mensen met een kleiner budget.

Ook producenten zijn in ontwikkeling. Zo introduceerden verschillende leveranciers van pindakaas de 100% variant. Magioni biedt gezondere alternatieven van onder andere pizzabodems en pancakes en Ella’s Kitchen positioneert zich met gezonde en gemakkelijke voeding voor baby’s en jonge kinderen. Het Nederlandse Hak zet zich in voor groei in groente- en peulvruchtconsumptie met innovatieve gemaksoplossingen.

De Rol van de Overheid en Beleidsinstrumenten

Daarnaast grijpt de overheid in met diverse beleidsinstrumenten zoals communicatie, organisatie, juridische sturing en financiële prikkels. Zo wordt via JOGG-teams (gestart als Jongeren op Gezond Gewicht) al vanaf 2010 lokaal gewerkt aan een gezondere leefomgeving door kennis te delen met gemeenten, die vervolgens hun beleid kunnen aanpassen en dit met JOGG in de praktijk kunnen brengen.

In het Nationaal Preventieakkoord, dat in 2018 werd gesloten, zijn bindende afspraken gemaakt met onder andere maatschappelijke organisaties en het bedrijfsleven ter preventie van overgewicht. Op basis van het akkoord zijn diverse acties genomen, zoals de reductie van suiker in frisdranken en de beperking van marketing gericht op kinderen. In 2024 ging de verbruiksbelasting omhoog op alcoholvrije danken, zoals vruchten- en groentesappen, limonade en alcoholvrij bier, om een gezondere keuze te stimuleren. De verbruiksbelasting op mineraalwater werd juist afgeschaft. Toch leiden bovengenoemde maatregelen vooralsnog niet tot een gewenste afname van overgewicht.

Tips en Inspiratie voor Gezond en Goedkoop Eten

Gelukkig is goedkoop gezond eten niet onmogelijk. Je kunt zeker gezond eten met minder geld, maar je moet er net iets meer moeite voor doen. In de Verenigde Staten lijkt het wel zo dat fastfood meer calorieën voor je dollar geeft dan verse producten. Maar hoe zit dit in Nederland?

Door inflatie als gevolg van grondstofprijzen en olie en elektra zie je dat voeding sinds 2021 met ongeveer 30% is toegenomen. Aangezien de lonen niet zoveel zijn gestegen is dit voor veel mensen een flinke domper. Gelukkig is gezonde voeding sinds 2023 niet het meest gestegen.

Belangrijk om te weten: 80% van de producten die je in de supermarkt vindt, vallen niet binnen de schijf van vijf. Kortom, je kunt wel gezond eten met minder geld, maar je moet er meer moeite voor doen.

Een smaakvolle betaalbare pasta met champignons, mager gehakt/vega gehakt, peulvruchten en een zelfgemaakte tomatensaus hoeft maar rond de 2- 4 euro te kosten. Als vrouw zou je ongeveer rond de 35-40 euro per week kwijt kunnen zijn aan eten. Gezond eten hoeft dus niet heel veel duur te zijn, mits je op een aantal dingen let.

Ga bijvoorbeeld op zaterdag naar de markt of let op de aanbiedingen in de supermarkt. Meer tips om gezond en goedkoop te eten vind je in het volgende artikel.

Sociale Media Betrekken

Het inzetten van influencers loont met name om jongere doelgroepen te bereiken. Ruim 22 procent van alle ondervraagden is door sociale media (via influencers) bewuster geworden van voeding en gezondheid; voor de leeftijdsgroep 18-30 jaar is dit met 37 procent een stuk hoger. En ruim 17 procent heeft weleens het eetpatroon of voedingsstijl aangepast, zoals de keuze voor vegan eten of minder suiker gebruiken. Ook hier geldt dat het aandeel jongeren met 30 procent een stuk hoger ligt.

Overzicht van bevindingen

Onderzoeksresultaat Percentage
Consumenten die gezonde voeding (zeer) belangrijk vinden 89%
Consumenten die gezonde producten te duur vinden 38%
Huishoudens met jonge kinderen die gezonde producten te duur vinden 44.9%
Leeftijdsgroep 18-30 jaar die gezonde producten te duur vinden 53.6%
Consumenten die gezonde voeding moeilijker te verkrijgen en minder snel te bereiden vinden 21.3%
Huishoudens met jonge kinderen die gezonde voeding moeilijker te verkrijgen en minder snel te bereiden vinden 31.5%
Leeftijdsgroep 18-30 jaar die gezonde voeding moeilijker te verkrijgen en minder snel te bereiden vinden 37.3%
Consumenten die voedingsproducenten verantwoordelijk achten voor gezonde voeding 37%
Consumenten die de overheid verantwoordelijk achten voor gezonde voeding 35.3%
Consumenten die supermarkten verantwoordelijk achten voor gezonde voeding 34.7%

* Bron; Poelman, M.P., Dijkstra, S.C., Djojosoeparto, S.K., de Vet, E.W.M.L., Seidell, J.C. en Kamphuis,C.B.M., 2021. Monitoring van de mate van gezondheid van het aanbod en de promoties van supermarkten en out-of-home-ketens; Inzicht in de huidige stand van zaken en aanbevelingen voor het opzetten van een landelijke monitor.

**** Draagvlakonderzoek Gezonde voedselomgeving; 1-meting, 2022 (N =3000) uitgevoerd door I&O research i.o.v.

***** Marketing voor voedingsproducten. Marketingbestedingen via massamedia & Internationale voorbeelden van restricties in wet- en regelgeving. Panteia i.o.v.

labels:

Zie ook: