Coeliakie is een auto-immuunziekte die ernstige schade toebrengt aan de darmwand in de dunne darm. Deze schade en de bijbehorende klachten worden veroorzaakt door gluten, een eiwit dat in tarwe, gerst en rogge voorkomt. Iedereen die de diagnose coeliakie krijgt moet een glutenvrij dieet volgen.

Dat betekent dat je alles waar gluten in zit - een eiwit dat van nature voorkomt in verscheidene granen zoals tarwe, gerst en rogge - moet vermijden. Als iemand met coeliakie gluten eet, veroorzaakt dat een auto-immuunreactie in het lichaam die leidt tot beschadiging van de binnenwand van de dunne darm. Daardoor kan de dunne darm niet langer voedingsstoffen uit voeding opnemen en er ontstaan symptomen zoals diarree, onverklaarbaar gewichtsverlies en ondervoeding (3).

Waarom een Glutenvrij Dieet?

Bij mensen met coeliakie zorgt het eten van gluten voor een auto-immuunreactie die de dunne darm beschadigt; de plaats waar voedingsstoffen worden opgenomen. Dit auto-immuunproces wordt voorkomen door gluten te vermijden, zodat de dunne darm kan helen en de normale functie weer kan uitoefenen. Darmklachten zoals diarree blijken het snelst op te lossen - sommigen merken al verbetering na twee dagen glutenvrij eten.

Het glutenvrije dieet zorgt voor afname van de symptomen van coeliakie. Je darmen kunnen helen, de opname van voedingsstoffen verbetert, het risico op onvruchtbaarheid, kanker of osteoporose neemt af. Deze symptomen blijken te zijn afgenomen bij meer dan 90% van de mensen nadat ze een jaar lang een glutenvrij dieet hebben gevolgd, wat een aanzienlijke verbetering in levenskwaliteit oplevert (5, 6, 7).

Het is van cruciaal belang om heel erg bedacht te zijn op gluten. Omdat de beschadigde dunne darm bij mensen met coeliakie de voedingsstoffen niet goed kan opnemen, ontstaan daarin vaak tekorten. Tekorten aan ijzer, calcium, magnesium, zink, vitamine B12, riboflavine en folaat en aan vitamine A, D, E en K, komen het meest voor (12, 13). Een onverklaarbaar ijzertekort is zelfs een van de vaakst voorkomende tekenen van coeliakie bij volwassenen (14).

Herstel van de Darm

Dit proces heeft tijd nodig, dus hoe eerder je begint met een glutenvrij dieet, hoe beter. Een studie wees uit dat maar liefst 95% van de kinderen met coeliakie die twee jaar lang een glutenvrij dieet volgden geen tekenen meer vertoonden van schade in de darmen (9). Bij volwassenen gaat het meestal langzamer - bij 34 - 65% is de darm geheeld na twee jaar. Dit aantal loop echter op van ten minste 66% tot soms wel 90% na vijf of meer jaar glutenvrij dieet (9, 10).

Wat te Vermijden

Gluten zitten in tarwe, spelt, gerst, kamut en rogge. Vermijd tarwe, gerst, spelt en rogge en alles wat van deze granen wordt gemaakt en richt je op voeding die van nature glutenvrij is, waaronder glutenvrije granen. Eet of drink iets niet als deze dingen erin zitten:

  • Granen zoals tarwe, rogge, gerst en spelt
  • Dingen die van deze granen gemaakt zijn, zoals brood, pasta, beschuit, crackers, koekjes, cake, gebak, muesli, cruesli of pizza.
  • Griesmeel, zemelen en grutten
  • Couscous, bulgur en seitan
  • Haver (soms is haver glutenvrij, dat staat dan op de verpakking)
  • Gort en parelgort
  • Gerstemout
  • Bloem

Er kan ook gluten zitten in:

  • Paneermeel en bindmiddel
  • Vermicelli, macaroni, spaghetti en mie
  • Mout, moutstroop en moutextract
  • Plantaardige vezels (als ze van tarwe zijn gemaakt)
  • Plantaardig eiwit (als het van tarwe is gemaakt)

Verborgen Gluten

Gluten is een mengsel van eiwitten dat van nature voorkomt in bepaalde granen. Gluten zit in producten die gemaakt zijn van bepaalde granen, zoals in brood, beschuit, crackers, gebak, koek en pasta. Ook zit het in producten waarin een glutenbevattend bindmiddel is gebruikt, zoals soep, saus, worst en aangemaakt gehakt.

Veel verwerkte voedingsmiddelen kunnen verborgen gluten bevatten, zelfs als de ingrediëntenlijst veilig lijkt. Gluten kan ook voorkomen in minder voor de hand liggende producten zoals sommige soorten medicijnen, vitaminesupplementen en lippenbalsems.

Wat Mag Je Wel Eten?

Gelukkig zijn er ook veel producten waar geen gluten in zit. Alle dierlijke eiwitten, fruit, groenten, noten, zaden, peulvruchten, kruiden en specerijen zijn van nature glutenvrij. Deze dingen mag je bijvoorbeeld wel eten en drinken:

  • Vlees, vis en tofu (let op: in paneermeel en marinades kan wel gluten zitten)
  • Groente en fruit
  • Aardappelen
  • Eieren
  • Rijst
  • Melk en yoghurt
  • Maïs en popcorn
  • Linzen, erwten en bonen (peulvruchten)
  • Noten, pitten en zaden
  • Onbewerkte granen, zoals quinoa, boekweit, gierst, teff, sorghum en amaranth
  • Sojaproducten (let op: in sojasaus zit wel vaak gluten)

Alle voedingsmiddelen die niet van graan afkomstig zijn bevatten helemaal geen gluten. Ook aardappelen, quinoa en rijst zijn glutenvrij.

Glutenvrije Granen en Alternatieven

Amarant, boekweit, cassave, gierst, glutenvrije haver, johannesbroodpitmeel, kastanje, maïs, quinoa, rijst, sorghum, teff en tapioca zijn allemaal veilig te consumeren. Zilvervliesrijst en aardappelen zijn van nature glutenvrij en kun je gewoon eten. Ook glutenvrije granen, zoals gierst, teff, quinoa en boekweit zijn geschikt.

Gebruik haver alleen als er expliciet 'glutenvrij' op de verpakking staat of als er het 'Crossed Grain' keurmerk op staat. Let op dat haver van nature glutenvrij is, maar vaak besmet raakt met gluten tijdens de productie.

Pasta is bijna altijd afkomstig van tarwe. Maar pasta gemaakt van bijvoorbeeld linzen of kikkererwten kan je gewoon eten. Let er wel op dat er niet alsnog een bepaald percentage tarwe inzit.

Hoe Controleer Je Producten op Gluten?

Controleer van alle producten die je in de winkel koopt of er gluten in zitten. Dit kun je doen door de etiketten of de verpakking te lezen. Glutenvrije producten hebben bijvoorbeeld dit logo:

Staat er geen logo op het product? Lees dan goed het etiket om te zien of er gluten inzitten. In de supermarkt is vaak ook een plek waar speciale glutenvrije producten staan.

Lees altijd het etiket. Op het etiket vind je alle informatie die je nodig hebt om glutenvrije producten te vinden.

  1. Producten die het officiële 'Crossed Grain' keurmerk dragen - met daaronder een uniek nummer - zijn gecontroleerd volgens de strengste normen. De Nederlandse Coeliakie Vereniging beoordeelt deze producten als ‘veilig glutenvrij’ (minder dan 20 milligram gluten per kilo).
  2. Staat de term ‘glutenvrij’ niet op de verpakking en staat er ook geen 'Crossed Grain' keurmerk op? Dan kan er gluten in het product zitten. In de ingrediëntenlijst staat vermeld als er glutenbevattende granen in een product zitten. Dit is voor alle voedingsmiddelen wettelijk verplicht.
  3. Soms staat er op producten die in principe alleen glutenvrije ingrediënten bevatten een waarschuwing over gluten. Soms staat het heel klein op het etiket, dus het is goed om ook de kleine lettertjes te lezen. Dit noemen we een kruisbesmettingswaarschuwing.

'Glutenvrij' is een wettelijk beschermd begrip. Een product mag volgens de warenwet de term ‘glutenvrij’ dragen wanneer het product minder dan 20 milligram gluten per kilo bevat.

De term ‘met zeer laag glutengehalte’ mag volgens de wet gebruikt worden als het product 20 tot 100 milligram gluten per kilo bevat. Deze producten zijn dus niet glutenvrij en niet geschikt voor mensen met coeliakie. Deze producten komen in de winkel niet of nauwelijks voor.

Glutenvrije Alternatieven

Glutenvrije dieetproducten zijn herkenbaar aan het 'Crossed Grain' keurmerk op de verpakking. Voorbeelden van glutenvrije dieetproducten zijn glutenvrij brood, glutenvrij meel om zelf brood, gebak of koekjes mee te bakken, glutenvrije crackers en -koekjes, glutenvrije afbakbroodjes, glutenvrij bladerdeeg en glutenvrije pasta zoals spaghetti.

Je kunt aan voldoende voedingsstoffen komen door het eten van goedkopere, van nature glutenvrije voeding. Deze speciale producten heb je echter niet per se nodig in je glutenvrije dieet. Glutenvrije artikelen zoals brood, koek en gebak, crackers en pasta kunnen wel meer dan twee keer zo duur zijn als de gewone producten van tarwe (32).

Glutenvrij Brood

Er is kant-en-klaar glutenvrij brood te koop. De smaak en de structuur is meestal even wennen. Roosteren maakt het lekkerder. Let op: gebruik bij een glutenvrij dieet het broodrooster alleen voor glutenvrij brood.

Let op als je vers gebakken glutenvrij brood, broodjes of gebak koopt bij de gewone bakker. De kans is groot dat het glutenvrije brood toch in aanraking is gekomen met gluten. Twijfel je? Vraag aan de bakker hoe het brood wordt klaargemaakt. Is er een aparte werkruimte beschikbaar voor de bereiding van glutenvrije producten? Wordt het glutenvrij brood in een aparte broodmixer gemaakt? Snijdt de bakker het brood niet in dezelfde machine? Wordt er gebruikgemaakt van haver met het ‘Crossed Grain’ keurmerk?

Brood is een belangrijke bron van jodium. In Nederland levert brood ongeveer de helft van de jodiuminname. Dit komt door het speciale bakkerszout, waaraan jodium is toegevoegd. Maar bakkers zijn niet verplicht om bakkerszout te gebruiken. Aan glutenvrij brood of -meel is niet altijd jodium of bakkerszout toegevoegd. Bij verpakte producten staat in de ingrediëntenlijst of er bakkerszout inzit. Voor verse producten is navragen bij de bakker de oplossing.

Voor mensen die niet altijd glutenvrij brood willen eten: een alternatief is glutenvrije muesli, glutenvrije crackers, rijstwafels, glutenvrije havermout, rijstepap of een glutenvrije pannenkoek.

Tips voor een Glutenvrij Dieet

  • Iedereen die betrokken is bij de bereiding van je maaltijden weet van je dieetbeperkingen.
  • Thuis, gebruik aparte keukengerei en oppervlakken voor glutenvrije en glutenbevattende voedingsmiddelen. Vermijd kruisbesmetting.
  • Plan vooruit: Als je reist of evenementen bijwoont, onderzoek dan van tevoren je opties.

Het volgen van een glutenvrij dieet betekent niet dat je moet inleveren op smaak of variëteit. Er zijn talloze heerlijke en voedzame opties die je dieet niet alleen veilig, maar ook spannend en bevredigend maken.

Kruisbesmetting Vermijden

Woon je samen met mensen die wél gluten mogen? Bewaar glutenvrije en glutenbevattende ingrediënten gescheiden van elkaar. Maak de glutenvrije gerechten vóór de andere gerechten. Let op met bloem- en meelsoorten met gluten. De kans op kruisbesmetting is groot.

Houd je keuken en keukengerei goed schoon. Dit geldt ook voor handen, keukendoeken (dagelijks verschonen en schone doek pakken na contact met gluten), schort en kleding. Gebruik voor het kneden en uitrollen van deeg een (siliconen) bakmat.

Het kan handig zijn om keukenmaterialen te voorzien van een merkteken, zoals een sticker. Gebruik deze dan alleen voor het maken van glutenvrije gerechten. Denk bijvoorbeeld aan een nieuw bakblik voor brood, een set kunststof snijplanken, een tosti-ijzer en mixerhaken. Gebruik je eigen broodbeleg. Is in een gerecht toch een glutenbevattend ingrediënt terechtgekomen? Schep dit er dan niet uit, maar maak het hele gerecht opnieuw.

Mogelijke Valkuilen en Oplossingen

Mogelijke valkuilen van het glutenvrije dieet zijn tekorten aan voedingsstoffen, hogere kosten, en minder flexibiliteit als je uit eten gaat. Hoewel er steeds meer glutenvrije artikelen te krijgen zijn in winkels en restaurants, kan het glutenvrije dieet voor mensen met coeliakie een gevoel van inperking en eenzaamheid geven (33). Dat is vooral het geval in sociale situaties waarbij gegeten wordt, zoals feestjes en trouwerijen, of etentjes met vrienden (34, 35). Een glutenvrij dieet wordt echter op den duur makkelijker. Onderzoek wijst uit dat de meeste mensen na vijf jaar helemaal gewend zijn aan het dieet (36).

Sommige tips kunnen ervoor zorgen dat uit eten gaan makkelijker wordt, zoals het van tevoren online lezen van menu’s, het restaurant opbellen om glutenvrije mogelijkheden te bespreken, of zelf in ieder geval één glutenvrij hapje mee te nemen naar een feestje.

Volwaardige Voeding en Ondersteuning

Het volgen van een glutenvrij dieet is ingewikkeld. Het is daarom goed om contact op te nemen met een gespecialiseerde diëtist. Diegene je over het samenstellen van een volwaardige glutenvrije voeding. Ook word je begeleid bij het zoeken naar glutenvrije alternatieven en bij het beoordelen of een product glutenvrij is.

Word lid van een ondersteuningsgroep: Het volgen van een glutenvrij dieet kan soms isolerend voelen.

labels:

Zie ook: